Śuka’s Yoga-ascent, the Echo of ‘Bhoḥ’, and the Vaikuṇṭha Vision
सूत सांगतात की तृप्त असूनही जिज्ञासू नारद शुकासारखी ब्रह्मसाक्षात्कार-प्राप्ती झालेल्या ब्राह्मण ऋषींना विचारतात—मोक्षपरायण मुक्तजन कुठे वास करतात? ऋषी शुकदेवांच्या मुक्तीचा आदर्श प्रसंग सांगतात—शास्त्रविधीने स्थिर होऊन शुक क्रमयोगाने अंतःचेतनेचे क्रमशः न्यास करतात, परम निश्चल आसनात बसून आसक्ती सोडतात आणि योगबलाने ऊर्ध्वगती साधतात. देव-गण व दिव्यसत्ता त्यांचा सन्मान करतात; व्यास ‘शुक’ अशी हाक मारतात, तेव्हा शुक सर्वव्यापी भावाने केवळ ‘भोः’ या एकाक्षराने उत्तर देतात आणि पर्वतदऱ्यांत दीर्घ प्रतिध्वनी उमटतो. ते रज-तम त्यागून, पुढे सत्त्वालाही पार करून निर्गुण अवस्थेला पोहोचतात; श्वेतद्वीप व वैकुंठ येथे जाऊन चतुर्भुज नारायणांचे दर्शन घेतात व अवतार-व्यूहसमन्वित स्तोत्र गातात. भगवान त्यांच्या सिद्धीची पुष्टी करतात, दुर्लभ भक्तीची प्रशंसा करतात आणि व्यासांना सांत्वन देण्यासाठी परत जाण्याची आज्ञा देतात; नरा-नारायणांचा उपदेश व्यासांच्या भागवत-लेखनाशी जोडतात. शेवटी या कथनाचे श्रवण-कीर्तन हरिभक्ती वाढवते असे सांगितले आहे.
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । एतच्छ्रृत्वा तु वचनं नारदो भगवानृषिः । पुनः पप्रच्छ तं विप्र शुकाभिपतनं मुनिम् ॥ १ ॥
सूत म्हणाले—हे वचन ऐकून भगवान् ऋषी नारदांनी पुन्हा त्या ब्राह्मण-मुनीस, जो शुकभावास प्राप्त झाला होता, प्रश्न विचारला।
Verse 2
नारद उवाच । भगवन्सर्वमाख्यातं त्वयाऽतिकरुणात्मना । यच्छ्रृत्वा मानसं मेऽद्य शांतिमग्र्यामुपागतम् ॥ २ ॥
नारद म्हणाले—हे भगवन्! आपण अतिशय करुणामय आहात; आपण सर्व काही सांगितले. ते ऐकून आज माझे मन परम शांतीस प्राप्त झाले।
Verse 3
पुनश्च मोक्षशास्त्रं मे त्वमादिश महामुने । नहि सम्पूर्णतामेति तृष्णा कृष्णगुणार्णवे ॥ ३ ॥
तरीही, हे महामुने! मला मोक्षशास्त्राचा उपदेश करा; कारण श्रीकृष्णाच्या गुणसागरात माझी तृष्णा कधीच पूर्ण होत नाही।
Verse 4
ये तु संसारनिर्मुक्ता मोक्ष शास्त्रपरायणाः । कुत्र ते निवसंतीह संशयो मे महानयम् ॥ ४ ॥
जे संसारातून मुक्त होऊन मोक्षशास्त्रात परायण आहेत, ते येथे कुठे निवास करतात? हा माझा मोठा संशय आहे।
Verse 5
तं छिन्धि सुमहाभागत्वत्तो नान्यो विदांवरः । सनं. उ । धारयामास चात्मानं यथाशास्त्रं महामुनिः ॥ ५ ॥
हे सुमहाभाग! तो संशय छेदून टाका; तुमच्यावाचून विद्वानांत श्रेष्ठ दुसरा कोणी नाही. असे म्हणून महामुनींनी शास्त्रविधीनुसार मन स्थिर केले।
Verse 6
पादात्प्रभृति गात्रेषु क्रमेण क्रमयोगवित् । ततः स प्राङ्मुखो विद्वानादित्येन विरोचिते ॥ ६ ॥
पायांपासून अंगांमध्ये क्रमाने, क्रमयोग जाणणारा साधक आपली चेतना विन्यस्त करील. मग तो विद्वान साधक पूर्वाभिमुख होऊन सूर्यप्रभेत ही साधना करील.
Verse 7
पाणिपादं समाधाय विनीतवदुपाविशत् । न तत्र पक्षिसंघातो न शब्दो न च दर्शनम् ॥ ७ ॥
हातपाय आवरून तो विनयाने बसला. तेथे ना पक्ष्यांचा थवा होता, ना कोणताही शब्द, ना काही दिसत होते.
Verse 8
यत्र वैयासकिर्द्धाम्नि योक्तुं समुपचक्रमे । स ददर्श तदात्मानं सर्वसंगविनिःसृतः ॥ ८ ॥
जिथे वैयासकी आपल्या अंतर्धामात योग जोडू लागला, तिथे त्याने आपलेच आत्मस्वरूप पाहिले—सर्व आसक्तींमधून पूर्णपणे निवृत्त होऊन.
Verse 9
प्रजहास ततो हासं शुकः सम्प्रेक्ष्य भास्करम् । स पुनर्योगमास्थाय मोक्षमार्गोपलब्धये ॥ ९ ॥
मग शुकाने भास्कराकडे पाहून हसून टाकले. त्यानंतर त्याने पुन्हा योगाचा आश्रय घेऊन मोक्षमार्ग प्राप्त करण्यासाठी प्रयत्न केला.
Verse 10
महायोगीश्वरो भूत्वा सोऽत्यक्रामद्विहायसम् । अंतरीक्षचरः श्रीमान्व्यासपुत्रः सुनिश्चितः ॥ १० ॥
महायोगीश्वर होऊन तो आकाशात उड्डाण करून पुढे गेला. अंतरिक्षात विचरण करणारा तो श्रीमान व्यासपुत्र दृढनिश्चयी झाला.
Verse 11
तमुंद्यंतं द्विजश्रेष्टं वैनतेयसमद्युतिम् । ददृशुः सर्वभूतानि मनोमारुतरंहसम् ॥ ११ ॥
सर्व भूतांनी त्या उदय पावलेल्या द्विजश्रेष्ठाला पाहिले—वैनतेय (गरुड) समान तेजस्वी, आणि मन व वाऱ्याच्या वेगाइतका अतिशय शीघ्र।
Verse 12
यथाशक्ति यथान्यायं पूजयांचक्रिरे तथा । पुष्प वर्षैश्च दिव्यैस्तमवचक्रुर्दिवौकसः ॥ १२ ॥
मग सर्वांनी आपल्या सामर्थ्यानुसार व विधिपूर्वक त्यांची पूजा केली; आणि दिव्यलोकातील देवांनी त्यांच्यावर दिव्य पुष्पवृष्टी केली।
Verse 13
तं दृष्ट्वा विस्मिताः सर्वे गंधर्वाप्सरसां गणाः । ऋषयश्चैव संसिद्धाः कोऽयं सिद्धिमुपागतः ॥ १३ ॥
त्यांना पाहून गंधर्व व अप्सरांचे सर्व गण विस्मित झाले; आणि सिद्ध ऋषीही म्हणाले—“हा कोण, ज्याने अशी सिद्धी प्राप्त केली आहे?”
Verse 14
ततोऽसौ स्वाह्रयं तेभ्यः कथयामास नारद । उवाच च महातेजास्तानृषीन्संप्रहर्षितः ॥ १४ ॥
मग नारदांनी त्यांना आपला वृत्तांत व अनुभव सांगितला; आणि तो महातेजस्वी मुनि अत्यंत आनंदित होऊन त्या ऋषींना म्हणाला।
Verse 15
पिता यद्यनुगच्छेन्मां क्रोशमानः शुकेति वै । तस्मै प्रतिवचोदेयं भवद्भिस्तु समाहितैः ॥ १५ ॥
जर माझे पिता ‘अरे शुका!’ असे हाक मारत माझ्यामागे आले, तर तुम्ही सर्वांनी एकाग्र होऊन त्यांना योग्य उत्तर द्यावे।
Verse 16
बाढमुक्तस्ततस्तैस्तु लोकान्हित्वा चतुर्विधान् । तमो ह्यष्टविधं त्यक्त्वा जहौ पञ्चविधं रजः ॥ १६ ॥
त्या बंधनांतून पूर्ण मुक्त होऊन त्याने चतुर्विध लोकांचा त्याग केला; अष्टविध तम (अंधार) टाकून मग पञ्चविध रज (उत्क्षोभ)ही सोडून दिले।
Verse 17
ततः सत्वं जहौ धीमांस्तदद्भुतमिवाभवत् । ततस्तस्मिन्पदे नित्ये निर्गुणे लिंगपूजिते ॥ १७ ॥
मग त्या धीमानाने सत्त्वही सोडून दिले; ते अद्भुत वाटले। त्यानंतर तो लिंगपूज्य अशा नित्य, निर्गुण पदात स्थिर झाला।
Verse 18
ततः स श्रृङ्गेऽप्रतिमे हिमवन्मेरुसन्निभे । संश्लिष्टे श्वेतपीते च रुक्मरूप्यमये शुभे ॥ १८ ॥
त्यानंतर तो हिमवान् व मेरूसारख्या अनुपम शिखरावर पोहोचला—शुभ, घट्ट व संयुक्त, श्वेत-पीत वर्णाचे, जणू सुवर्ण-रौप्यनिर्मित।
Verse 19
शतयोजनविस्तारे तिर्यागूर्द्ध्च नारद । सोऽविशंकेन मनसा तथैवाभ्यपतच्छुकः ॥ १९ ॥
हे नारद, शंभर योजनांच्या विस्तारात—आडवेही व उंचही—तो शुक पक्षी निःशंक मनाने तसाच झेपावला (उडाला)।
Verse 20
ते श्रृङ्गेऽत्यंतसंश्लिष्टे सहसैव द्विधाकृते । अदृश्येतां द्विजश्रेष्ट तदद्भुतमिवाभवत् ॥ २० ॥
हे द्विजश्रेष्ठ, ते अत्यंत घट्ट जुळलेले दोन शृंग अचानक दोन भाग झाले, आणि ते नजरेआड झाले; ते खरोखर अद्भुत वाटले।
Verse 21
ततः पर्वतश्रृंगाभ्यां सहसैव विनिःसृतः । न च प्रतिजघानास्य स गतिं पर्वतोत्तमः ॥ २१ ॥
मग तो तो सहसा दोन पर्वतशिखरांच्या मधून बाहेर निघाला. त्या श्रेष्ठ पर्वतालाही त्याची पुढे जाणारी गती ना रोखता आली, ना प्रत्याघात करता आला.
Verse 22
ततो मंदाकिनीं दिव्या मुपरिष्टादभिव्रजन् । शुको ददर्श धर्मात्मा पुष्पितद्रुमकाननम् ॥ २२ ॥
मग दिव्य मंदाकिनीच्या वरून मार्गक्रमण करत धर्मात्मा शुकाने फुललेल्या वृक्षांनी भरलेले एक कानन-उपवन पाहिले.
Verse 23
तस्यां क्रीडासु निरताः स्नांति चैवाप्सरोगणाः । निराकारं तु साकाराददृशुस्तं विवाससः ॥ २३ ॥
तेथे क्रीडेत मग्न असलेल्या अप्सरांचे गण स्नानही करीत होते; आणि देहधारी असूनही, निर्वस्त्र होऊन, त्यांनी त्या निराकार परम तत्त्वाचे दर्शन घेतले.
Verse 24
तं प्रक्रमंतमाज्ञाय पिता स्नेहसमन्वितः । उत्तमां गतिमास्थाय पृष्टतोऽनुससार ह ॥ २४ ॥
त्याचे प्रस्थान कळताच पिता स्नेहाने भरून आला; उत्तम गती धारण करून तो त्याच्या मागोमाग गेला.
Verse 25
शुकस्तु मारुतादूर्द्ध्वं गतिं कृत्वां तरिक्षगाम् । दर्शयित्वा प्रभावं स्वं सर्वभूतोऽभवत्तदा ॥ २५ ॥
परंतु शुक वाऱ्याच्या पलीकडे उर्ध्वगती करून, अंतरिक्षात संचार करत, आपला अद्भुत प्रभाव दाखवून गेला; तेव्हा तो सर्वभूतस्वरूप झाला.
Verse 26
अथ योगगतिं व्यासः समास्थाय महातपाः । निमेषांतरमात्रेण शुकाभिपतनं ययौ ॥ २६ ॥
तेव्हा महातपस्वी व्यास योगगतीचा आश्रय घेऊन, केवळ एका निमेषातच जिथे शुक उतरला होता तिथे पोहोचला।
Verse 27
स ददर्श द्विधा कृत्वा पर्वताग्रं गतं शुकम् । शशंसुर्मुनयः सिद्धा गतिं तस्मै सुतस्य ताम् ॥ २७ ॥
त्याने पाहिले की शुकाने मार्ग द्विधा करून पर्वतशिखराकडे गमन केले. सिद्ध मुनींनी त्याच्या पुत्राने प्राप्त केलेली तीच गती त्याला सांगितली।
Verse 28
ततः शुकेतिशब्देन दीर्घेण क्रंदितं तदाः । स्वयं पित्रा स्वरेणोञ्चैस्त्रींल्लोकाननुनाद्य वै ॥ २८ ॥
मग ‘शुकेति!’ असा दीर्घ आर्तनाद करून पित्याने स्वतः उच्च स्वरात हाक मारली; त्यामुळे त्रैलोक्य निनादले।
Verse 29
शुकः सर्वगतिर्भूत्वा सर्वात्मा सर्वतोमुखः । प्रत्यभाषत धर्मात्मा भोः शब्देनानुनादयन् ॥ २९ ॥
शुक सर्वगती होऊन, सर्वात्मा व सर्वतोमुख बनून प्रत्युत्तर देऊ लागला. धर्मात्म्याने बोलताना ‘भोः’ या शब्दाने निनाद केला।
Verse 30
तत एकाक्षरं नादं भोरित्येवमुदीरयन् । प्रत्याहरज्जगत्सर्वमुञ्चैः स्थावरजंगमम् ॥ ३० ॥
मग ‘भो’ असा एकाक्षरी नाद उच्चारून, त्याने उच्च स्वरात स्थावर-जंगमांसह सर्व जगत जणू प्रत्याहृत केले।
Verse 31
ततः प्रभृति वाऽद्यापि शब्दानुञ्चारितान्पृथक् । गिरिगह्वरपृष्टेषु व्याजहार शुकं प्रति ॥ ३१ ॥
त्या वेळेपासून आजपर्यंत ते वेगळे उच्चारलेले शब्द गिरिगुहा व दऱ्यांच्या पृष्ठभागांवर प्रतिध्वनित होतात, जणू शुकाला उद्देशूनच बोलत आहेत।
Verse 32
अंतर्हितप्रभावं तं दर्शयित्वा शुकस्तदा । गुणान्संत्यज्य सत्त्वादीन्पदमध्यगमत्परम् ॥ ३२ ॥
तेव्हा शुकाने तो अंतर्हित दिव्य प्रभाव प्रकट करून, सत्त्वादी गुणांचा त्याग केला आणि परम पदास प्राप्त झाला।
Verse 33
महिमानं तु तं दृष्ट्वा पुत्रस्यामिततेजसः । सोऽनुनीतो भगवता व्यासो रुद्रेण नारद ॥ ३३ ॥
हे नारद, अमित तेजस्वी पुत्राची महिमा पाहून व्यासांना भगवान रुद्रांनी समजावून सान्त्वन केले व शांत केले।
Verse 34
किमु त्वं ताम्यसि मुने पुत्रं प्रति समाकुलः । पश्यसि विप्र नायांतं ब्रह्यभूतं निजांतिरे ॥ ३४ ॥
हे मुने, पुत्राविषयी व्याकुळ होऊन तू का शोक करतोस? हे विप्र, तो ब्रह्मरूप होऊन तुझ्याच निकटी आहे—तुला दिसत नाही काय?
Verse 35
इत्येवमनुनीतोऽसौ व्यासः पुनरुप्राव्रजत् । श्वाश्रमं स शुको ब्रह्मभूतो लोकांश्चचार ह ॥ ३५ ॥
अशा रीतीने सान्त्वन व समजावण मिळालेला व्यास पुन्हा आपल्या आश्रमाकडे निघून गेला; आणि शुक ब्रह्मभूत होऊन लोकांमध्ये मुक्तपणे विचरत राहिला।
Verse 36
तत कालांतरे ब्रह्मन्व्यासः सत्यवतीसुतः । नरनारायणौ द्रष्टुं ययौ बदरिकाश्रमम् ॥ ३६ ॥
मग काही काळानंतर, हे ब्राह्मण, सत्यवतीपुत्र व्यास नर-नारायणांचे दर्शन घेण्यासाठी बदरिकाश्रमास गेले।
Verse 37
तत्र दृष्ट्वा तु तौ देवौ तप्यमानो महत्तपः । स्वयं च तत्र तपसि स्थितः शुकमनुस्मरन् ॥ ३७ ॥
तेथे त्या दोन देवांचे दर्शन घेऊन तो महान तप करू लागला; आणि स्वतःही त्या तपात स्थित राहून शुकाचे सतत स्मरण करीत राहिला।
Verse 38
यावत्तत्र स्थितो व्यासः शुकः परमयोगवित् । श्वेतद्वीपं गतस्तात यत्र त्वमगमः पुरा ॥ ३८ ॥
व्यास तेथे जितका काळ स्थित होता, तितक्याच काळात परम योगविद् शुक, हे तात, श्वेतद्वीपाला गेला—जिथे तू पूर्वी गेला होतास।
Verse 39
तत्र दृष्टप्रभावस्तु श्रीमान्नारायणः प्रभुः । दृष्टः श्रुतिविमृग्यो हि देवदेवो जनार्दनः ॥ ३९ ॥
तेथे प्रत्यक्ष अनुभूत प्रभाव असलेले श्रीमान् प्रभु नारायण दिसले; कारण देवदेव जनार्दन हाच तो, ज्याला श्रुती शोधतात, तरी तो भक्ताला दर्शन देतो।
Verse 40
स्तुतश्च शुकदेवेन प्रसन्नः प्राह नारद । श्रीभगवानुवाच । त्वया दृष्टोऽस्मि योगीन्द्र सर्वदेवरहःस्थितः ॥ ४० ॥
शुकदेवाने स्तुती केल्यावर ते प्रसन्न झाले व म्हणाले, हे नारद. श्रीभगवान म्हणाले: हे योगींद्रा, तू मला पाहिले आहेस; मी सर्व देवांच्या गूढ उपस्थितीत स्थित आहे।
Verse 41
सनत्कुमारादिष्टेन सिद्धो योगेन वाडव । त्वं सदागतिमार्गस्थो लोकान्पश्य यथेच्छया ॥ ४१ ॥
हे वाडव! सनत्कुमारांनी उपदिष्ट केलेल्या योगाने सिद्ध होऊन तू सद्गतीच्या मार्गावर स्थिर आहेस; म्हणून इच्छेनुसार लोकांचे दर्शन घे.
Verse 42
इत्युक्तो वासुदेवेन तं नत्वारणिसंभवः । वैकुंठं प्रययौ विप्र सर्वलोकनमस्कृतम् ॥ ४२ ॥
वासुदेवांनी असे सांगितल्यावर अरणिसंभवाने त्यांना नमस्कार केला आणि, हे विप्र, सर्व लोकांनी वंदिलेल्या वैकुंठास प्रस्थान केले.
Verse 43
वैमानिकैः सुरैर्जुष्टं विरजापरिचेष्टितम् । यं भांतमनुभांत्येते लोकाः सर्वेऽपि नारद ॥ ४३ ॥
हे नारद! ते धाम विमानचारी देवांनी सेविलेले असून रजोगुणाच्या चेष्टेपासून अलिप्त आहे; ते तेजस्वी झाले की हे सर्व लोक त्याच्या प्रकाशानेच उजळतात.
Verse 44
यत्र विदुमसोपानाः स्वर्णरत्नविचित्रिताः । वाप्य उत्पलंसंछन्नाः सुरस्त्रीक्रीडनाकुलाः ॥ ४४ ॥
तेथे विदुममण्यांच्या पायऱ्या असून त्या सुवर्ण व रत्नांनी नानाविध अलंकृत आहेत; आणि सरोवरे कमळांनी आच्छादित, ज्यांत देवस्त्रिया क्रीडेत रमलेल्या आहेत.
Verse 45
दिव्यैर्हंसकुलैर्घुष्टाः स्वच्छांबुनिभृताः सदा । तत्र द्वाःस्थैश्चतुर्हस्तेनार्नाभरणभूषितैः ॥ ४५ ॥
ती सरोवरे दिव्य हंसकुलांच्या कलरवाने निनादत आणि सदैव स्वच्छ जलाने परिपूर्ण असतात. तेथे द्वारी चार हातांचे द्वारपाल नानाविध आभूषणांनी भूषित उभे असतात.
Verse 46
विष्वक्सेनानुगैः सिद्धैः कुमुदाद्यैरवा रितः । प्रविश्याभ्यांतरं तत्र देवदेवं चतुर्भुजम् ॥ ४६ ॥
विष्वक्सेनाचे अनुयायी सिद्ध—कुमुद आदी—यांनी अडथळा न आणता; तो आत प्रवेश करून तेथे देवाधिदेव चतुर्भुज भगवंताचे दर्शन घेऊ लागला।
Verse 47
शांतं प्रसन्नवदनं पीतकौशेयवाससम् । शंखचक्रगदापद्मैर्मूर्तिमद्भिरुपासितम् ॥ ४७ ॥
तो शांत, प्रसन्न मुखवर्णाचा, पिवळ्या कौशेय वस्त्रांनी विभूषित; शंख-चक्र-गदा-पद्म धारण करणारा, साकार रूपाने उपास्य प्रभू त्याने पाहिला।
Verse 48
वक्षस्थलस्थया लक्ष्म्या कौस्तुभेन विराजितम् । कटीसूत्रब्रह्मसूत्रकटकांगदभूषितम् ॥ ४८ ॥
वक्षस्थळी विराजमान लक्ष्मी व कौस्तुभमणीने तो तेजस्वी होता; कटिसूत्र, यज्ञोपवीत, कंकण व अंगद अशा भूषणांनी अलंकृत होता।
Verse 49
भ्राजत्किरीटवलयं मणिनूपुरशोभितम् । ददर्श सिद्धनि करैः सेव्यमानमहर्निशम् ॥ ४९ ॥
झळाळता किरीट व कुंडलांनी विभूषित, मणिनूपुरांनी शोभणारा तो प्रभू त्याने पाहिला; सिद्धांचे समूह अहोरात्र अखंड सेवा करीत होते।
Verse 50
तं दृष्ट्वा भक्तिभावेन तुष्टाव मधुसूदनम् । शुक उवाच । नमस्ते वासुदेवाय सर्वलोकैकसाक्षिणे ॥ ५० ॥
त्यांना पाहून तो भक्तिभावाने मधुसूदनाची स्तुती करू लागला। शुक म्हणाले—हे वासुदेवा, सर्व लोकांचा एकमेव साक्षी, तुला नमस्कार असो।
Verse 51
जगद्बीजस्वरूपाय पूर्णाय निभृतात्मने । हरये वासुकिस्थाय श्वेतद्वीपनिवासिने ॥ ५१ ॥
जगद्बीजस्वरूप, पूर्ण व अंतःशांत; वासुकीवर शयन करणारे, श्वेतद्वीपवासी श्रीहरि यांस नमस्कार।
Verse 52
हंसाय मत्स्यरूपाय वाराहतनुधारिणे । नृसिंहाय ध्रुवेज्याय सांख्ययोगेश्वराय च ॥ ५२ ॥
हंसावतार, मत्स्यरूप, वराहतनुधारी; नृसिंह, ध्रुवपूज्य; तसेच सांख्य-योगांचे ईश्वर यांस नमस्कार।
Verse 53
चतुःसनाय कूर्माय पृथवे स्वसुरवात्मने । नाभेयाय जगद्धात्रे विधात्रेंऽतकारय च ॥ ५३ ॥
चतुःसन (चार कुमार), कूर्मावतार, पृथु; देवतासारस्वरूप आत्मा; नाभेय; जगद्धाता, विधाता व अंतकारक प्रभू यांस नमस्कार।
Verse 54
भार्गवेंद्राय रामाय राघवाय पराय च । कृष्णाय वेदकर्त्रे च बुद्धकल्किस्वरूपिणे ॥ ५४ ॥
भार्गवश्रेष्ठ परशुराम, राम, राघव व परम प्रभू यांस नमस्कार। वेदकर्ता श्रीकृष्ण तसेच बुद्ध व कल्कि-स्वरूप प्रभू यांसही नमस्कार।
Verse 55
चतुर्व्युहाय वेद्याय ध्येयाय परमात्मने । नरनारायणाख्याय शिषिविष्टाय विष्णवे ॥ ५५ ॥
चतुर्व्यूह-तत्त्वाने ज्ञेय, वेद्य व ध्येय परमात्मा; नर-नारायण नामाने प्रसिद्ध, शिष्याच्या अंतरी वसणाऱ्या विष्णूस नमस्कार।
Verse 56
ऋतधाम्ने विधाम्ने च सुपर्णाय स्वरोचिषे । ऋभवे सुव्रताख्याय सुधाम्ने चाजिताय च ॥ ५६ ॥
ऋत-सत्यधाम असलेल्या विधात्यास; सुपर्णासारख्या पवित्र पंखांनी युक्त, स्वतेजाने दीप्त प्रभूस; सुव्रतांनी प्रसिद्ध महनीयास; सुधाधामरूप अमृतानंदमयास; आणि अजिंक्य अजितास नमस्कार।
Verse 57
विश्वरूपाय विश्वाय सृष्टिस्थित्यंतकारिणे । यज्ञाय यज्ञभोक्ते च स्थविष्ठायाणवेऽर्थिने ॥ ५७ ॥
विश्वरूप, स्वयं विश्व, सृष्टी-स्थिती-प्रलय करणाऱ्या प्रभूस नमस्कार; जो स्वतः यज्ञ आहे आणि यज्ञाचा भोक्ता देखील; जो अत्यंत विशाल असूनही अत्यंत सूक्ष्म, सर्व अर्थांचा आधार व अर्थस्वरूप आहे।
Verse 58
आदित्यसोमनेत्राय सहओजोबलाय च । ईज्याय साक्षिणेऽजायबहुशीर्षांघ्रिबाहवे ॥ ५८ ॥
ज्यांचे नेत्र आदित्य व सोम आहेत, ज्यांच्यात पराक्रम-तेज-बल आहे—त्यांना नमस्कार; पूज्य साक्षीला नमस्कार; अजन्मा, अनेक शिर, पाय व बाहू असलेल्या प्रभूस नमस्कार।
Verse 59
श्रीशाय श्रीनिवासाय भक्तवश्याय शार्ङ्गिणे । अष्टप्रकृत्यधीशाय ब्रह्मणेऽनंतसक्तये ॥ ५९ ॥
श्रीचा स्वामी, श्रीचा निवास, भक्तांच्या वश होणारा, शार्ङ्गधनुष्यधारी प्रभूस नमस्कार; अष्टप्रकृतीचा अधीश्वर यास नमस्कार; अनंत शक्तियुक्त ब्रह्मस्वरूप प्रभूस नमस्कार।
Verse 60
बृहदारण्यवेद्याय हृषीकेशाय वेधसे । पुंडरीकनिभाक्षाय क्षेत्रज्ञाय विभासिने ॥ ६० ॥
बृहदारण्यकातून ज्याचे ज्ञान होते, हृषीकेश—इंद्रियांचा स्वामी, वेधस्—स्रष्टा यास नमस्कार; कमळासारख्या नेत्रांच्या प्रभूस नमस्कार; क्षेत्रज्ञ—अंतर्यामी आत्म्यास नमस्कार; आणि सर्वत्र प्रकाशमान विभासिनेस नमस्कार।
Verse 61
गोविंदाय जगत्कर्त्रे जगन्नाथाय योगिने । सत्याय सत्यसंधाय वैकुंठायाच्युताय च ॥ ६१ ॥
गोविंद—जगाचा कर्ता—यास, जगन्नाथ परम योग्यास, सत्यस्वरूप व सदैव सत्यसंकल्प असणाऱ्यास, वैकुंठ व अच्युत प्रभूस नमस्कार।
Verse 62
अधोक्षजाय धर्माय वामनाय त्रिधातवे । घृतार्चिषे विष्णवे तेऽनंताय कपिलायय च ॥ ६२ ॥
अधोक्षज, धर्मस्वरूप, वामन, त्रिधातूंचा स्वामी; घृतासारख्या तेजाने दीप्त विष्णू; अनंत व कपिल—आपांस नमस्कार।
Verse 63
विरिंचये त्रिककुदे ऋग्यजुःसामरूपिणे । एकश्रृंगाय च शुचिश्रवसे शास्त्रयोनये ॥ ६३ ॥
विरिंच (ब्रह्मा)रूप, त्रिककुद, ऋग्-यजुः-सामस्वरूप; एकशृंग, पवित्र कीर्ती असणारे, शास्त्रांचे आदिस्रोत—आपांस नमस्कार।
Verse 64
वृषाकपय ऋद्धाय प्रभवे विश्वकर्मणे । भूर्भुवुःस्वःस्वरूपाय दैत्यघ्ने निर्गुणाय च ॥ ६४ ॥
वृषाकपि नामाने प्रसिद्ध, समृद्धिस्वरूप; प्रभु, विश्वकर्मा; ज्यांचे स्वरूप भूर्-भुवः-स्वः; दैत्यसंहारक व निर्गुण—आपांस नमस्कार।
Verse 65
निरंजनाय नित्याय ह्यव्ययायाक्षराय च । नमस्ते पाहि मामीश शरणागतवत्सल ॥ ६५ ॥
निर्मळ, नित्य, अव्यय व अक्षर—आपांस नमस्कार। हे ईश, माझे रक्षण करा; हे शरणागतवत्सल, मी तुमच्या शरण आलो आहे।
Verse 66
इति स्तुतः स भगवाञ्च्छंखचक्रगदाधरः । आरणेयमुवाचेदं भृशं प्रणतवत्सलः ॥ ६६ ॥
अशी स्तुती झाल्यावर शंख-चक्र-गदा धारण करणारे भगवान, शरणागतांवर अत्यंत वात्सल्य करणारे, आरणेयास हे वचन बोलले।
Verse 67
श्रीभगवानुवाच । व्यासपुत्र महाभाग प्रीतोऽस्मि तव सुव्रत । विद्यामाप्नुहि भक्तिं च ज्ञानी त्वं मम रूपधृक् ॥ ६७ ॥
श्रीभगवान म्हणाले—हे व्यासपुत्र महाभाग, हे सुव्रत! मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे. तू विद्या आणि भक्ती प्राप्त कर; तू ज्ञानी आहेस, माझेच रूप धारण करणारा आहेस।
Verse 68
यद्रूपं मम दृष्टं प्राक् श्वेतद्वीपे त्वया द्विज । सोऽहमेवावतारार्थं स्थितो विश्वंभरात्मकः ॥ ६८ ॥
हे द्विज! श्वेतद्वीपात तू पूर्वी जे माझे रूप पाहिले होतेस, तो मीच आहे; अवतारकार्याकरिता मी येथे विश्वंभरस्वरूपाने स्थित आहे।
Verse 69
सिद्धोऽसि त्वं महाभाग मोक्षधर्मानुनुचिंतया । वरलोकान्यथा वायुर्यथा रवं सविता तथा ॥ ६९ ॥
हे महाभाग! मोक्षधर्माचे निरंतर चिंतन केल्याने तू सिद्ध झाला आहेस. जसा वारा श्रेष्ठ लोकांपर्यंत पोहोचतो आणि जसा सूर्य किरणे पसरवतो, तसाच तू उत्तम लोकांना प्राप्त होतोस।
Verse 70
नित्यमुक्तस्वरूपस्त्वं पूज्यमानः सुरैर्नरैः । भक्तिर्हि दुर्लभा लोके मयि सर्वपरायणे ॥ ७० ॥
तू नित्यमुक्तस्वरूप आहेस; देव व मनुष्य तुझी पूजा करतात. कारण सर्वपरायण, सर्वोच्च आश्रय असलेल्या माझ्यातील भक्ती या लोकी खरोखरच दुर्लभ आहे।
Verse 71
तां लब्ध्वा नापरं किंचिल्लब्धव्यमवशिष्यते । आकल्पांतः तपः संस्थौ नरनारायणावृषी ॥ ७१ ॥
ते परम तत्त्व प्राप्त झाल्यावर दुसरे काहीही मिळविण्याजोगे उरत नाही। तपश्चर्येत स्थिर असलेले नर-नारायण ऋषी कल्पान्तापर्यंत त्या अवस्थेतच निवास करतात।
Verse 72
तयोर्निदेशतो व्यासो जनक स्तव सुव्रतः । कर्ता भागवतं शास्त्रं तदधीष्व भुवं व्रज ॥ ७२ ॥
त्यांच्या आज्ञेने, हे सुव्रती जनका, तुझ्या स्तवनाचा कर्ता व्यास भागवत-शास्त्राचा रचयिता झाला. तू ते अध्ययन कर आणि मग पृथ्वीवर विचर।
Verse 73
स तप्यति तपस्त्वद्य पर्वते गंधमादने । त्वद्वियोगेन खिन्नात्मा तं प्रसादय मत्प्रियम् ॥ ७३ ॥
तो आजही गंधमादन पर्वतावर तप करीत आहे। तुझ्या वियोगाने त्याचे मन खिन्न झाले आहे; म्हणून माझ्या प्रियावर कृपा कर।
Verse 74
एवमुक्तः शुको विप्र नमस्कृत्य चतुर्भुजम् । यथागतं निवृत्तोऽसौ पितुरंतिकमागमत् ॥ ७४ ॥
असे सांगितल्यावर, हे विप्र, शुकाने चतुर्भुज भगवंताला नमस्कार केला; आणि जसा आला तसाच परत जाऊन तो पित्याजवळ पोहोचला।
Verse 75
अथ तं स्वंतिके दृष्ट्वा पाराशर्य्यः प्रतापवान् । पुत्रं प्राप्य प्रहृष्टात्मा तपसो निववर्त ह ॥ ७५ ॥
मग प्रतापवान पाराशर्य त्याला जवळ पाहून, पुत्र प्राप्त झाल्याने अंतःकरणी आनंदित होऊन तपश्चर्या थांबविली।
Verse 76
नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् । आरणेयसमायुक्तः स्वाश्रमं समुपागमत् ॥ ७६ ॥
नारायणास व नरश्रेष्ठ नरास नमस्कार करून, आरणेयासह तो आपल्या आश्रमास परत आला।
Verse 77
नारायणनियोगात्तु त्वन्मुखेन मुनीश्वर । चकार संहितां दिव्यां नानाख्यानसमन्विताम् ॥ ७७ ॥
हे मुनीश्वर! नारायणाच्या आज्ञेने, तुमच्या मुखावाटे त्याने नानाविध आख्यानांनी युक्त अशी दिव्य संहिता रचली।
Verse 78
वेदतुल्यां भागवतीं हरिभक्तिविवर्द्धिनीम् । निवृत्तिनिरतं पुत्रं शुकमध्यापयञ्च ताम् ॥ ७८ ॥
वेदतुल्य व हरिभक्ती वाढविणारी अशी ती भागवती संहिता, निवृत्तीत रत असलेल्या पुत्र शुकासही त्याने अध्यापन केली।
Verse 79
आत्मारामोऽपि भगवान्पाराशर्यात्मजः शुकः । अधीतवान्संहितां वै नित्यं विष्णुजनप्रियाम् ॥ ७९ ॥
आत्माराम असूनही, पाराशर्य (व्यास) यांचा पुत्र भगवान् शुक, विष्णुभक्तांना प्रिय अशी ती संहिता नित्य अध्ययन करी।
Verse 80
एवमेते समाख्याता मोक्षधर्मास्तवानध । पठतां श्रृण्वतां चापि हरिभक्तिविवर्द्धनाः ॥ ८० ॥
हे अनघ! अशा रीतीने मोक्षधर्म तुला सांगितले; ते पठण करणाऱ्यांची व श्रवण करणाऱ्यांचीही हरिभक्ती वाढवितात।
Frequently Asked Questions
It dramatizes Śuka’s all-pervasive realization: he answers while ‘facing in every direction’ as the Self of all, and the continuing echo in caves functions as a narrative sign of siddhi and non-local identity—liberation expressed as cosmic resonance rather than bodily location.
By presenting liberation as guṇa-transcendence and all-pervading selfhood rather than a single terrestrial residence, while also affirming higher divine realms (Śvetadvīpa/Vaikuṇṭha) as revelatory ‘abodes’ where the Lord becomes visible to perfected devotion.
It anchors nirguṇa attainment within a bhakti-compatible vision: the transcendent is approached through a manifest form (conch, discus, mace, lotus), integrating saguṇa worship, avatāra remembrance, and the claim that the Vedas seek Him yet He becomes directly seen by the devotee.
It provides Purāṇic authorization: Nara-Nārāyaṇa instruct Vyāsa, and the Lord directs Śuka to study and return to console Vyāsa—linking mokṣa pedagogy to the formation and transmission of a major bhakti text.