Kalpa-Lakṣaṇa and Gṛhya-Kalpa: Classifications, Purifications, Implements, and Spatial Rite-Design

Verse 1

अथातः संप्रवक्ष्यामि कल्पग्रन्थं मुनीश्वर । यस्य विज्ञानमात्रेण स्यात् कर्मकुशलो नरः 1. ॥ १ ॥

आता, हे मुनीश्वर, मी कल्प-ग्रंथ सविस्तर सांगतो; ज्याचे केवळ ज्ञान झाल्याने मनुष्य कर्मकांडात कुशल होतो.

Verse 2

नक्षत्रकल्पो वेदानां संहितानां तथैव च । चतुर्थः स्यादाङ्गिरसः शान्तिकल्पश्च पञ्चमः ॥ २ ॥

वेद व त्यांच्या संहितांसाठी चौथा नक्षत्र-कल्प म्हटला आहे; पाचवा आंगिरस-कल्प, आणि त्याच क्रमाने शांती-कल्पही आहे.

Verse 3

नक्षत्राधीश्वराख्यानं विस्तरेण यथातथम् । नक्षत्रकल्पे निर्दिष्टं ज्ञातव्यं तदिहापि च ॥ ३ ॥

नक्षत्रांचे अधीश्वर यांचे विस्तृत आख्यान जसेच्या तसे नक्षत्र-कल्पात सांगितले आहे; तेच येथेही जाणावे.

Verse 4

वेदकल्पे विधानं तु ऋगादीनां मुनीश्वर । धर्मार्थकाममोक्षाणां सिद्ध्यै प्रोक्तं सविस्तरम् ॥ ४ ॥

हे मुनीश्वर, वेद-कल्पात ऋग्वेद इत्यादी वेदांचे विधान सविस्तर सांगितले आहे, ज्यायोगे धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष यांची सिद्धी होते.

Verse 5

मन्त्राणामृषयश्चैव छन्दांस्यथ च देवताः । निर्दिष्टाः संहिताकल्पे मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः ॥ ५ ॥

मंत्रांचे ऋषी, त्यांची छंदे आणि अधिष्ठाता देवता—हे सर्व संहिता व कल्प-परंपरेत तत्त्वदर्शी मुनिंनी स्पष्टपणे निर्दिष्ट केले आहे।

Verse 6

तथैवाङ्गिरसे कल्पे षट्कर्माणि सविस्तरम् । अभिचारविधानेन निर्दिष्टानि स्वयम्भुवा ॥ ६ ॥

तसेच आंगिरस-कल्पात षट्कर्मांचे सविस्तर वर्णन आहे; अभिचार-विधानाच्या पद्धतीने स्वयम्भू (ब्रह्मा) यांनी ते निर्दिष्ट केले आहे।

Verse 7

शान्तिकल्पे तु दिव्यानां भौमानां मुनिसत्तम । तथान्तरिक्षोत्पातानां शान्तयो ह्युदिताः पृथक् ॥ ७ ॥

परंतु शांती-कल्पात, हे मुनिश्रेष्ठा, दिव्य, भौम आणि अंतरिक्षात उत्पन्न होणाऱ्या उत्पातांसाठी शांती-विधी वेगवेगळ्या सांगितल्या आहेत।

Verse 8

संक्षेपेणैतदुद्दिष्टं लक्षणं कल्पलक्षणे । विशेषः पृथगेतेषां स्थितः शाखान्तरेषु च ॥ ८ ॥

अशा रीतीने कल्पांच्या लक्षण-विषयात हे लक्षण संक्षेपाने सांगितले; यांचे विशेष भेद विविध वेदशाखांत स्वतंत्रपणे आढळतात।

Verse 9

गृह्यकल्पे तु सर्वेषामुपयोगितयाऽधुना । वक्ष्यामि ते द्विजश्रेष्ठ सावधानतया शृणु ॥ ९ ॥

आता सर्वांच्या उपयोगासाठी मी तुला गृह्य-कल्प सांगणार आहे; हे द्विजश्रेष्ठा, पूर्ण सावधपणे ऐक।

Verse 10

ॐकारश्चाथ शब्दश्च द्वावेतौ ब्रह्मणः पुरा । कण्ठं भित्वा विनिर्यातौ तस्मान्माङ्गल्यकाविमौ ॥ १० ॥

आदि काळी ब्रह्म्याच्या कंठाला भेदून हे दोन—ॐकार आणि पवित्र शब्द—प्रकट झाले; म्हणून ते दोन्ही स्वभावतः मंगलकारक आहेत।

Verse 11

कृत्वा प्रोक्तानि कर्माणि तदूर्द्ध्वानि करोति यः । सोऽथ शब्दं प्रयुञ्जीत तदानन्त्यार्थमिष्यते ॥ ११ ॥

जो प्रथम उपदेशित कर्मे करून मग ऊर्ध्व (सूक्ष्म) साधनांकडे वळतो, त्याने पुढे पवित्र शब्दाचा प्रयोग करावा; कारण तो अनंतप्राप्तीसाठी अभिप्रेत आहे।

Verse 12

कुशाः परिसमूहाय व्यस्तशाखाः प्रकीर्तिताः । न्यूनाधिका निष्फलाय कर्मणोऽभिमतस्य च ॥ १२ ॥

कुशा ‘परिसमूह’साठी घट्ट गुच्छ करून, टोकांच्या शाखा वेगळ्या ठेवून घ्याव्यात असे सांगितले आहे; कमी-अधिक घेतल्यास अभिप्रेत कर्म निष्फळ होते।

Verse 13

कृमिकीटपतङ्गाद्या भ्रमति वसुधातले । तेषां संरक्षणार्थाय प्रोक्तं परिसमूहनम् ॥ १३ ॥

कृमी, कीटक, पतंग इत्यादी पृथ्वीवर फिरतात; त्यांच्या संरक्षणासाठी ‘परिसमूहन’ ही विधी सांगितली आहे।

Verse 14

रेखाः प्रोक्ताश्च यास्तिस्रः कर्तव्यास्ताः समा द्विज । न्यूनाधिका न कर्तव्या इत्येव परिभाषितम् ॥ १४ ॥

हे द्विज! सांगितलेल्या तीन रेषा सम व एकसारख्या कराव्यात; कमी किंवा अधिक करू नयेत—असा नियम ठरविला आहे।

Verse 15

मेदिनी मेदसा व्याप्ता मधुकैटभदैत्ययोः । गोमयेनोपलेप्येयं तदर्थमिति नारद ॥ १५ ॥

मधु व कैटभ दैत्यांच्या मेदाने ही मेदिनी व्यापलेली आहे; म्हणून त्याच हेतुने शुद्धी व संरक्षणासाठी गोमयाने लेपन करावे—असे नारदांनी सांगितले।

Verse 16

वन्ध्या दुष्टा च दीनाङ्गी मृतवत्सा स च या भवेत् । यज्ञार्थं गोमयं तस्या नाहरेदिति भाषितम् ॥ १६ ॥

जी गाय वंध्या, दुष्ट स्वभावाची, दीनाङ्गी किंवा जिचे वासरू मेलेले असेल—तिचे गोमय यज्ञार्थ घेऊ नये—असे सांगितले आहे।

Verse 17

ये भ्रमन्ति सदाकाशे पतङ्गाद्या भयङ्कराः । तेषां प्रहरणार्थाय मतं प्रोद्धरणं द्विज ॥ १७ ॥

हे द्विज! पतंगादि भयङ्कर जीव जे सदैव आकाशात भ्रमण करतात, त्यांना प्रहार करण्यासाठी वरच्या दिशेने प्रक्षेप करणे हेच मान्य उपाय मानले आहे।

Verse 18

स्रुवेण च कुशेनापि कुर्यादुल्लेखनं भुवः । अस्थिकण्टकसिर्द्ध्य्थं ब्रह्मणा परिभाषितम् ॥ १८ ॥

स्रुवाने किंवा कुशाच्या काडीनेही भूमीवर हलके उल्लेखन करावे; अस्थि-कण्टकादि अशुद्धी दूर करण्यासाठी ब्रह्म्याने हा विधी सांगितला आहे।

Verse 19

आपो देवगणाः सर्वे तथा पितृगणा द्विज । तेनाद्भिरुक्षणं प्रोक्तं मुनिभिर्विधिकोविदैः ॥ १९ ॥

हे द्विज! आपः म्हणजेच सर्व देवगण आणि तसेच पितृगण; म्हणून विधी जाणणाऱ्या मुनिंनी शुद्ध्यर्थ जलप्रोक्षण सांगितले आहे।

Verse 20

अग्नेरानयनं प्रोक्तं सौभाग्यस्त्रीभिरेव च । शुभदे मृण्मये पात्रे प्रोक्ष्याद्भिस्तं निधापयेत् ॥ २० ॥

अग्नीचे आनयन सौभाग्यवती स्त्रियांनीच करावे असे सांगितले आहे। जलप्रोक्षण करून ती अग्नी शुभदायक मृण्मय पात्रात ठेवावी।

Verse 21

अमृतस्य क्षयं दृष्ट्वा ब्रह्माद्यैः सर्वदैवतैः । वेद्यां निधापितस्तस्मात्समिद्गर्भो हुताशनः ॥ २१ ॥

अमृताचा क्षय पाहून ब्रह्मा आदी सर्व देवांनी म्हणून समिधा-गर्भ हुताशनाला वेदीवर स्थापित केले, यज्ञ टिकून राहावा म्हणून।

Verse 22

दक्षिणस्यां दानवाद्याः स्थिता यज्ञस्य नारद । तेभ्यः संरक्षणार्थाय ब्रह्माणं तद्दिशि न्यसेत् ॥ २२ ॥

हे नारदा! यज्ञाच्या दक्षिण बाजूस दानव आदी विघ्नकारी उभे असतात. त्यांच्यापासून संरक्षणासाठी त्या दिशेस ब्रह्म्याचे न्यास करावा.

Verse 23

उत्तरे सर्वपात्राणि प्रणीताद्यानि पश्चिमे । यजमानः पूर्वतः स्युर्द्विजाः सर्वेऽपि नारद ॥ २३ ॥

हे नारदा! सर्व पात्रे उत्तरे ठेवावीत; प्रणीतजल इत्यादी पश्चिमेस. यजमान पूर्वाभिमुख बसेल आणि सर्व द्विजही तसेच.

Verse 24

द्यूते च व्यवहारे च यज्ञकर्मणि चेद्भवेत् । कर्त्तोदासीनचित्तस्तत्कर्म नश्येदिति स्थितिः ॥ २४ ॥

द्यूत, व्यवहार किंवा यज्ञकर्म—कशातही कर्त्याचे चित्त उदासीन व अनासक्त राहिले तर ते कर्म बंधनरूपाने नष्ट होते; हीच निश्चित स्थिती आहे.

Verse 25

ब्रह्माचार्यौ स्वशाखौ हि कर्तव्यौ यज्ञकर्मणि । ऋत्विजां नियमो नास्ति यथालाभं समर्चयेत् ॥ २५ ॥

यज्ञकर्मात आपल्या शाखेचे दोन ब्रह्मचारी नक्की नेमावेत. ऋत्विजांबाबत कठोर नियम नाही; जे जसे उपलब्ध असतील त्यांचा विधिपूर्वक सत्कार करून यज्ञात नियुक्त करावे॥२५॥

Verse 26

द्वे पवित्रे त्र्यङ्गुलेस्तः प्रोक्षिणी चतुरङ्गुला । आज्यस्थाली त्र्यङ्गुलाथ चरुस्थाली षडङ्गुला ॥ २६ ॥

दोन पवित्रे (कुशवलये) प्रत्येकी तीन अँगुल मापाची असावीत. प्रोक्षिणी चार अँगुल. आज्यस्थाली तीन अँगुल आणि चरुस्थाली सहा अँगुल मापाची असावी॥२६॥

Verse 27

द्व्यङ्गुलं तूपयमनमेकं सम्मार्जनाङ्गुलम् । स्रुवं षडङ्गुलं प्रोक्तं स्रुचं सार्द्धत्रयाङ्गुलम् ॥ २७ ॥

उपयमनाचे माप दोन अँगुल सांगितले आहे; सम्मार्जनासाठीचा अँगुल एक अँगुल. स्रुव सहा अँगुल आणि स्रुच साडेतीन अँगुल मापाची सांगितली आहे॥२७॥

Verse 28

प्रादेशमात्रा समिधः पूर्णपात्रं षडङ्गुलम् । प्रोक्षिण्या उत्तरे भागे प्रणीतापात्रमष्टभिः ॥ २८ ॥

समिधा प्रादेशमात्र (हाताच्या पसराएवढ्या) लांबीच्या असाव्यात. पूर्णपात्र सहा अँगुल मापाचे असावे. प्रोक्षिणीच्या उत्तरेस आठ अँगुल अंतरावर प्रणीतापात्र ठेवावे॥२८॥

Verse 29

यानि कानि च तीर्थानि समुद्राः सरितस्तथा । प्रणीतायां समासन्नात्तस्मात्तां पूरयेज्जलैः ॥ २९ ॥

जे जे तीर्थ, समुद्र आणि नद्या आहेत त्यांचे स्मरण करून, प्रणीतापात्र जवळ आणल्यावर ते जलाने भरावे॥२९॥

Verse 30

वैदिका वस्त्रहीना च नग्ना संप्रोच्यते द्विज । परिस्तीर्य्य ततो दर्भैः परिदध्यादिमां बुधः ॥ ३० ॥

हे द्विज! योग्य आवरण व आवश्यक साधने नसतील तर वैदिक कर्म ‘नग्न’ असे म्हटले जाते. म्हणून दर्भ पसरून, मग ज्ञानी पुरुष ही विधी यथाविधी मांडून संपन्न करावी॥३०॥

Verse 31

इन्द्र वज्रं विष्णुचक्रं वामदेवत्रिशूलकम् । दर्भरूपतया त्रीणि पवित्रच्छेदनानि च ॥ ३१ ॥

इंद्राचे वज्र, विष्णूचे चक्र आणि वामदेवाचे त्रिशूल—ही तिन्ही दर्भरूपाने भाविली असता पवित्र (शुद्धी-वळे/तंतु) तयार करण्यासाठी ‘पवित्र-छेदन’ अशी पवित्र कर्तन-साधने मानली जातात॥३१॥

Verse 32

प्रोक्षणी च प्रकर्तव्या प्रणीतोदकसंयुता । तेनातिपुण्यदं कर्म पवित्रमिति कीर्तितम् ॥ ३२ ॥

प्रोक्षणी (शिंपडण्याचे पात्र)ही तयार करावी, ती प्रणीतोदक (संस्कारित जल) यांनी युक्त असावी. त्याद्वारे कर्म अत्यंत पुण्यदायक होते; म्हणून ते ‘पवित्र’ असे कीर्तिले आहे॥३२॥

Verse 33

आज्यस्थाली प्रकर्तव्या पलमात्रप्रमाणिका । कुलालचक्रघटितं आसुरं मृण्मयं स्मृतम् ॥ ३३ ॥

आज्यस्थाली (तुपाचे पात्र) एक पल प्रमाणाची करावी. कुलालाच्या चाकावर घडवलेली मातीची स्थाली ‘आसुर’ प्रकाराची असे स्मृत आहे॥३३॥

Verse 34

तदेव हस्तघटितं स्थाल्यादि दैविकं भवेत् । स्रुवे च सर्वकर्माणि शुभान्यप्यशुभानि च ॥ ३४ ॥

हाताने घडवलेली स्थाली इत्यादीच ‘दैविक’ (देवोपयोगी) ठरते. आणि स्रुव (हविर्लेपनी पळी) मध्ये सर्व कर्मे—शुभही व अशुभही—समाविष्ट मानली आहेत॥३४॥

Verse 35

तस्य चैव पवित्रार्थं वह्नौ तापनमीरितम् । अग्रे धृतेन वैधव्यं मध्ये चैव प्रजाक्षयः ॥ ३५ ॥

त्याच्या पवित्रतेसाठी अग्नीत तापविणे विधिले आहे. घृतासह पुढील भागी धरल्यास वैधव्य येते, आणि मध्यभागी धरल्यास संततीचा क्षय होतो.

Verse 36

मूले च म्रियते होता तस्माद्धार्यं विचार्य तत् । अग्निः सूर्यश्च सोमश्च विरञ्चिरनिलो यमः ॥ ३६ ॥

मूळ छाटले गेले तर होता (यज्ञकर्ता)ही नष्ट होतो; म्हणून विचार करून तेच मूळ धारण करावे. अग्नी, सूर्य, सोम, विरंची (ब्रह्मा), अनिल (वायू) आणि यम—हे त्याचे धारक देवशक्ती आहेत.

Verse 37

स्रुवे षडेते दैवास्तु प्रत्यङ्गुलमुपाश्रिताः । अग्निर्भोगार्थनाशाय सूर्यो व्याधिकरो भवेत् ॥ ३७ ॥

स्रुवामध्ये हे सहा देव प्रत्येकी एक-एक अंगुळप्रमाणात स्थित आहेत असे म्हटले आहे. तेथे अग्नी भोगफळ नाश करतो, आणि सूर्य व्याधी उत्पन्न करतो.

Verse 38

निष्फलस्तु स्मृतः सोमो विरञ्चिः सर्वकामदः । अनिलो वृद्धिदः प्रोक्तो यमो मृत्युप्रदो मतः ॥ ३८ ॥

सोम निष्फळ असा स्मरणात आहे; विरंची (ब्रह्मा) सर्वकामप्रद आहे. अनिल (वायू) वृद्धिदाता म्हटला आहे, आणि यम मृत्युदाता मानला आहे.

Verse 39

सम्मार्जनोपयमनं कर्तव्यं च कुशद्वयम् । पूर्वं तु सर्वशाखं स्यात्पञ्चशाखं तथा परम् ॥ ३९ ॥

विधीसाठी सम्मार्जन व उपयमन तयार करावे, तसेच कुशाचे द्वय सिद्ध करावे. पहिला कुश सर्वशाख (बहुशाखा) असावा, आणि दुसरा पाचशाखा असावा.

Verse 40

श्रीपर्णी च शमी तद्वत्खदिरश्च विकङ्कतः । पलाशश्चैव विज्ञेयाः स्रुवे चैव तथा स्रुचि ॥ ४० ॥

श्रीपर्णी, शमी, खदिर, विकंकट आणि पलाश—हीच स्रुव व स्रुच (हवनाचे चमचे) करण्यासाठी योग्य काष्ठे म्हणून जाणावीत।

Verse 41

हस्तोन्मितं स्रुवं शस्तं त्रिदशाङ्गुलिकं स्रुचम् । विप्राणां चैतदाख्यातं ह्यन्येषामङ्गुलोनकम् ॥ ४१ ॥

स्रुवाचे प्रमाण एक हस्त (हातभर) आणि स्रुचचे तीस अंगुळे असे सांगितले आहे. हे माप ब्राह्मणांसाठी; इतरांसाठी एक अंगुळ कमी आहे।

Verse 42

शूद्रा णां पतितानां च खरादीनां च नारद । दृष्टिदोषविनाशार्थं पात्राणां प्रोक्षणं स्मृतम् ॥ ४२ ॥

हे नारदा! शूद्र, पतित तसेच गाढव इत्यादींनी पाहिलेल्या पात्रांतील दृष्टिदोष नष्ट करण्यासाठी प्रोक्षण (पवित्र जल शिंपडणे) सांगितले आहे।

Verse 43

अकृते पूर्णपात्रे तु यज्ञच्छिद्रं समुद्भवेत् । तस्मिन् पूर्णीकृते विप्र यज्ञसम्पूर्णता भवेत् ॥ ४३ ॥

पूर्णपात्राचे कर्म न केल्यास यज्ञात छिद्र (दोष) उत्पन्न होतो. पण हे विप्रा! ते विधिपूर्वक पूर्ण केल्यास यज्ञाची संपूर्णता होते।

Verse 44

अष्टमुष्टिर्भवेत् किञ्चित् पुष्कलं तच्चतुष्टयम् । पुष्कलानि तु चत्वारि पूर्णपात्रं विदुर्बुधाः ॥ ४४ ॥

‘किञ्चित्’ म्हणजे आठ मुष्टी; त्याचे चौपट ‘पुष्कल’ मानले जाते. आणि चार ‘पुष्कल’ मिळून विद्वान ‘पूर्णपात्र’ असे म्हणतात।

Verse 45

होमकाले तु सम्प्राप्ते न दद्यादासनं क्वचित् । दत्ते तृप्तो भवेद् वह्निः शापं दद्याच्च दारुणम् ॥ ४५ ॥

होमकाळ आला असता कधीही आसन दान करू नये. ते दिल्यास अग्निदेव ते आपला भाग मानून तृप्त होतात व भयंकर शाप देऊ शकतात.

Verse 46

आघारौ नासिके प्रौक्तौ आज्यभागौ च चक्षुषी । प्राजापत्यं मुखं प्रोक्तं कटिर्व्याहृतिभिः स्मृता ॥ ४६ ॥

दोन आघार-आहुती नासिकेची दोन छिद्रे मानली आहेत आणि आज्यभागाच्या दोन आहुती हे दोन्ही नेत्र. प्राजापत्य कर्म मुख असे सांगितले आहे, आणि कटि व्याहृतींनी (भूः भुवः स्वः) स्मरली आहे.

Verse 47

शीर्षं हस्तौ च पादौ च पञ्चवारुणमीरितम् । तथास्विष्टकृतं विप्र श्रोत्रे पूर्णाहुतिस्तथा ॥ ४७ ॥

शिर, दोन्ही हात व दोन्ही पाय—हे ‘पंचवारुण’ कर्म म्हणून सांगितले आहे. तसेच, हे विप्र, स्विष्टकृत समापन-आहुती करावी; आणि श्रोत्रांच्या संदर्भात पूर्णाहुतीचेही विधान आहे.