Śreyas and Paramārtha: The Ribhu–Nidāgha Teaching on Non-Dual Self (Advaita)
सनंदन सांगतात—विवेक-उपदेश ऐकून राजा पुन्हा ‘परम श्रेय’ विचारतो. कर्तेपण कर्माने प्रेरित गुणांचे आहे, आत्म्याचे नाही—असे त्याला समजावले जाते. ब्राह्मण-गुरु श्रेयाचा अर्थ स्पष्ट करतात—धन, पुत्र, राज्य इ. लौकिक उद्दिष्टे गौण; परमात्म्याशी एकरूपता व स्थिर आत्मध्यान हेच खरे श्रेय. मृत्तिका-घट दृष्टांताने इंधन, तूप, कुश इ. नश्वर द्रव्यांवर अवलंबून यज्ञकर्म नश्वर ठरते; परमार्थ अक्षय आहे, घडवलेले फल नाही—आत्मज्ञान हेच साधन व साध्य. पुढे रिभु–निदाघ प्रसंग: अतिथिसत्कार व अन्नविषयक प्रश्नांतून भूक-तहान यांशी तादात्म्य नाकारले जाते; निवास-प्रवासाचे प्रश्न सर्वव्यापी पुरुषाला लागू नाहीत. दुसऱ्या भेटीत राजा–हत्तीच्या क्रमाने ‘वर-खाली’ भेदाची कल्पितता उघड होते. निदाघ रिभूला गुरु मानतो; निष्कर्ष—जगत अखंड असून वासुदेवस्वभावच आहे. भेदबुद्धी सोडून राजा जागृत स्मरण व अद्वैतदृष्टीने जीवन्मुक्त होतो।
Shlokas
Verse 1
सनंदन उवाच । निशम्य तस्येति वचः परमार्थसमन्वितम् । प्रश्रयावनतो भूत्वा तमाह नृपतिर्द्विजम् ॥ १ ॥
सनंदन म्हणाले—त्याचे परमार्थयुक्त वचन ऐकून राजा नम्रता व श्रद्धेने वाकून त्या द्विज मुनींना म्हणाला।
Verse 2
राजोवाच । भगवन्यत्त्वया प्रोक्त परमार्थमयं वचः । श्रुते तस्मिन्भ्रमंतीव मनसो मम वृत्तयः ॥ २ ॥
राजा म्हणाला: हे भगवन्! आपण सांगितलेले वचन परमार्थमय आहे; पण ते ऐकताच माझ्या मनाच्या वृत्ती जणू भ्रमात गरगरू लागतात।
Verse 3
एतद्विवेकविज्ञानं यदि शेषेषु जंतुषु । भवता दर्शितं विप्र तत्परं प्रकृतेर्महत् ॥ ३ ॥
हे विप्र! जर हे विवेक-ज्ञान आपण इतर जीवांबाबतही दाखविले असेल, तर ते प्रकृतीच्या महत्तत्त्वाकडे परम रीतीने प्रवृत्त आहे।
Verse 4
नाहं वहामि शिबिकां शिबिका मयि न स्थिता । शरीरमन्यदस्मत्तो येनेयं शिबिका धृता ॥ ४ ॥
मी शिबिका वाहत नाही, कारण शिबिका माझ्यात स्थित नाही. मी देहापेक्षा भिन्न आहे; या देहानेच ही शिबिका धारण केली जाते।
Verse 5
गुण प्रवृत्तिर्भूतानां प्रवृत्तिः कर्मचोदिता । प्रवर्तंते गुणाश्चैते किं ममेति त्वयोदितम् ॥ ५ ॥
भूतांची प्रवृत्ती ही गुणांचीच प्रवृत्ती असून ती कर्माने प्रेरित असते. हेच गुण सतत कार्यरत राहतात—मग ‘हे माझे’ अशी भावना, तुम्ही म्हणाल्याप्रमाणे, कशी योग्य ठरेल?
Verse 6
एतस्मिन्परमार्थज्ञ मम श्रोत्रपथं गते । मनो विह्वलतामेति परमार्थार्थतां गतम् ॥ ६ ॥
हे परमार्थज्ञ! हे वचन माझ्या कानांच्या मार्गाने आत जाताच माझे मन विह्वळ होते, जणू परमार्थाच्या खऱ्या तात्पर्यापर्यंत पोहोचले आहे।
Verse 7
पूर्वमेव महाभाग कपिलर्षिमहं द्विज । प्रष्टुमभ्युद्यतो गत्वा श्रेयः किंत्वत्र संशये ॥ ७ ॥
हे महाभाग द्विजा! पूर्वी मी कपिलऋषींकडे गेलो होतो, परम श्रेय विचारण्यास उद्यत; तरीही या विषयात माझा संशय अजून निवळलेला नाही।
Verse 8
तदंतरे च भवता यदिदं वाक्यमीरितम् । तेनैव परमार्थार्थं त्वयि चेतः प्रधावति ॥ ८ ॥
आणि याच दरम्यान आपण जे वचन उच्चारले, त्याच वचनांनी परमार्थाचा अर्थ शोधीत माझे चित्त आपल्याकडेच धावते।
Verse 9
कपिलर्षिर्भगवतः सर्वभूतस्य वै किल । विष्णोरंशो जगन्मोहनाशाय समुपागतः ॥ ९ ॥
असे म्हणतात की कपिलऋषी हे सर्वभूतांचे भगवान विष्णू यांचेच अंश आहेत; जगाला मोहविणाऱ्या मोहाचा नाश करण्यासाठी ते प्रकट झाले।
Verse 10
स एव भगवान्नूनमस्माकं हितकाम्यया । प्रत्यक्षतामनुगतस्तथैतद्भवतोच्यते ॥ १० ॥
निश्चितच तोच भगवान आमच्या हिताची इच्छा करून प्रत्यक्षपणे उपस्थित झाला आहे; म्हणून आपले हे म्हणणे योग्य आहे।
Verse 11
तन्मह्यं मोहनाशाय यच्छ्रेयः परमं द्विज । तद्वदाखिल विज्ञानजलवीच्युजधिर्भवान् ॥ ११ ॥
म्हणून, हे द्विजा! माझा मोह नष्ट होण्यासाठी जे परम श्रेय आहे ते मला सांगा; कारण आपण सर्व विज्ञानरूपी जलतरंगांनी युक्त असा महासागर आहात।
Verse 12
ब्राह्मण उवाच । भूयः पृच्छसि किं श्रेयः परमार्थेन पृच्छसि । श्रेयांसि परमार्थानि ह्यशेषाण्येन भूपते ॥ १२ ॥
ब्राह्मण म्हणाला—तू पुन्हा विचारतोस, परम श्रेय काय; तू परमार्थाच्या हेतूने विचारतोस. हे भूपते, सर्व श्रेय वस्तुतः त्या परम ध्येयाचेच स्वरूप आहे.
Verse 13
देवताराधनं कृत्वा धनसंपदमिच्छति । पुत्रानिच्छति राज्यं च श्रेयस्तस्यैव तन्नृप ॥ १३ ॥
देवतेची आराधना करून मनुष्य धन-संपदा इच्छितो; पुत्रही इच्छितो आणि राज्यही. पण हे नृप, परम श्रेय त्याच भक्ताचेच आहे.
Verse 14
विवकिनस्तु संयोगः श्रेयोऽसौ परमात्मना । कर्मयज्ञादिकं श्रेयः स्वर्लोकपलदायि यत् ॥ १४ ॥
परंतु विवेकी पुरुषासाठी परमात्म्याशी संयोग हेच परम श्रेय आहे; कर्म-यज्ञादी जे श्रेय म्हणतात, ते फक्त स्वर्गलोकाचे फळ देणारे आहे.
Verse 15
श्रेयः प्रधानं च फले तदेवानभिसंहिते । आत्मा ध्येयः सदा भूप योगयुक्तैस्तथा परैः ॥ १५ ॥
जरी कोणी ते जाणूनबुजून उद्दिष्ट न ठेवता करीत असला, तरी ज्यात श्रेय प्रधान आहे तेच फळ प्रकट होते. म्हणून हे भूप, योगयुक्त व परमभावी जनांनी सदैव आत्म्याचे ध्यान करावे.
Verse 16
श्रेय स्तस्यैव संयोगः श्रेयो यः परमात्मनः । श्रेयांस्येवमनेकानि शतशोऽथ सहस्त्रशः ॥ १६ ॥
परमात्म्याशी जो संयोग आहे तेच परम श्रेय आहे. अशा प्रकारे हिताची अनेक रूपे आहेत—शेकडो आणि हजारो.
Verse 17
संत्यत्र परमार्थास्तु न त्वेते श्रूयतां च मे । धर्मोऽयं त्यजते किं तु परमार्थो धनं यदि ॥ १७ ॥
येथे खरोखर परमार्थ आहेत; पण तुझे हे शब्द मी मान्य करणार नाही. जर धनच परमार्थ असता, तर हा धर्मही निरर्थक समजून टाकून दिला गेला असता.
Verse 18
व्ययश्चक्रियत कस्मात्कामप्राप्त्युपलक्षणः । मुत्रश्चेत्परमार्थाख्यः सोऽप्यन्यस्य नरेश्वर ॥ १८ ॥
मग खर्च कशासाठी केला जातो, तो तर केवळ कामप्राप्तीचे लक्षण आहे. आणि जर मूत्रालाच ‘परमार्थ’ म्हणाल, तरीही, हे नरेश्वर, ते दुसऱ्याचेच असते.
Verse 19
परमार्थभूतः सोऽन्यस्य परमार्थो हि नः पिता । एवं न परमार्थोऽस्ति जगत्यत्र चराचरे ॥ १९ ॥
तोच परमार्थस्वरूप आहे; तोच सर्वांचा परम लक्ष्य आहे आणि तोच आपला पिता आहे. म्हणून या चराचर जगतात त्याच्यावाचून दुसरा परमार्थ नाही.
Verse 20
परमार्थो हि कार्याणि करणानामशेषतः । राज्यादिप्राप्तिरत्रोक्ता परमार्थतया यदि ॥ २० ॥
परमार्थ हाच सर्व कर्मांचा व साधनांचा निःशेष फल आहे. राज्यादी प्राप्तीही येथे ‘परमार्थ’ म्हटली जाते—जर ती त्याच परम अर्थाच्या भावनेने समजली तर.
Verse 21
परमार्था भवंत्यत्र न भवंति च वै ततः । ऋग्यजुःसामनिष्पाद्यं यज्ञकर्म मतं तव ॥ २१ ॥
येथे परमार्थ सिद्ध होतात; पण ते केवळ त्या बाह्य कर्मातूनच उत्पन्न होत नाहीत. तुझ्या मते ऋग्-यजुः-सामावर आधारलेले यज्ञकर्मच मुख्य; तरी परमार्थ भक्तीनेच सिद्ध होतो.
Verse 22
परमार्थभूतं तत्रापि श्रूयतां गदतो मम । यत्तु निष्पाद्यते कार्यं मृदा कारणभूतया ॥ २२ ॥
तेथेही माझ्या वचनातून परमार्थ ऐका; जे काही कार्य निष्पन्न होते ते कारणभूत मृत्तिकेमुळेच सिद्ध होते॥२२॥
Verse 23
तत्कारणानुगमनाज्जायते नृप मृन्मयम् । एवं विनाशिभिर्द्रव्यैः समिदाज्यकुशादिभिः ॥ २३ ॥
हे नृपा! कारणरूप मृत्तिकेचा आश्रय घेतल्याने मृन्मय वस्तू उत्पन्न होते; तसेच समिधा, तूप, कुश इत्यादी नाशवान द्रव्यांपासून कार्ये घडतात॥२३॥
Verse 24
निष्पाद्यते क्रिया या तु सा भवित्री विनाशिनी । अनाशी परमार्थस्तु प्राज्ञैरभ्युपगम्यते ॥ २४ ॥
जी क्रिया निर्माण होऊन केली जाते ती घडून नष्ट होते; परंतु परमार्थ अविनाशी आहे—असेच ज्ञानी मानतात॥२४॥
Verse 25
यत्तुं नाशि न संदेहो नाशिद्रव्योपपादितम् । तदेवापलदं कर्म परमार्थो मतो मम ॥ २५ ॥
जे नाशवान आहे—यात संशय नाही—आणि नाशवान द्रव्यांवरच उभे आहे, तेच निष्फळ कर्म; माझ्या मते हाच परमार्थ॥२५॥
Verse 26
मुक्तिसाधनभूतत्वात्परमार्थो न साधनम् । ध्यानमेवात्मनो भूपपरमार्थार्थशब्दितम् ॥ २६ ॥
मुक्तीचे साधन स्वतःच असल्याने परमार्थ वेगळे साधन नाही; हे भूपा, आत्मध्यानालाच ‘परमार्थ’—खरा परम प्रयोजन—असे म्हणतात॥२६॥
Verse 27
भेदकारि परेभ्यस्तु परमार्थो न भेदवान् । परमार्थात्मनोर्योगः परमार्थ इतीष्यते ॥ २७ ॥
भेद हे केवळ इतरांच्या सापेक्ष उत्पन्न होतात; परमार्थ स्वतः भेदरहित आहे. परमार्थ व आत्मा यांचा ऐक्ययोग हाच परम सत्य मानला जातो.
Verse 28
मिथ्यैतदन्यद्द्रव्यं हि नैतद्द्रव्यमयं यतः । तस्माच्छ्रेयांस्यशेषाणि नृपैतानि न संशयः ॥ २८ ॥
हे दुसरे ‘द्रव्य’ खरेच मिथ्या आहे, कारण ते सत्य द्रव्यस्वरूप नाही. म्हणून, हे नृप, ही सर्वे निःसंशय परम श्रेयस्कर आहेत.
Verse 29
परमार्थस्तु भूपाल संक्षेपाच्छ्रूयतां मम । एको व्यापी समः शुद्धो निर्गुण प्रकृतेः परः ॥ २९ ॥
हे भूपाल, संक्षेपाने माझ्याकडून परमार्थ ऐक: परम तत्त्व एक, सर्वव्यापी, सम, शुद्ध, निर्गुण आणि प्रकृतीपलीकडे आहे.
Verse 30
जन्मवृद्ध्यादिरहित आत्मा सर्वगतो नृप । परिज्ञानमयो सद्भिर्नामजात्यादिभिविभुः ॥ ३० ॥
हे नृप, आत्मा जन्म-वृद्धी इत्यादींविना असून सर्वगत आहे. तो परिपूर्ण ज्ञानस्वरूप आहे; तरीही सत्पुरुष नाम, जाति इत्यादी संकेतांनी त्याचे वर्णन करतात.
Verse 31
न योगवान्न युक्तोऽभून्नैव पार्थिवः योक्ष्यति । तस्यात्मपरदेहेषु सतोऽप्येकमयं हि तत् ॥ ३१ ॥
तो न योगी होता, न खरोखर युक्त; आणि हे पार्थिव, पुढेही तसा होणार नाही. त्याच्यासाठी, स्वतःच्या व परक्यांच्या देहांत आत्मा असूनही, ते तत्त्व एकरूपच आहे.
Verse 32
विज्ञानं परमार्थोऽसौ वेत्ति नोऽतथ्यदर्शनः । वेणुरंघ्रविभेदेन भेदः षङ्जादिसंज्ञितः ॥ ३२ ॥
जो विज्ञान व तो परमार्थ जाणतो तोच तत्त्वदर्शी; मिथ्यादृष्टी असणारा जाणत नाही. जसे बासरीतील बोटांच्या छिद्रभेदामुळे षड्ज इत्यादी स्वरभेदांना नावे पडतात.
Verse 33
अभेदो व्यापिनो वायोस्तथा तस्य महात्मनः । एकत्वं रूपभेदश्च वाह्यकर्मप्रवृत्तिजः ॥ ३३ ॥
जसा सर्वव्यापी वारा स्वभावतः अभेद आहे, तसाच तो महात्मा (आत्मा) आहे. त्याचे एकत्व सत्य; रूपभेद मात्र बाह्य कर्मप्रवृत्तीमुळे भासतो.
Verse 34
देवादिभेदमध्यास्ते नास्त्येवाचरणो हि सः । श्रृण्वत्र भूप प्राग्वृत्तं यद्गीतमृभुणा भवेत् ॥ ३४ ॥
जो ‘देव’ इत्यादी भेदांतच गुंततो, त्याच्यासाठी खरे आचरणच उरत नाही. आता ऐक, हे राजन्, एक प्राचीन वृत्तांत—जो कधी ऋभूने गायिला होता.
Verse 35
अवबोधं जनयतो निदाधस्य द्विजन्मनः । ऋभुर्नामाऽबवत्पुत्रो ब्रह्मणः परमेष्टिनः ॥ ३५ ॥
अवबोध जागविणाऱ्या द्विज निदाघासाठी, परमेष्टिन् ब्रह्म्यापासून ‘ऋभु’ नावाचा पुत्र उत्पन्न झाला.
Verse 36
विज्ञात तत्त्वसद्भावो निसर्गादेव भूपते । तस्य शिष्यो निदाघोऽभूत्पुलस्त्यतनयः पुरा ॥ ३६ ॥
हे भूपते, त्याचा तत्त्वसद्भाव आरंभापासूनच ज्ञात होता. आणि पूर्वी पुलस्त्याचा पुत्र निदाघ त्याचा शिष्य झाला.
Verse 37
प्रादादशेषविज्ञानं स तस्मै परया मुदा । अवाप्तज्ञान तत्त्वस्य न तस्याद्वैतवासना ॥ ३७ ॥
त्याने परम आनंदाने त्याला सर्व शास्त्रीय विज्ञान प्रदान केले. पण ज्याला ज्ञानतत्त्वाची प्राप्ती नाही, त्याच्या अंतःकरणात अद्वैताची वासना उत्पन्न होत नाही.
Verse 38
स ऋभुस्तर्कयामास निदाघस्य नरेश्वर । देविकायास्तटे वीर नागरं नाम वै पुरम् ॥ ३८ ॥
हे नरेश्वर! ऋभु मुनी निदाघाचा विचार करीत देविका नदीच्या तीरावर वसलेल्या ‘नागर’ नावाच्या वीर नगरीस गेला.
Verse 39
समृद्धमतिरम्यं च पुलस्त्येन निवेशितम् । रम्योपवनपर्यंतं स तस्मिन्पार्थवोत्तम ॥ ३९ ॥
हे पांडवोत्तम! ते स्थान समृद्ध व रम्य होते, पुलस्त्यांनी वसविलेले आणि सुंदर उपवनांपर्यंत पसरलेले; तेथेच तो निवासास राहिला.
Verse 40
निदाधनामायोगज्ञस्तस्य शिष्योऽभवत्पुरा । दिव्ये वर्षसहस्त्रे तु समतीतेऽस्य तत्पुरम् ॥ ४० ॥
प्राचीन काळी योगज्ञ निदाधन त्याचा शिष्य झाला. आणि एक हजार दिव्य वर्षे लोटल्यावर तो त्याच्या निवासस्थानी पोहोचला.
Verse 41
जगाम स ऋभुः शिष्यं निदाघमवलोकितुम् । स तस्य वैश्वदेवंति द्वारालोकनगोचरः ॥ ४१ ॥
मग ऋभु आपल्या शिष्य निदाघाला पाहण्यासाठी गेला. त्या वेळी निदाघ वैश्वदेव कर्म करीत होता, आणि ऋभु दाराशी त्याच्या नजरेत आला.
Verse 42
स्थित स्तेन गृहीतार्थो निजवेश्म प्रवेशितः । प्रक्षालितांघ्रिपाणिं च कृतासनपरिग्रहम् ॥ ४२ ॥
पकडलेला चोर, चोरलेला माल काढून घेऊन, आपल्या घरात आणला तरी त्याचा अतिथीसारखा सत्कार करावा; त्याचे पाय-हात धुवून त्याला आसन द्यावे।
Verse 43
उवाच स द्विजश्रेष्टो भुज्यतामिति सादरम् । ऋभुरुवाच । भो विप्रवर्य भोक्तव्यं यदत्र भवतो गृहे ॥ ४३ ॥
त्या द्विजश्रेष्ठाने आदराने म्हटले—“भोजन करा.” ऋभु म्हणाले—“हे विप्रवर्य, तुमच्या घरी जे काही आहे तेच निःसंशय भक्षणीय आहे.”
Verse 44
तत्कथ्यतां कदन्नेषु न प्रीतिः सततं मम । निदाघ उवाच । सक्तुयावकव्रीहीनामपूपानां च मे गृहे ॥ ४४ ॥
“मग सांगा—शिजवलेल्या अन्नात मला नेहमी टिकणारा आनंद का होत नाही?” निदाघ म्हणाले—“माझ्या घरी सत्तू, यव, व्रीही (तांदूळ) आणि अपूप (पूए) आहेत.”
Verse 45
यद्रोचते द्विजश्रेष्ट तावद्भुंक्ष्व यथेच्छया । ऋभुरुवाच । कदन्नानि दिजैतानि मिष्टमन्नं प्रयच्छ मे ॥ ४५ ॥
“हे द्विजश्रेष्ठ, जितके रुचेल तितके इच्छेप्रमाणे खा.” ऋभु म्हणाले—“मला तपस्व्यांना योग्य असे रूक्ष/साधे अन्न दे, आणि सोबत गोड अन्नही दे.”
Verse 46
संयावपायसादीनि चेक्षुका रसवंति च । निदाघ उवाच । गृहे शालिनि मद्गेहे यत्किंचिदति शोभनम् ॥ ४६ ॥
निदाघ म्हणाले—“हे शालीन, माझ्या घरी जे काही अतिशय रम्य आहे—संयाव, पायस इत्यादी आणि रसाळ गोड ऊसाचे पदार्थ—ते सर्व उपलब्ध आहे.”
Verse 47
भोज्येषु साधनं मिष्टं तेनास्यान्नं प्रसाधय । इत्युक्ता तेन सा पत्नी मिष्टमन्नं द्विजस्य तत् ॥ ४७ ॥
“भोजनांत एक गोड पदार्थ सिद्ध कर; त्यानेच त्याचे अन्न सजवून वाढ.” असे सांगितल्यावर पत्नीने त्या द्विजासाठी गोड अन्न तयार केले.
Verse 48
प्रसाधितवती तद्वै भर्तुर्वचनगौरवात् । न भुक्तवंतमिच्छातो मिष्टमन्नं महामुनिम् ॥ ४८ ॥
पतीच्या वचनाचा मान राखून तिने ते भोजन खरोखरच सजविले; पण महामुनी अजून भोजन न केलेला असल्याने त्याला गोड अन्न खाऊ घालावे अशी तिची इच्छा नव्हती.
Verse 49
निदाघः प्राहभूपाल प्रश्रयावनतः स्थितः । निदाघ उवाच । अपि ते परमा तृप्तिरुत्पन्ना पुष्टिरेव ॥ ४९ ॥
निदाघ नम्रतेने वाकून उभा राहून राजाला म्हणाला: “तुला परम तृप्ती झाली आहे काय—खरी पुष्टी व कल्याण?”
Verse 50
अपि ते मानसं स्वस्थमाहारेण कृतं द्विज । क्व निवासी भवान्विप्र क्व वा गंतुं समुद्यतः ॥ ५० ॥
हे द्विज, आहार घेतल्याने तुझे मन स्वस्थ व शांत झाले काय? हे विप्र, तू कुठे राहतोस आणि आता कुठे जाण्यास निघाला आहेस?
Verse 51
आगम्यते च भवता यतस्तश्च निवेद्यताम् । ऋमुरुवाच । क्षुधितस्य च भुक्तेऽन्ने तृप्तिर्ब्रह्मन्विजायते ॥ ५१ ॥
“आपण कुठून आला आहात आणि कोणत्या हेतूने? कृपा करून सांगा.” ऋमु म्हणाला: “हे ब्राह्मण, भुकेल्याने अन्न खाल्ले की तृप्ती स्वभावतःच होते.”
Verse 52
न मे क्षुधा भवेत्तॄप्तिः कस्मान्मां द्विज पृच्छति । वह्निना पार्थिवेनादौ दग्धे वै क्षुरापीश्वः ॥ ५२ ॥
मला ना भूक लागते, ना तृप्ती; मग हे द्विज, तू मला हे का विचारतोस? आरंभी जेव्हा हा पार्थिव देह अग्नीने दग्ध झाला, तेव्हाही क्षुरधारेसारखा तीक्ष्ण प्रभु-स्वामी देहभावांपलीकडेच स्थित राहिला।
Verse 53
भवत्यंभसि च क्षीणे नृणां तृष्णासमुद्भवः । क्षुत्तृष्णे देहधर्माख्ये न ममैते यतो द्विज ॥ ५३ ॥
देहातील जलतत्त्व क्षीण झाले की माणसांना तहान उत्पन्न होते. भूक व तहान—हे देहधर्म म्हणून ओळखले जाणारे—माझे नाहीत, हे द्विज; म्हणून मी त्यांच्याशी तादात्म्य करत नाही।
Verse 54
ततः क्षुत्संभवाभावात्तृप्तिरस्त्येव मे सदा । मनसः स्वस्थता तुष्टिश्चित्तधर्माविमौ द्विज ॥ ५४ ॥
म्हणून भुकेचा उद्भवच नसल्याने मी सदैव तृप्तच असतो. हे द्विज, मनाची स्वस्थता आणि संतोष—हे दोन्ही चित्तधर्म आहेत।
Verse 55
चेतसो यस्य यत्पृष्टं पुमानेभिर्न युज्यते । क्व निवासस्तवेत्युक्तं क्व गंतासि च यत्त्वया ॥ ५५ ॥
ज्याचा स्वभाव मनाच्या पलीकडे आहे, त्या पुरुषासंबंधी लोकांनी विचारलेले प्रश्न खरेच लागू पडत नाहीत. म्हणून ‘तुझा निवास कुठे आणि तू कुठे जातोस?’ असे तू म्हणालास, ते त्याला शोभत नाही।
Verse 56
कुतश्चागम्यते त्वेतात्र्रितयेऽपि निबोध मे । पुमान्सवर्गतो व्यापीत्याकाशवदयं यतः ॥ ५६ ॥
हे (तत्त्व) कुठून येते? हे मला त्रिविध प्रकारेही स्पष्ट करून सांग. कारण हा पुरुष आपल्या सर्व वर्गांसह आकाशासारखा सर्वव्यापी आहे।
Verse 57
कुतः कुत्र क्व गंतासीत्येतदप्यर्थवत्कथम् । सोऽहं गंता न चागंता नैकदेशनिकेतनः ॥ ५७ ॥
मी कुठून, कुठे आणि कोणत्या मार्गाने जाईन—हा प्रश्नही कसा अर्थपूर्ण ठरेल? मी तोच आत्मा आहे; न मी जाणारा, न न जाणारा, कारण मी एका ठिकाणीच वसणारा नाही।
Verse 58
त्वं चान्ये च न च त्वं त्वं नान्ये नैवाहमप्यहम् । मिष्टन्ने मिष्टमित्येषा जिह्वा सा मे कृता तव ॥ ५८ ॥
तूही आहेस आणि इतरही आहेत—तरी तू फक्त ‘तू’ नाहीस; ते खरेच ‘इतर’ नाहीत; आणि मीही वेगळा ‘मी’ नाही. गोड अन्न दिसले की जीभ ‘गोड!’ म्हणते—ती माझी जीभही तुझ्याच कृपेने घडली आहे।
Verse 59
किं वक्ष्यतीति तत्रापि श्रूयतां द्विजसत्तमा । मिष्टमेव यदामिष्टं तदेवोद्वेगकारणम् ॥ ५९ ॥
‘तो काय बोलेल?’—तेथेही ऐका, हे द्विजश्रेष्ठा। जेव्हा गोडच नकोसे होते, तेव्हाच तीच गोडी अस्वस्थतेचे कारण ठरते।
Verse 60
अमिष्टं जायते मिष्टं मिष्टादुद्विजते जनः । आदिमध्यावसानेषु किमन्नं रुचिकारणम् ॥ ६० ॥
नकोशातून गोड निर्माण होते, आणि गोडातूनच माणूस पुन्हा उद्विग्न होतो. आरंभ, मध्य आणि शेवटी—कोणते अन्न खरेच टिकाऊ रुची देणारे?
Verse 61
मृण्मयं हि मृदा यद्वद्गृहं लिप्तं स्थिरीभवेत् । पार्थिवोऽयं तथा देहः पार्थिवैः परमाणुभिः ॥ ६१ ॥
जशी मातीची घरटी मातीने लिंपल्यावर घट्ट होते, तसा हा पार्थिव देहही पार्थिव परमाणूंनी घन व स्थिर होतो।
Verse 62
यवगोधूममुद्गादि र्घृतं तैलं पयो दधि । गुडः फलानीति तथा पार्थिवाः परमाणवः ॥ ६२ ॥
जव, गहू, मूग इत्यादी; तूप, तेल, दूध, दही; गूळ व फळे—हे सर्वही पृथ्वी-तत्त्वाचे सूक्ष्म परमाणू मानले जातात।
Verse 63
तदेतद्भवता ज्ञात्वा मिष्टामिष्टविचारि यत् । तन्मनः शमनालबि कार्यं प्राप्यं हि मुक्तये ॥ ६३ ॥
हे जाणून आणि इष्ट-अनिष्टाचा विवेक करून, मनःशमनावर आधारलेली साधना करावी; कारण मुक्ती खरोखर त्यातूनच मिळते।
Verse 64
इत्याकर्ण्य वचस्तस्य परमार्थाश्रितं नृप । प्रणिपत्य महाभागो निदाघो वाक्यमब्रवीत् ॥ ६४ ॥
हे नृपा, त्याचे परमार्थाश्रित वचन ऐकून महाभाग निदाघाने नमस्कार केला आणि मग तो बोलला।
Verse 65
प्रसीद मद्धितार्थाय कथ्यतां यस्त्वमागतः । नष्टो मोहस्तवाकर्ण्य वचांस्येतानि मे द्विज ॥ ६५ ॥
माझ्या हितासाठी प्रसन्न व्हा; आपण का आला आहात ते सांगा. हे द्विज, आपली ही वचने ऐकून माझा मोह नष्ट झाला आहे।
Verse 66
ऋभुरुवाच । ऋभुरस्मि तवाचार्यः प्रज्ञादानाय ते द्विज । इहागतोऽहं दास्यामि परमार्थं सुबोधितम् ॥ ६६ ॥
ऋभु म्हणाले—हे द्विज, मी ऋभु तुझा आचार्य आहे; तुला प्रज्ञादान करण्यासाठी येथे आलो आहे. मी तुला परमार्थ स्पष्टपणे सांगीन।
Verse 67
एक एवमिदं विद्धि न भेदि सकलं जगत् । वासुदेवाभिधेयस्य स्वरुपं परात्मनः ॥ ६७ ॥
हे एकच आहे असे जाण—संपूर्ण जगत् खरेतर भिन्न नाही। ‘वासुदेव’ या नामाने अभिधेय परात्म्याचेच हे स्वरूप आहे।
Verse 68
ब्रह्मण उवाच । तथेत्युक्त्वा निदाधेन प्रणिपातपुरः सरम् । पूजितः परया भक्त्यानिच्छितः प्रययौ विभुः ॥ ६८ ॥
ब्रह्मा म्हणाले—‘तथास्तु’ असे म्हणून, निदाघाने प्रथम साष्टांग प्रणाम करून परम भक्तीने पूजन केले। प्रभूला ते अपेक्षित नसतानाही तो विभू तत्क्षणी निघून गेला।
Verse 69
पुनवर्षसहस्त्रंते समायातो नरेश्वर । निदाघज्ञानदानाय तदेव नगरं गुरुः ॥ ६९ ॥
हे नरेश्वर, पुन्हा एक हजार वर्षांनंतर गुरु निदाघाला ज्ञानदान करण्यासाठी त्याच नगरात परत आला।
Verse 70
नगरस्य बहिः सोऽथ निदाघं दृष्टवान् मुनिम् । महाबलपरीवारे पुरं विशति पार्थिवे ॥ ७० ॥
मग नगराबाहेर त्याने मुनि निदाघाला पाहिले. महाबलवान परिकराने वेढलेला राजा नगरात प्रवेश करीत होता.
Verse 71
दूरस्थितं महाभागे जनसंमर्दवर्जकम् । क्षुत्क्षामकण्ठमायांतमरण्यात्ससमित्कुशम् ॥ ७१ ॥
हे महाभाग, मी त्याला दूर, लोकांच्या गर्दीपासून अलिप्त ठिकाणी पाहिले—भुकेने कंठ कोरडा झालेला; अरण्यातून समिधा व कुश घेऊन येत होता.
Verse 72
दृष्ट्वा निदाघं स ऋभुरुपागत्याभिवाद्य च । उवाच कस्मादेकांतं स्थीयत भवता द्विज ॥ ७२ ॥
निदाघाला पाहून ऋभु मुनी जवळ आले, वंदन करून म्हणाले— “हे द्विज! तुम्ही एकांतात एकटे का उभे आहात?”
Verse 73
निदाघ उवाच । भो विप्र जनसंमर्द्दो महानेष जनेश्वरे । प्रविवक्षौ पुरे रम्ये तेनात्र स्थीयते मया ॥ ७३ ॥
निदाघ म्हणाले— “हे विप्र! या राजनगरीत लोकांची मोठी गर्दी आहे. मला त्या रम्य नगरात प्रवेश करायचा आहे; म्हणून मी येथे उभा आहे.”
Verse 74
ऋभुरुवाच । नराधिपोऽत्र कतमः कतमश्चेतरो जनः । कथ्यतां मे द्विजश्रेष्ट त्वमभिज्ञो मतो मम ॥ ७४ ॥
ऋभु म्हणाले— “येथे मनुष्यात राजा कोण आणि दुसरा पुरुष कोण? हे द्विजश्रेष्ठ! मला सांगा; तुम्ही जाणकार आहात असे मला वाटते.”
Verse 75
निदाघ उवाच । योऽयं गजेंद्रमुन्मत्तमद्रिश्रृंगसमुच्छ्रयम् । अधिरुढो नरेन्द्रोऽयं परितो यस्तथेतरः ॥ ७५ ॥
निदाघ म्हणाले— “जो हा पर्वतशिखरासारखा उंच, मदोन्मत्त गजेंद्रावर आरूढ आहे तोच नरेन्द्र; आणि जो त्याच्या सभोवती उभा आहे तो दुसरा मनुष्य.”
Verse 76
ऋभुरुवाच । एतौ हि गजराजानौ दृष्टौ हि युगपन्मया । भवता निर्विशेषेण पृथग्वेदोपलक्षितौ ॥ ७६ ॥
ऋभु म्हणाले— “मी हे दोन्ही राजहत्ती एकाच वेळी पाहिले; पण तुम्ही कोणताही पक्षपात न करता वेदात सांगितलेल्या लक्षणांनी त्यांना वेगळे वेगळे ओळखले.”
Verse 77
तत्कथ्यतां महाभाग विशेषो भवतानयोः । ज्ञातुमिच्छाम्यहं कोऽत्र गजः को वा नराधिपः ॥ ७७ ॥
हे महाभाग! कृपया या दोघांतील विशेष भेद सांगावा. मला जाणून घ्यायचे आहे—येथे गज कोण आणि नराधिप (राजा) कोण?
Verse 78
निदाध उवाच । गजोयोऽयमधो ब्रह्मन्नुपर्यस्यैष भूपतिः । वाह्यवाहकसंबंधं को न जानाति वै द्विज ॥ ७८ ॥
निदाघ म्हणाला—हे ब्राह्मण! खाली हा गज आहे आणि त्याच्या वर हा भूपती आहे. हे द्विज! वाहक व वाह्य (ज्याला वाहिले जाते) यांचा संबंध कोणास माहीत नाही?
Verse 79
ऋभुरुवाच । ब्रह्मन्यथाहं जानीयां तथा मामवबोधय । अधः सत्त्वविभागं किं किं चोर्द्धमभिधीयते ॥ ७९ ॥
ऋभु म्हणाला—हे ब्राह्मण! मला जसे योग्य रीतीने कळेल तसे मला समजावून सांगा. ‘खाली’ सत्त्वाचा विभाग काय, आणि ‘वर’ असे कोणास म्हणतात?
Verse 80
ब्राह्मण उवाच । इत्युक्त्वा सहसारुह्य निदाघः प्राह तं ऋभुम् । श्रयतां कथयाम्येष यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ ८० ॥
ब्राह्मण म्हणाला—असे बोलून निदाघ झटपट चढून बसला आणि ऋभुला म्हणाला: लक्ष देऊन जवळ येऊन ऐक; तू जे विचारलेस तेच मी सांगतो.
Verse 81
उपर्यहं यथा राजा त्वमधःकुंजरो यथा । अवबोधाय ते ब्रह्मन्दृष्टांतो दर्शितो मया ॥ ८१ ॥
जसा मी वर राजा आहे, तसा तू खाली कुंजर (गज) आहेस. हे ब्राह्मण! तुला समजावे म्हणून मी हा दृष्टांत दाखविला आहे.
Verse 82
ऋभुरुवाच । त्वं राजेव द्विजश्रेष्ट स्थितोऽहं गजवद्यदि । तदेवं त्वं समाचक्ष्व कतमस्त्वमहं तथा ॥ ८२ ॥
ऋभु म्हणाला—हे द्विजश्रेष्ठ! तू राजासारखा उभा आहेस आणि मी हत्तीप्रमाणे ठेवला गेलो आहे; तर मग स्पष्ट सांग—मग मी कोण आणि तू कोण?
Verse 83
ब्राह्मण उवाच । इत्युक्तः सत्वरस्तस्य चरणावभिवंद्य सः । निदाधः प्राह भगवन्नाचार्यस्त्वमृभुर्मम् ॥ ८३ ॥
ब्राह्मण म्हणाला—असे ऐकताच निदाघाने त्वरेने त्याच्या चरणांना वंदन केले आणि म्हणाला, “भगवन्! आपणच माझे आचार्य; आपणच ऋभु आहात.”
Verse 84
नान्यस्याद्वैतसंस्कारसंस्कृतं मानसं तथा । यथाचार्यस्य तेन त्वां मन्ये प्राप्तमहं गुरुम् ॥ ८४ ॥
खऱ्या आचार्याचे मन जसे अद्वैत-संस्कारांनी परिष्कृत असते तसे दुसऱ्याचे नसते. म्हणून, हे प्रभो, मी तुम्हालाच गुरु म्हणून प्राप्त केले असे मानतो.
Verse 85
ऋभुरुवाच । तवोपदेशदानाय पूर्वशुश्रूषणात्तव । गुरुस्नेहादृभुर्नामनिदाघं समुपागतः ॥ ८५ ॥
ऋभु म्हणाला—तुला उपदेश देण्यासाठी, तुझ्या पूर्वीच्या श्रद्धायुक्त सेवेमुळे आणि गुरुस्नेहाने, ‘ऋभु’ नावाचा मी निदाघाकडे आलो आहे.
Verse 86
तदेतदुपदिष्टं ते संक्षेपेण महामते । परमार्थसारभूतं यत्तदद्वैतमशेषतः ॥ ८६ ॥
हे महामते! तुला संक्षेपाने जे उपदेशिले, तेच परमार्थाचा सार असलेले, सर्वथा अद्वैत तत्त्व आहे.
Verse 87
ब्राह्मण उवाच । एवमुक्त्वा ददौ विद्यां निदाघं स ऋभुर्गुरुः । निदाघोऽप्युपदेशेन तेनाद्वैतपरोऽभवत् ॥ ८७ ॥
ब्राह्मण म्हणाले—असे बोलून गुरु ऋभूंनी निदाघाला विद्या दिली. त्या उपदेशाने निदाघही अद्वैतपरायण झाला.
Verse 88
सर्वभूतान्यभेदेन ददृशे स तदात्मनः । तथा ब्रह्मतनौ मुक्तिमवाच परमाद्विजः ॥ ८८ ॥
त्याने सर्व भूतांना भेदरहित, स्वात्मरूपाने पाहिले. आणि त्या परम द्विजाने सांगितले की मुक्ती ब्रह्मस्वरूपातच आहे.
Verse 89
तथा त्वमपि धर्मज्ञ तुल्यात्मरिपुबांधवः । भव सर्वगतं ज्ञानमात्मानमवनीपते ॥ ८९ ॥
हे धर्मज्ञ! तूही शत्रू-मित्र व बंधु यांमध्ये समचित्त राहा. हे अवनीपते! सर्वव्यापी ज्ञानस्वरूप आत्मा होऊन आत्मसाक्षात्कार कर.
Verse 90
सितनीलादिभेदेन यथैकं दृश्यते नभः । भ्रांतदृष्टिभिरात्मापि तथैकः सन्पृथक् पृथक् ॥ ९० ॥
जसे एकच आकाश पांढरा-निळा इत्यादी भेदांनी वेगळे दिसते, तसेच आत्माही एक असून भ्रमित दृष्टींना अनेकासारखा भासतो.
Verse 91
एकः समस्तं यदिहास्ति किंचित्तदच्युतो नास्ति परं ततोऽन्यत् । सोऽहं स च त्वं स च सर्वमेतदात्मांस्वयं भात्यपभेदमोहः ॥ ९१ ॥
इथे जे काही आहे ते सर्व एकमेव अच्युतच आहे; त्यापलीकडे दुसरे काही नाही. तोच ‘मी’, तोच ‘तू’, तोच हे सर्व—आत्मा स्वयंप्रकाश आहे; भेदाचा मोह केवळ भ्रम आहे.
Verse 92
सनंदन उवाच । इतीरितस्तेन स राजवर्यस्तत्याज भेदं परमार्थदृष्टिः । स चापि जातिस्मरणावबोदस्तत्रैव जन्मन्यपवर्गमाप ॥ ९२ ॥
सनंदन म्हणाले—त्याच्या उपदेशाने तो राजश्रेष्ठ परमार्थदृष्टीने युक्त होऊन भेदबुद्धीचा त्याग करू लागला. आणि जातिस्मरणातून उत्पन्न झालेल्या बोधाने त्याच जन्मात अपवर्ग म्हणजे मोक्ष प्राप्त केला.
Verse 93
परमार्थाध्यात्ममेतत्तुभ्यमुक्तं मुनीश्वर । ब्राह्मणक्षत्रियविशां श्रोर्तॄणां चापि मुक्तिदम् ॥ ९३ ॥
हे मुनीश्वर, परमार्थाशी संबंधित हे परम आध्यात्मिक तत्त्व मी तुला सांगितले आहे. हे ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य तसेच श्रद्धेने ऐकणाऱ्या श्रोत्यांनाही मुक्तिदायक आहे.
Verse 94
यथा पृष्टं त्वया ब्रह्मंस्तथा ते गदितं मया । ब्रह्मज्ञानमिदं शुद्धं किमन्यत्कथयामि वै ॥ ९४ ॥
हे ब्राह्मण, तू जसे विचारलेस तसेच मी तुला सांगितले. हे शुद्ध ब्रह्मज्ञान आहे; मग मी आणखी काय सांगू?
Frequently Asked Questions
Because ritual effects depend on perishable instruments and materials (fuel, ghee, kuśa; like clay producing a pot) and therefore arise and perish, yielding limited heavenly fruits; by contrast, paramārtha is imperishable and is realized as Self-meditation/knowledge, which directly leads to liberation.
Ribhu uses these questions to deny body–mind identification: hunger and thirst are bodily conditions, satisfaction is a mental mode, and ‘dwelling/going’ presuppose spatial limitation—none of which apply to the all-pervading Self (Puruṣa) that is beyond mind and undivided like space.
It exposes relational distinctions (‘above/below’, ‘carrier/carried’, ‘king/elephant’) as conceptual overlays. When Nidāgha is forced to define who is truly above or below, the constructed nature of difference becomes evident, preparing him to recognize the non-dual Self beyond such predicates.
That the universe is not truly divided; it is the nature of the Supreme Self denoted as Vāsudeva—Acyuta alone is everything (‘I’, ‘you’, and all), while perceived difference is a bhrama (mistaken notion).