Anūcāna (True Learning), the Vedāṅgas, and Śikṣā: Svara, Sāmavedic Chant, and Gandharva Theory

Verse 1

सूत उवाच । श्रुत्वा सनंदनस्येत्थं वचनं नारदो मुनिः । असंतुष्ट इव प्राह भ्रातरं तं सनंदनम् ॥ १ ॥

सूत म्हणाले—सनंदनाची अशी वाणी ऐकून मुनी नारद जणू पूर्ण तृप्त नसल्याप्रमाणे, त्या बंधू सनंदनास बोलू लागले.

Verse 2

नारद उवाच । भगवन्सर्वमाख्यातं यत्पृष्टं भवतो मया । तथापि नात्मा प्रीयेत श्रृण्वन्हरिकथां मुहुः ॥ २ ॥

नारद म्हणाले—भगवन्, मी जे विचारले ते सर्व आपण सांगितले. तरीही माझे अंतःकरण तृप्त होत नाही, जरी मी वारंवार हरिकथा ऐकत असलो तरी.

Verse 3

श्रूयते व्यासपुत्रस्तु शुकः परमधर्मवित् । सिद्धिं सुमहतीं प्राप्तो निर्विण्णोऽवांतरं बहिः ॥ ३ ॥

ऐकिवात की व्यासपुत्र शुक, परमधर्मज्ञ, अत्यंत महान सिद्धीला प्राप्त झाला; तो अंतर्बाह्य सर्व मधल्या सांसारिक विषयांपासून निर्विकार व विरक्त राहिला।

Verse 4

ब्रह्मन्पुंसस्तु विज्ञानं महतां सेवनं विना । न जायते कथं प्राप्तो ज्ञानं व्यासात्मजः शिशुः ॥ ४ ॥

हे ब्रह्मन्! महात्म्यांची सेवा केल्यावाचून पुरुषात खरे विज्ञान उत्पन्न होत नाही. मग व्यासपुत्र बालक शुकाला असे ज्ञान कसे प्राप्त झाले?

Verse 5

तस्य जन्मरहस्यं मे कमचाप्यस्य श्रृण्वते । समाख्याहि महाभाग मोक्षशास्त्रार्थविद्भवान् ॥ ५ ॥

मी ऐकत आहे—त्याच्या जन्माचे रहस्य आणि त्याचे कारणही मला सांगा. हे महाभाग! आपण मोक्षशास्त्रार्थज्ञ आहात; कृपया सविस्तर समजावून सांगा।

Verse 6

सनंदन उवाच । श्रृणु विप्रप्रवक्ष्यामि शुकोत्पत्तिं समासतः । यां श्रुत्वा ब्रह्मतत्त्वज्ञो जायते मानवो मुने ॥ ६ ॥

सनंदन म्हणाले: हे विप्र, ऐक—मी संक्षेपाने शुकाची उत्पत्ती सांगतो. हे मुने, हे ऐकल्यावर मनुष्य ब्रह्मतत्त्वज्ञ होतो.

Verse 7

न हायनैर्न पलितैर्न वित्तेन न बंधुभिः । ऋषयश्चक्रिरे धर्मं योऽनूचानः स नो महान् ॥ ७ ॥

वर्षांनी, पांढऱ्या केसांनी, धनाने किंवा नातलगांनी महानता मिळत नाही. ऋषींनी धर्माचा निकष ठरविला आहे—जो खरोखर विद्वान, तोच आमच्यात महान.

Verse 8

नारद उवाच । अनूचानः कथंब्रह्मन्पुमान्भवति मानद । तन्मे कर्म समाचक्ष्व श्रोतुं कौतूहलं मम ॥ ८ ॥

नारद म्हणाले—हे ब्रह्मन्, हे मानद! पुरुष खरा अनूचान (विद्वान) कसा होतो? ते कर्म-नियम मला सांगावे; ऐकण्याची माझी मोठी उत्सुकता आहे।

Verse 9

सनंदन उवाच । श्रृणु नारद वक्ष्यामि ह्यनूचानस्य लक्षणम् । यज्ज्ञात्वा सांगवेदानामभिज्ञो जायते नरः ॥ ९ ॥

सनंदन म्हणाले—हे नारद, ऐक; मी अनूचानाचे लक्षण सांगतो. ते जाणल्याने मनुष्य वेदांगांसह वेदांचा खरा जाणकार होतो।

Verse 10

शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं ज्योतिषं तथा । छंदःशास्त्रं षडेतानि वेदांगानि विदुर्बुधाः ॥ १० ॥

शिक्षा, कल्प, व्याकरण, निरुक्त, ज्योतिष तसेच छंदःशास्त्र—ही सहा वेदांगे आहेत, असे बुधजन जाणतात।

Verse 11

ऋग्वेदोऽथ यजुर्वेदः सामवेदो ह्यथर्वणः । वेदाश्चत्वार एवैते प्रोक्ता धर्मनिरूपणे ॥ ११ ॥

ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद आणि अथर्ववेद—हेच चार वेद सांगितले गेले आहेत, धर्मनिरूपणासाठी।

Verse 12

सांगान्वेदान्गुरोर्यस्तु समधीते द्विजोत्तमः । सोऽनूचानः प्रभवति नान्यथा ग्रंथकोटिभिः ॥ १२ ॥

जो द्विजोत्तम गुरूकडून वेदांगांसह वेदांचे सम्यक अध्ययन करतो, तोच खरा अनूचान होतो; कोट्यवधी ग्रंथांनीही हे अन्यथा होत नाही।

Verse 13

नारद उवाच । अंगानां लक्षणं ब्रूहि वेदानां चापि विस्तरात् । त्वंमस्मासु महाविज्ञः सांगेष्वेतेषु मानद ॥ १३ ॥

नारद म्हणाले—वेदांगांची लक्षणे आणि वेदांचेही विस्ताराने वर्णन करा. हे मानद! या वेदांगांविषयी आमच्यात तुम्हीच महाविज्ञ आहात.

Verse 14

सनंदन उवाच । प्रश्नभारोऽयमतुलस्त्वया मम कृतो द्विज । संक्षेपात्कथयिष्यामि सारमेषां सुनिश्चितम् ॥ १४ ॥

सनंदन म्हणाले—हे द्विज! तू माझ्यावर प्रश्नांचा अतुल भार ठेवला आहेस. म्हणून मी यांचा निश्चित सार संक्षेपाने सांगतो.

Verse 15

स्वरः प्रधानः शिक्षायां कीर्त्तितो मुनिभिर्दिजैः । वेदानां वेदविद्भिस्तु तच्छृणुष्व वदामि ते ॥ १५ ॥

शिक्षाशास्त्रात ‘स्वर’ हा मुनि व द्विज पंडितांनी प्रधान म्हटला आहे. म्हणून वेदविदांनी वेदांविषयी जे सांगितले आहे ते ऐक; मी तुला सांगतो.

Verse 16

आर्चिकं गाथिकं चैव सामिकं च स्वरान्तरम् । कृतांते स्वरशास्त्राणां प्रयोक्तव्य विशेषतः ॥ १६ ॥

समारोपाच्या भागात स्वरशास्त्रांचे नियम विशेषतः वापरावेत—ऋक्-रीतीचे आर्चिक, गाथा-रीतीचे गाथिक, साम-रीतीचे सामिक आणि स्वरांतील योग्य अंतर (स्वरांतर).

Verse 17

एकांतरः स्वरो ह्यप्सु गाथासुद्व्यंतरः स्वरः । सामसु त्र्यंतरं विद्यादेतावत्स्वरतोऽन्तरम् ॥ १७ ॥

ऋक्-मंत्रांत स्वरांतील अंतर एक पायरीचे, गाथांत दोन पायऱ्यांचे, आणि सामगानात तीन पायऱ्यांचे जाणावे—स्वरभेद इतकाच आहे.

Verse 18

ऋक्सामयजुरंगानि ये यज्ञेषु प्रयुंजते । अविज्ञानाद्धि शिक्षायास्तेषां भवति विस्वरः ॥ १८ ॥

जे यज्ञांत ऋग्, साम व यजुर्वेदांची अंगे वापरतात, पण शिक्षाशास्त्र (उच्चारण-विज्ञान) याचे योग्य ज्ञान नसल्यामुळे त्यांच्या पाठात विस्वरता येते व जप अशुद्ध होतो।

Verse 19

मंत्रो हीनः स्वरतो वर्णतो वा मिथ्याप्रयुक्तो न तमर्थमाह । स वाग्वज्रो यजमानं हिनस्ति यथेंद्रशत्रुः स्वरतोऽपराधात् ॥ १९ ॥

स्वर किंवा वर्ण यांत न्यूनता असलेला, किंवा चुकीने वापरलेला मंत्र अपेक्षित अर्थ सांगत नाही। तीच वाणी वज्रासारखी होऊन यजमानाला हानी करते; जसे ‘इंद्रशत्रु’ हा शब्द स्वरदोषामुळे विनाशकारक ठरला।

Verse 20

उरः कंठः शिरश्चैव स्थानानि त्रीणि वाङ्मये । सवनान्याहुरेतानि साम वाप्यर्द्धतोंऽतरम् ॥ २० ॥

वाङ्मय-शास्त्रात उच्चारणाची तीन स्थाने सांगितली आहेत—उर (छाती), कंठ आणि शिर। यांनाच सवन म्हणतात; आणि सामही यांच्यामधील अर्धभागात स्थित आहे असे म्हटले जाते।

Verse 21

उरः सप्तविवारं स्यात्तथा कंठस्तथा शिरः । न च शक्तोऽसि व्यक्तस्तु तथा प्रावचना विधिः ॥ २१ ॥

उरात सात विवर आहेत, तसेच कंठात आणि तसेच शिरातही। तरीसुद्धा तू प्रावचन (पाठ-व्याख्या) याची विधी स्पष्टपणे सांगू शकत नाहीस।

Verse 22

कठकालापवृत्तेषु तैत्तिराह्वरकेषु च । ऋग्वेदे सामवेदे च वक्तव्यः प्रथमः स्वरः ॥ २२ ॥

कठ, कालाप, वृत्त, तैत्तिरीय आणि आह्वरक या शाखांत, तसेच ऋग्वेद व सामवेदातही—प्रथम (मुख्य) स्वर उच्चारण्याची विधी आहे।

Verse 23

ऋग्वेदस्तु द्वितीयेन तृतीयेन च वर्तते । उच्चमध्यमसंघातः स्वरो भवति पार्थिवः ॥ २३ ॥

ऋग्वेदाचा पाठ द्वितीय व तृतीय स्वरांनी होतो. उच्च व मध्यम यांच्या संयोगाने ‘पार्थिव’ स्वर निर्माण होतो.

Verse 24

तृतीय प्रथमक्रुष्टा कुर्वंत्याह्वरकान् स्वरान् । द्वितीयाद्यास्तु मद्रांतास्तैत्तिरीयाश्चतुःस्वरान् ॥ २४ ॥

तृतीय वर्ग—प्रथम-क्रुष्टा पासून—आह्वरक स्वरांचा उपयोग करतो. द्वितीय वर्ग, जो मद्रा येथे समाप्त होतो, तसेच तैत्तिरीय, चार स्वरांचा प्रयोग करतात.

Verse 25

प्रथमश्च द्वितीयश्च तृतीयोऽथ चतुर्थकः । मंद्रः क्रुष्टो मुनीश्वर एतान्कुर्वंति सामगाः ॥ २५ ॥

प्रथम, द्वितीय, तृतीय आणि चतुर्थ; तसेच मंद्र व क्रुष्ट—हे मुनीश्वर—हेच सामगान करणारे गायक वापरतात.

Verse 26

द्वितीयप्रथमावेतौ नांडिभाल्लविनौ स्वरौ । तथा शातपथावेतौ स्वरौ वाजसनेयिनाम् ॥ २६ ॥

हे दोन स्वर नांडिभाल्ल व लविन परंपरेत ‘द्वितीय’ आणि ‘प्रथमा’ म्हणून ओळखले जातात. तसेच वाजसनेयींमध्ये हे ‘शातपथ’ परंपरेनुसार प्रसिद्ध आहेत.

Verse 27

एते विशेषतः प्रोक्ताः स्वरा वै सार्ववैदिकाः । इत्येतच्चरितं सर्वं स्वराणां सार्ववैदिकम् ॥ २७ ॥

हे स्वर विशेषतः ‘सार्ववैदिक’ म्हणजे सर्व वेदांना समान असे सांगितले आहेत. अशा प्रकारे सार्ववैदिक स्वरांचे सर्व वर्णन समाप्त झाले.

Verse 28

सामवेदे तु वक्ष्यामि स्वराणां चरितं यथा । अल्पग्रंथं प्रभूतार्थं सामवेदांगमुत्तमम् ॥ २८ ॥

आता सामवेदाच्या संदर्भात मी स्वरांच्या यथार्थ चरित्राचे वर्णन करीन। हा सामवेदाचा उत्तम अंग आहे—ग्रंथाने लहान, पण अर्थाने अत्यंत समृद्ध॥२८॥

Verse 29

तानरागस्वरग्राममूर्च्छनानां तु लक्षणम् । पवित्रं पावनं पुण्यं यथा तुभ्यं प्रकीर्तितम् ॥ २९ ॥

तान, राग, स्वर, ग्राम आणि मूर्च्छना यांची लक्षणे तुला यथावत् सांगितली आहेत। हे उपदेश पवित्र, पावन आणि पुण्यदायक आहेत॥२९॥

Verse 30

शिक्षामाहुर्द्विजातीनामृग्यजुः सामलक्षणम् । सप्त स्वरास्रयो ग्रामा मृर्छनास्त्वेकविंशतिः ॥ ३० ॥

द्विजांसाठी शिक्षेला ऋक्, यजुः आणि साम यांचे लक्षणज्ञान म्हणतात। ती सात स्वरांवर आधारलेली आहे; ग्राम सात आणि मूर्च्छना एकवीस॥३०॥

Verse 31

ताना एकोनपंचाशदित्येतस्स्वरमंडलम् । षड्जश्च ऋषभश्चैव गांधारो मध्यमस्तथा ॥ ३१ ॥

तान एकोणपन्नास सांगितले आहेत—हेच स्वरमंडलाचे पूर्ण विधान आहे। त्यांत षड्ज, ऋषभ, गांधार तसेच मध्यम आहेत॥३१॥

Verse 32

पंचमो धैवतश्चैवं निषादः सप्तमः स्वरः । षड्जमध्यमगांधारास्त्रयो ग्रामाः प्रकीर्तिताः ॥ ३२ ॥

पंचम स्वर धैवत असून निषाद हा सप्तम स्वर आहे। षड्ज, मध्यम आणि गांधार—हे तीन ग्राम प्रकीर्तित आहेत॥३२॥

Verse 33

भूर्ल्लोकाज्जायते षड्जो भुवर्लोकाञ्च मध्यमः । स्वर्गाभ्राच्चैव गांधारो ग्रामस्थानानि त्रीणि हि ॥ ३३ ॥

भूर्लोकातून षड्ज स्वर उत्पन्न होतो, भुवर्लोकातून मध्यम; आणि स्वर्गातून गांधार प्रकटतो. हीच तीन ग्रामस्थाने संगीताच्या मूल आधारस्थाने मानली आहेत.

Verse 34

स्वराणां च विशेषेण ग्रामरागा इति स्मृताः । विंशतिर्मध्यमग्रामे षड्जग्रामे चतुर्दश ॥ ३४ ॥

स्वरांच्या विशेष रचनेला ‘ग्राम-राग’ असे म्हणतात. मध्यम-ग्रामात असे वीस, आणि षड्ज-ग्रामात चौदा मानले आहेत.

Verse 35

तानान्पंचदशेच्छंति गांधारे सामगायिनाम् । नदी विशाला सुमुखी चित्रा चित्रवती मुखा ॥ ३५ ॥

गांधार देशात सामगायन करणारे पंधरा तान मानतात. आणि नद्या—विशाला, सुमुखी, चित्रा, चित्रवती व मुखा।

Verse 36

बला चाप्यथ विज्ञेया देवानां सप्त मूर्छनाः । आप्यायिनी विश्वभृता चंद्रा हेमा कपर्दिनी ॥ ३६ ॥

‘बला’ इत्यादी देवांच्या सात मूर्छना म्हणून जाणाव्यात—आप्यायिनी, विश्वभृता, चंद्रा, हेमा आणि कपर्दिनी—हा दिव्य क्रम आहे.

Verse 37

मैत्री च बार्हती चैव पितॄणां सप्त मूर्छनाः । षड्जे तूत्तरमंद्रा स्यादृषभे चाभिरूहता ॥ ३७ ॥

‘मैत्री’ आणि ‘बार्हती’—या पितरांच्या सात मूर्छनांत गणल्या जातात. षड्जात ती उत्तर-मंद्र म्हणतात, आणि ऋषभात ती वरच्या दिशेने आरोह करते.

Verse 38

अश्वक्रांता तु गांधारे तृतीया मूर्च्छना स्मृता । मध्यमे खलु सौवीरा हृषिका पंचमे स्वरे ॥ ३८ ॥

गांधार स्वरावर स्थित तिसरी मूर्च्छना ‘अश्वक्रांता’ अशी स्मरणात आहे। मध्यमात तीच ‘सौवीरा’ आणि पंचम स्वरी ‘हृषिका’ म्हणून ओळखली जाते॥

Verse 39

धैवते चापि विज्ञेया मूर्छना तूत्तरा मता । निषादे रजनीं विद्यादृषीणां सप्त मूर्छनाः ॥ ३९ ॥

धैवत स्वरी ‘उत्तरा’ नावाची मूर्च्छना जाणावी. आणि निषाद स्वरी ‘रजनी’ नावाची मूर्च्छना ओळखावी; अशा रीतीने ऋषींनी सात मूर्च्छना सांगितल्या आहेत॥

Verse 40

उपजीवंति गंधर्वा देवानां सप्त मूर्छनाः । पितॄणां मूर्च्छनाः सप्त तथा यक्षा न संशयः ॥ ४० ॥

देवांच्या सात मूर्च्छनांवर गंधर्व उपजीविका करतात. तसेच पितरांच्या सात मूर्च्छना आणि यक्षांच्याही—यात संशय नाही॥

Verse 41

ऋषीणां मूर्छनाः सप्त यास्त्विमा लौकिकाः स्मृताः । षङ्जः प्रीणाति वै देवानृषीन्प्रीणाति चर्षभः ॥ ४१ ॥

ऋषींच्या या सात मूर्च्छना लौकिक व्यवहारात प्रचलित म्हणून स्मरणात आहेत. स्वरांमध्ये षड्ज देवांना प्रसन्न करतो, आणि ऋषभ ऋषींना प्रसन्न करतो॥

Verse 42

पितॄन् प्रीणाति गांधारो गंधर्वान्मध्यमः स्वरः ॥ देवान्पितॄनृषींश्चैव स्वरः प्रीणाति पंचमः ॥ ४२ ॥

गांधार स्वर पितरांना प्रसन्न करतो, आणि मध्यम स्वर गंधर्वांना प्रसन्न करतो. पंचम स्वर देव, पितर आणि ऋषी—तिघांनाही प्रसन्न करतो॥

Verse 43

यक्षान्निषादः प्रीणाति भूतग्रामं च धैवतः । गानस्य तु दशविधा गुणवृत्तिस्तु तद्यथा ॥ ४३ ॥

निषाद स्वर यक्षांना आनंदित करतो आणि धैवत स्वर भूतग्रामाला तृप्त करतो. आता गानाची गुणवृत्ती दहा प्रकारची सांगितली आहे—जशी पुढे आहे.

Verse 44

रक्तं पूर्णमलंकृतं प्रसन्नं व्यक्तं विक्रुष्टं श्लक्ष्णं समं सुकुमारं मधुरमिति गुणास्तत्र रक्तं नाम वेणुवीणास्वराणामेकीभावं रक्तमित्युच्यते पूर्णं नाम स्वरश्रुतिपूरणाच्छंदः पादाक्षरं संयोगात्पूर्णमित्युच्यते अलंकृतं नामोरसि शिरसि कंठयुक्तमित्यलंकृतं प्रसन्नं नामापगतागद्गदनिर्विशंकं प्रसन्नमित्युच्यते व्यक्तं नाम पदपदार्थप्रकृतिविकारागमनोपकृत्तद्धितसमासधातुनिपातोपसर्गस्वरलिंगं वृत्तिवार्त्तिकविभक्त्यर्थवचनानां सम्यगुपपादनं व्यक्तमित्युच्यते विक्रुष्टं नामोञ्चैरुञ्चारितं व्यक्तपदाक्षरं विक्रुष्टमित्युच्यते श्लेक्ष्णं नाम द्रुतमविलंबितमुच्चनीचप्लुतसमाहारहेलतालोपनयादिभिरुपपादनाभिः श्लक्ष्णमित्युच्यते समं नामावापनिर्वापप्रदेशे प्रत्यंतरस्थानानां समासः सममित्युच्यते सुकुमारं नाम मृदुपदवर्णस्वरकुहगरणयुक्तं सुकुमारमित्युच्यते मधुरं नाम स्वभावोपनीतललितपदाक्षरगुणसमृद्धं मधुरमित्युच्यते एवमेतैर्दशभिर्गुणैर्युक्तं गानं भवति ॥ १ ॥

गानाचे गुण—रक्त, पूर्ण, अलंकृत, प्रसन्न, व्यक्त, विक्रुष्ट, श्लक्ष्ण, सम, सुकुमार आणि मधुर. ‘रक्त’ म्हणजे वेणू व वीणेच्या स्वरांचे एकरूप होणे; ‘पूर्ण’ म्हणजे स्वर-श्रुती भरून छंदातील पाद-अक्षरांची पूर्तता; ‘अलंकृत’ म्हणजे उर, शिर व कंठ यांच्या योग्य आधाराने नटलेले; ‘प्रसन्न’ म्हणजे अडखळण व शंका नसलेले स्वच्छ; ‘व्यक्त’ म्हणजे शब्द-अर्थ व व्याकरण (धातू, प्रत्यय, समास इ.) यांचे योग्य निर्वाह; ‘विक्रुष्ट’ म्हणजे उच्च स्वरात स्पष्ट उच्चार; ‘श्लक्ष्ण’ म्हणजे द्रुत, अविलंब, उंच-नीच व प्लुत स्वर, ताल-लय यांचा सुयोग्य मेळ; ‘सम’ म्हणजे आवाप-निर्वापस्थानी मधल्या स्वरांचा सम संयोग; ‘सुकुमार’ म्हणजे मृदु वर्ण-स्वरयुक्त; ‘मधुर’ म्हणजे स्वभावतः ललित व गुणसमृद्ध. या दहा गुणांनी युक्त गान परिपूर्ण होते।

Verse 45

भवन्ति चात्र श्लोकाः । शंकितं भीषणं भीतमुद्धुष्टमनुनासिकम् । काकस्वरं मूर्द्धगतं तथा स्थानविवर्जितम् ॥ ४४ ॥

येथे श्लोक आहेत—शंकायुक्त, भीषण, भयभीत, अतिशय कर्कश, अनुनासिक; कावळ्यासारखा स्वर, मस्तकातून निघालेला, तसेच योग्य उच्चारण-स्थानांपासून वंचित—हे सर्व दोष मानले जातात।

Verse 46

विस्तरं विरसं चैव विश्लिष्टं विषमाहतम् । व्याकुलं तालहीनं च गीतिदोषाश्चतुर्दश ॥ ४५ ॥

अतिविस्तार (ओढून ताणणे), विरसता, विस्कळीतपणा, विषम आघात, व्याकुळता आणि तालाचा अभाव—हे (इत्यादी) गीतीचे चौदा दोष मानले जातात।

Verse 47

आचार्याः सममिच्छंति पदच्छेदं तु पंडिताः । स्त्रियो मधुरमिच्छंति विक्रुष्टमितरे जनाः ॥ ४६ ॥

आचार्यांना सम (मोजके) गान आवडते; पंडितांना पदच्छेद—स्पष्ट शब्दविभाग—आवडतो. स्त्रियांना मधुर स्वर प्रिय; इतर लोकांना उच्च व जोरदार (विक्रुष्ट) उच्चार प्रिय वाटतो।

Verse 48

पद्मपत्रप्रभः षङ्ज ऋषभः शुकपिंजरः । कनकाभस्तु गांधारो मध्यमः कुंदसन्निभः ॥ ४७ ॥

षड्ज पद्मपत्रासारखा तेजस्वी, ऋषभ शुकपिसारखा पिंगट। गांधार सुवर्णाभ, आणि मध्यम कुंदपुष्पासारखा शुभ्र आहे।

Verse 49

पंचमस्तु भवेत्कृष्णः पीतकं धैवतं विदुः । निषादः सर्ववर्णः स्यादित्येताः स्वरवर्णताः ॥ ४८ ॥

पंचम स्वरस कृष्णवर्ण मानतात, धैवत पिवळ्या वर्णाचा म्हणतात. निषाद सर्ववर्णमय आहे—अशी स्वरांची वर्णवैशिष्ट्ये सांगितली आहेत।

Verse 50

पंचमो मध्यमः षङ्ज इत्येते ब्राह्मणाः स्मृताः । ऋषभो धैवतश्चापीत्येतौ वै क्षत्रियावुभौ ॥ ४९ ॥

पंचम, मध्यम आणि षड्ज—हे ब्राह्मणस्वर म्हणून स्मरणात आहेत. ऋषभ आणि धैवत—हे दोन्ही क्षत्रियस्वर मानले गेले आहेत।

Verse 51

गांधारश्च निषादश्च वैश्यावर्द्धेन वै स्मृतौ । शूद्रत्वं विधिनार्द्धेन पतितत्वान्न संशयः ॥ ५० ॥

गांधार आणि निषाद—स्मृतीत अर्ध्या भागाने वैश्य मानले आहेत. विधिनुसार अर्ध्या भागाने शूद्रही; आणि पतितत्वाबद्दल संशय नाही।

Verse 52

ऋषभो मूर्छितवर्जितो धैवतसहितश्च पंचमो यत्र । निपतति मध्यमरागे स निषादं षाङ्जवं विद्यात् ॥ ५१ ॥

मध्यम रागात जिथे पंचम धैवतासह अवरोह करतो आणि ऋषभाची मूर्छित चाल टाळतो—तेव्हा त्या निषादाला षाङ्जव (षड्जाधिष्ठित) असे जाणावे।

Verse 53

यदि पंचमो विरमते गांधारश्चांतरस्वरो भवति । ऋषभो निषादसहितस्तं पंचममीदृशं विद्यात् ॥ ५२ ॥

जर पञ्चम स्वर वाजविला नाही, तर गांधार हा अंतरस्वर होतो; आणि ऋषभ हा निषादासहित अशा प्रकारे पञ्चम म्हणून जाणावा.

Verse 54

गांधारस्याधिपत्येन निषादस्य गतागतैः । धैवतस्य च दौर्बल्यान्मध्यमग्राम उच्यते ॥ ५३ ॥

गांधाराच्या अधिपत्यामुळे, निषादाच्या ये-जा स्वभावामुळे आणि धैवताच्या दुर्बलतेमुळे यास ‘मध्यमग्राम’ असे म्हणतात.

Verse 55

ईषत्पृष्टो निषादस्तु गांधारश्चाधिको भवेत् । धैवतः कंपितो यत्र स षङ्गयाम ईरितः ॥ ५४ ॥

जिथे निषाद फक्त किंचित स्पर्शिला जातो, गांधार अधिक ठळक होतो, आणि धैवत कंपित स्वरात घेतला जातो—तो प्रकार ‘षङ्गयाम’ म्हणून सांगितला आहे.

Verse 56

अंतरस्वरसंयुक्तः काकलिर्यत्र दृश्यते । तं तु साधारितं विद्यात्पंचमस्थं तु कैशिकम् ॥ ५५ ॥

जिथे काकली स्वर अंतरस्वरासह दिसून येतो, तो ‘साधारित’ म्हणून जाणावा; आणि तोच पञ्चमावर स्थित असेल तर त्याला ‘कैशिक’ म्हणतात.

Verse 57

कैशिकं भावयित्वा तु स्वरैः सर्वैः समंततः । यस्मात्तु मध्यमे न्यासस्तस्मात्कैशिकमध्यमः ॥ ५६ ॥

सर्व स्वरांनी सर्व बाजूंनी कैशिकाचा पूर्ण विकास करून, कारण त्याचा न्यास मध्यमावर होतो, म्हणून त्याला ‘कैशिकमध्यम’ असे म्हणतात.

Verse 58

काकलिर्दृश्यते यत्र प्राधान्यं पंचमस्य तु । कश्यपः कैशिकं प्राह मध्यमग्रामसंभवम् ॥ ५७ ॥

जिथे काकली स्वर जाणवतो आणि पंचमाचे प्राधान्य असते, तेथे कश्यपांनी मध्यम-ग्रामातून उत्पन्न झालेल्या त्या रागभेदास ‘कैशिक’ असे म्हटले।

Verse 59

गेति गेयं विदुः प्राज्ञा धेति कारुप्रवादनम् । वेति वाद्यस्य संज्ञेयं गंधर्वस्य प्ररोचनम् ॥ ५८ ॥

प्राज्ञ म्हणतात—‘गेति’ म्हणजे गेय (गाण्यायोग्य) वस्तूची संज्ञा; ‘धेति’ म्हणजे कलांचे कुशल सादरीकरण; आणि ‘वेति’ म्हणजे वाद्यसंगीताची ओळख—ही गंधर्वविद्येची रम्य अंगे आहेत।

Verse 60

सामवेदस्य स्वराणां सङ्गीतशास्त्रस्य स्वरेभ्यः तुलना । सामवेदः । सङ्गीतशास्त्रः । क्रुष्ट * । पञ्चमः । प्रथमः ॥ १ ॥

आता सामवेदातील स्वरांची संगीतशास्त्रीय स्वरांशी तुलना—सामवेदातील जो स्वर आहे, तो संगीतशास्त्रात ‘क्रुष्ट’ म्हणून ओळखला जातो; सामवेदात त्याला ‘पंचम’ आणि संगीतपद्धतीत ‘प्रथम’ असे म्हणतात।

Verse 61

मध्यमः । द्वितीयः ॥ २ ॥

‘मध्यम’ हा स्वर संगीतपद्धतीत ‘द्वितीय’ म्हणून सांगितला आहे—हा दुसरा।

Verse 62

गान्धारः । तृतीयः ॥ ३ ॥

‘गान्धार’ हा स्वर संगीतपद्धतीत ‘तृतीय’ म्हणून सांगितला आहे—हा तिसरा।

Verse 63

ऋषभः । चतुर्थः ॥ ४ ॥

(नाव) ऋषभ. (तो) चौथा आहे॥

Verse 64

षड्जः । मन्द्रः ॥ ५ ॥

षड्ज—मंद्र (गंभीर) स्वरात॥

Verse 65

धैवतः । अतिस्वार्यः ॥ ६ ॥

धैवत—अतिस्वार्य (अतिउच्च) स्वरात॥

Verse 66

निषादः । यः सामगानां प्रथमः स वेणोर्मध्यमः स्वरः । यो द्वितीयः स गांधारस्तृतीयस्त्वृषभः स्मृतः ॥ ५९ ॥

निषाद: सामगानातील जो पहिला स्वर, तोच वीणेचा मध्यम स्वर आहे. जो दुसरा, तो गांधार म्हणतात; आणि तिसरा ऋषभ म्हणून स्मृत आहे॥

Verse 67

चतुर्थः षङ्ज इत्याहुः पंचमो धैवतो भवेत् । षष्ठो निषादो विज्ञेयः सप्तमः पंचमः स्मृतः ॥ ६० ॥

चौथा स्वर षड्ज असे म्हणतात; पाचवा धैवत होतो. सहावा निषाद म्हणून जाणावा; आणि सातवा पंचम म्हणून स्मृत आहे॥

Verse 68

षङ्जं मयूरो वदति गावो रंभंति चर्षभम् । अजाविके तु गांधारं क्रौंचो वदति मध्यमम् ॥ ६१ ॥

मोर षड्ज स्वर उच्चारतो, आणि गायी ऋषभ स्वरात रंभतात. शेळी व मेंढी यांत गांधार स्वर असतो, आणि क्रौंच पक्षी मध्यम स्वर बोलतो.