योगस्वरूप-धारणा-समाधि-वर्णनम् (केशिध्वजोपदेशः)

Verse 1

सनन्दन उवाच । एतदध्यात्ममानाढ्यं वचः केशिध्वजस्य सः । खाडिक्योऽमृतवच्छ्रुत्वा पुनराह तमीरयन् 1. ॥ १ ॥

सनंदन म्हणाले—केशिध्वजाची अध्यात्म-गरिमेने समृद्ध वाणी अमृतासारखी ऐकून खाण्डिक्याने त्यास पुन्हा संबोधून अधिक विचारले।

Verse 2

खाण्डिक्य उवाच । तद् ब्रूहि त्वं महाभाग योगं योगविदुत्तम । विज्ञातयोगशास्त्रार्थस्त्वमस्यां निमिसन्ततौ ॥ २ ॥

खाण्डिक्य म्हणाला—म्हणून, हे महाभाग! हे योगविदांतील उत्तम! तो योग मला सांगावा. योगशास्त्रांचा अर्थ तू पूर्ण जाणतोस आणि निमीच्या या परंपरेत तू प्रमाणभूत मार्गदर्शक आहेस।

Verse 3

केशिध्वज उवाच । योगस्वरूपं खाण्डिक्य श्रूयतां गदतो मम । यत्र स्थितो न च्यवते प्राप्य ब्रह्मलयं मुनिः ॥ ३ ॥

केशिध्वज म्हणाला—हे खाण्डिक्य, योगाचे स्वरूप माझ्याकडून ऐक; ज्या अवस्थेत स्थित झालेला मुनि ब्रह्मलय प्राप्त करून पुन्हा ढळत नाही।

Verse 4

मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः । बंधस्य विषयासङ्गि मुक्तेर्निर्विषयं तथा ॥ ४ ॥

मन हेच मनुष्यांच्या बंधन-मोक्षाचे कारण आहे; विषयासक्त झाले तर बंधन, आणि विषयविरहित झाले तर तेच मोक्ष।

Verse 5

विषयेभ्यः समाहृत्य विज्ञानात्मा बुधो मनः । चिन्तयेन्मुक्तये तेन ब्रह्मभूतं परेश्वरम् ॥ ५ ॥

विषयांपासून मन आवरून, विवेकस्वरूप बुद्धिमान साधक मोक्षासाठी ब्रह्मस्वरूप परमेश्वराचे चिंतन करावे।

Verse 6

आत्मभावं नयेत्तेन तद्ब्रह्माध्यापनं मनः । विकार्यमात्मनः शक्त्या लोहमाकर्षको यथा ॥ ६ ॥

त्याच साधनेने मनाला आत्मभावाकडे नेावे; मग मन ब्रह्मात स्थिर होते. स्वतःच्या अंतःशक्तीने ते रूपांतर पावते, जसे चुंबक लोखंड ओढतो।

Verse 7

आत्मप्रयत्नसापेक्षा विशिष्टा या मनोगतिः । तस्या ब्रह्मणि संयोगो योग इत्यभिधीते ॥ ७ ॥

स्वतःच्या प्रयत्नावर अवलंबून असलेली मनाची जी विशिष्ट गती, तिचा ब्रह्माशी संयोग हाच ‘योग’ म्हणतात।

Verse 8

एवमत्यन्तवैशिष्ट्ययुक्तधर्मोपलक्षणम् । यस्य योगः स वै योगी मुमुक्षुरमिधीयते ॥ ८ ॥

अशा रीतीने, अत्यंत वैशिष्ट्ययुक्त धर्माचे लक्षण हेच की ज्याच्यात योग आहे तोच खरा योगी—मोक्षाची इच्छा करणारा मुमुक्षु—म्हणून ओळखला जातो।

Verse 9

योगयुक् प्रथमं योगी युञ्जमानोऽभिधीयते । विनिष्पन्नसमाधिस्तु परब्रह्मोपलब्धिमान् ॥ ९ ॥

योगाभ्यासात रत असलेला योगी प्रथम ‘योगयुक्त’ म्हणतात; पण समाधी पूर्ण सिद्ध झाल्यावर तो परब्रह्माचा साक्षात्कार प्राप्त करणारा होतो।

Verse 10

यद्यन्तरायदोषेण दूष्यते नास्य मानसम् । जन्मान्तरैरभ्यसनान्मुक्तिः पूर्वस्य जायते ॥ १० ॥

अंतराय-दोषामुळे त्याचे मन दूषित झाले तरी, जन्मोजन्मीच्या अखंड अभ्यासामुळे पूर्वी साधलेली मुक्ती पुन्हा प्रकट होते।

Verse 11

विनिष्पन्नसमाधिस्तु मुक्तिस्तत्रैव जन्मनि । प्राप्नोति योगी योगाग्निदग्धकर्मचयोऽचिरात् ॥ ११ ॥

परंतु ज्याची समाधी पूर्ण सिद्ध झाली आहे तो योगी याच जन्मात मुक्ती प्राप्त करतो; कारण योगाग्नीने त्याचे संचित कर्म लवकरच दग्ध होतात।

Verse 12

ब्रह्मचर्यमहिंसां च सत्यास्तेयापरिग्रहान् । सेवेतयोगी निष्कामो योगितां स्वमनो नयन् ॥ १२ ॥

निष्काम योगीने ब्रह्मचर्य, अहिंसा, सत्य, अस्तेय व अपरिग्रह यांचे पालन करावे आणि स्वतःचे मन योगशिस्तीत नेावे।

Verse 13

स्वाध्यायशौचसन्तोषतपांसि नियमान्यमान् । कुर्व्वीत ब्रह्मणि तथा परस्मिन्प्रवणं मनः ॥ १३ ॥

स्वाध्याय, शौच, संतोष व तप—हे नियम तसेच यम यांचे आचरण करावे आणि तसेच मन परम ब्रह्मात प्रवण करावे।

Verse 14

एते यमाश्च नियमाः पञ्च पञ्चप्रकीर्तिताः । विशिष्टफलदाः काम्या निष्कामानां विमुक्तिदाः ॥ १४ ॥

अशा रीतीने यम व नियम—पाच पाच—प्रकीर्तित आहेत। कामनेने केले तर ते विशिष्ट इच्छित फळ देतात; आणि निष्कामांना ते विमुक्ती देतात।

Verse 15

एवं भद्रा सनादीनां समास्थाय गुणैर्युतः । यमाख्यैर्नियमाख्यैश्च युञ्जीत नियतो यतिः ॥ १५ ॥

अशा प्रकारे सनकादिंनी उपदेशिलेल्या या शुभ साधनांत दृढपणे स्थित होऊन, आवश्यक गुणांनी युक्त असा संयमी यती यम व नियम या व्रत-नियमांनी साधनेत प्रवृत्त व्हावा।

Verse 16

प्राणाख्यमवलंबस्थमभ्यासात्कुरुते तु यत् । प्राणायामः स विज्ञेयः सबीजोऽबीज एव च ॥ १६ ॥

अभ्यासाने जो साधक प्राणाला त्याच्या योग्य आधारात स्थिर ठेवून नियंत्रित करतो, त्यास प्राणायाम म्हणतात; आणि तो दोन प्रकारचा—सबिज व अबिज—असा जाणावा।

Verse 17

परस्परेणाभिभवं प्राणापानौ यदानिलौ । कुरुतः सद्विधानेन तृतीयः संयमात्तयोः ॥ १७ ॥

योग्य विधीने नियंत्रित केलेले प्राण व अपान हे वायू जेव्हा परस्परांना आवरू व जिंकू लागतात, तेव्हा त्या दोघांच्या संयमाने तिसरी वायुगती प्रकट होते।

Verse 18

तस्य चालंबनवत्स्थूलं रूपं द्विषत्पते । आलंबनमनन्तस्य योगिनोऽभ्यसतः स्मृतम् ॥ १८ ॥

हे शत्रुविजयी नरेशा! अभ्यास करणाऱ्या योग्यासाठी त्या अनंत परमेश्वराचे स्थूल, स्पर्श्य रूप हे मन स्थिर ठेवण्यासाठी आलंबन (आधार) म्हणून सांगितले आहे।

Verse 19

शब्दादिष्वनुरक्तानि निगृह्याक्षाणि योगवित् । कुर्य्याच्चित्तानुकारीणि प्रत्याहारपरायणः ॥ १९ ॥

योग जाणणारा, प्रत्याहारात तत्पर होऊन, शब्दादी विषयांत आसक्त इंद्रियांना आवरून त्यांना चित्ताच्या मागे चालणाऱ्या करावे।

Verse 20

वश्यता परमा तेन जायते निश्चलात्मनाम् । इन्द्रि याणामवश्यैस्तैर्न योगी योगसाधकः ॥ २० ॥

त्या (शिस्तीच्या) योगाने निश्चलचित्तांच्या ठायी परम आत्मसंयम उत्पन्न होतो. पण ज्यांची इंद्रिये अवश्य आहेत, तो न योगी, न योगसाधक होय.

Verse 21

प्राणायामेन पवनैः प्रत्याहरेण चेन्द्रि यैः । वशीकृतैस्ततः कुर्यात्स्थिरं चेतः शुभाश्रये ॥ २१ ॥

प्राणायामाने प्राणवायू आणि प्रत्याहाराने इंद्रिये वश करून, नंतर शुभ आश्रयावर (पवित्र आलंबनावर) चित्त स्थिर करावे.

Verse 22

खाण्डिक्य उवाच । कथ्यतां मे महाभाग चेतसो यः शुभाश्रयः । यदाधारमशेषं तु हन्ति दोषसमुद्भवम् ॥ २२ ॥

खाण्डिक्य म्हणाला—हे महाभाग! मनाचा तो शुभ आश्रय मला सांगा; ज्याचा आधार घेतल्यास दोषांचा सर्व उद्भव नष्ट होतो.

Verse 23

केशिध्वज उवाच । आश्रयश्चेतसो ज्ञानिन् द्विधा तच्च स्वरूपतः । रूपं मूर्तममूर्तं च परं चापरमेव च ॥ २३ ॥

केशिध्वज म्हणाला—हे ज्ञानिन्! चित्ताचा आश्रय स्वभावतः द्विविध आहे—रूपात्मक, म्हणजे मूर्त व अमूर्त; तसेच पर व अपर असा.

Verse 24

त्रिविधा भावना रूपं विश्वमेतत्त्रिधोच्यते । ब्रह्माख्या कर्मसंज्ञा च तथा चैवोभयात्मिका ॥ २४ ॥

भावनारूप हे विश्व त्रिविध सांगितले आहे—(१) ब्रह्माख्य, (२) कर्मसंज्ञ, आणि (३) उभयात्मक, जे दोन्हींचे स्वरूप धारण करते.

Verse 25

कर्मभावात्मिका ह्येका ब्रह्मभावात्मिका परा । उभयात्मिका तथैवान्या त्रिविधा भावभावना ॥ २५ ॥

भावना त्रिविध आहे—एक कर्मभावप्रधान, दुसरी श्रेष्ठ ब्रह्मभावप्रधान, आणि तिसरी उभयस्वरूप (मिश्र) अशी।

Verse 26

सनकाद्यासदा ज्ञानिन् ब्रह्मभावनया युताः । कर्मभावनया चान्ये देवाद्याः स्थावराश्चराः ॥ २६ ॥

सनकादि ऋषी सदैव ज्ञानी असून ब्रह्मभावनेने युक्त असतात; तर देवांपासून स्थावर-चर इतर सर्व कर्मभावनेने प्रवृत्त होतात।

Verse 27

हिरण्यगर्भादिषु च ब्रह्मकर्मात्मिका द्विधा । अधिकारबोधयुक्तेषु विद्यते भावभावना ॥ २७ ॥

हिरण्यगर्भादिंमध्येही ही भावना द्विविध—ब्रह्मप्रधान व कर्मप्रधान. ज्यांना अधिकारबोध आहे त्यांच्यात योग्य भावभावना उत्पन्न होते।

Verse 28

अक्षीणेषु समस्तेषु विशेषज्ञानकर्मसु । विश्वमेतत्परं चान्यद्भेदभिन्नदृशां नृप ॥ २८ ॥

हे नृपा! जोवर विशेष ज्ञान-कर्मांच्या प्रवृत्ती क्षीण होत नाहीत, तोवर भेददृष्टी असणाऱ्यांना हे विश्व एक आणि परम तत्त्व दुसरे असे भासते।

Verse 29

प्रत्यस्तमितभेदं यत्सत्तामात्रमगोचरम् । वचसामात्मसन्तोद्यं तज्ज्ञानं ब्रह्मसंज्ञितम् ॥ २९ ॥

जे ज्ञान सर्व भेदांपासून निवृत्त, केवळ सत्स्वरूप, इंद्रियांना अगोचर, आणि वाणीचा विषय नसून आत्म्याच्या अंतर्जागृतीरूपाने उदय पावते—तेच ‘ब्रह्म’ म्हणतात।

Verse 30

तच्च विष्णोः परं रूपमरूपस्याजनस्य च । विश्वस्वरूपवैरूप्यलक्षणं परमात्मनः ॥ ३० ॥

तेच विष्णूचे परम रूप आहे—अरूप व अजन्मा; ज्याचा स्वभावच विश्व आहे त्या परमात्म्याचे नानारूप-वैरूप्य हेच लक्षण आहे।

Verse 31

न तद्योगयुजा शक्यं नृप चिन्तयितुं यतः । ततः स्थूलं हरे रूपं चिन्त्यं यच्चक्षुगोचरम् ॥ ३१ ॥

हे नृपा! योगयुक्त नसल्याने त्या सूक्ष्म तत्त्वाचे चिंतन शक्य नाही; म्हणून नेत्रांस गोचर असे हरीचे स्थूल रूपच ध्यानास योग्य आहे।

Verse 32

हिरण्यगर्भो भगवान्वासवोऽथ प्रजापतिः । मरुतो वसवो रुद्रा भास्करास्तारका ग्रहाः ॥ ३२ ॥

भगवान हिरण्यगर्भ (ब्रह्मा), मग वासव (इंद्र) व प्रजापती; मरुत, वसु, रुद्र; सूर्य, तारे व ग्रह—हे सर्व दिव्य विश्वव्यवस्थेचे अंग आहेत।

Verse 33

गन्धार्वा यक्षदैत्याश्च सकला देवयोनयः । मनुष्याः पशवः शैला समुद्रा ः सरितो द्रुमाः ॥ ३३ ॥

गंधर्व, यक्ष व दैत्य—तसेच देवयोनीतील सर्व जाती; मनुष्य, पशू; पर्वत, समुद्र, नद्या व वृक्ष—हे सर्व त्या व्यापक रचनेत सामावलेले आहेत।

Verse 34

भूप भूतान्यशेषाणि भूतानां ये च हेतवः । प्रधानादिविशेषान्ताश्चेतनाचेतनात्मकम् ॥ ३४ ॥

हे भूपा! सर्व भूतें—आणि भूतांचे कारणही—प्रधानापासून विशेष तत्त्वांपर्यंत, चेतन व अचेतन अशा दोन्ही स्वरूपाचे आहेत।

Verse 35

एकपादं द्विपादं च बहुपादमपादकम् । मूर्त्तमेतद्धरे रूपं भावनात्रितयात्मकम् ॥ ३५ ॥

एकपाद, द्विपाद, बहुपाद आणि अपाद—हे हरिचे प्रकट रूप आहे; ते त्रिविध भाव-चिंतनाने युक्त आहे.

Verse 36

एतत्सर्वमिदं विश्वं जगदेतच्चराचरम् । परब्रह्मस्वरूपस्य विष्णोः शक्तिसमन्वितम् ॥ ३६ ॥

हे सर्व विश्व—चराचर जगत—परब्रह्मस्वरूप विष्णूच्या शक्तीने व्यापलेले व धारित आहे.

Verse 37

विष्णुशक्तिः परा प्रोक्ता क्षेत्रज्ञाख्या तथापरा । अविद्याकर्मसंज्ञान्या तृतीया शक्तिरिष्यते ॥ ३७ ॥

विष्णूची शक्ति ‘परा’ म्हणून सांगितली आहे; दुसरी ‘क्षेत्रज्ञ’ नावाने ओळखली जाते; तिसरी शक्ति ‘अविद्या’ व ‘कर्म’ म्हणून मानली जाते.

Verse 38

येयं क्षेत्रज्ञशक्तिः सा चेष्टिता नृप कर्मजा । असारभूते संसारे प्रोक्ता तत्र महामते ॥ ३८ ॥

हे नृपा! ही क्षेत्रज्ञ-शक्ति ‘चेष्टा’ म्हणून ओळखली जाते व कर्मजन्य आहे; असार संसारात, हे महामते, असेच सांगितले आहे.

Verse 39

संसारतापानखिलानवाप्नोत्यनुसंज्ञितान् । तया तिरोहितत्वात्तु शक्तिः क्षेत्रज्ञसंज्ञिता ॥ ३९ ॥

अनुभवाने जाणवणारे संसाराचे सर्व ताप तिला स्पर्श करत नाहीत; पण त्या (शक्तीने) आच्छादित असल्यामुळे ही शक्ति ‘क्षेत्रज्ञ’ म्हणून ओळखली जाते.

Verse 40

सर्वभूतेषु भूपाल तारतम्येन लक्ष्यते । अप्राणवत्सु खल्वल्पा स्थावरेषु ततोऽधिका ॥ ४० ॥

हे भूपाल! सर्व भूतांमध्ये शक्तीचे तारतम्य दिसून येते. निर्जीवांत ती अत्यल्प, आणि स्थावरांत त्याहून अधिक असते॥

Verse 41

सरीसृपेषु तेभ्योऽन्याप्यतिशक्त्या पतत्त्रिषु । पतत्त्रिभ्यो मृगास्तेभ्यः स्वशक्त्या पशवोऽधिकाः ॥ ४१ ॥

सरीसृपांमध्ये त्यांच्यापेक्षा अधिक सामर्थ्यवान पक्षी आहेत. पक्ष्यांपेक्षा श्रेष्ठ मृग, आणि त्यांच्यापेक्षा स्वबळाने पाळीव पशू अधिक आहेत॥

Verse 42

पशुभ्यो मनुजाश्चातिशक्त्या पुंसः प्रभाविताः । तेभ्योऽपि नागगन्धर्वयक्षाद्या देवता नृप ॥ ४२ ॥

पशूंहून मनुष्य अतिशय शक्ती व सामर्थ्याने श्रेष्ठ आहेत. आणि मनुष्यांहूनही वर, हे नृप, नाग, गंधर्व, यक्ष इत्यादी दिव्य गण आहेत॥

Verse 43

शक्रः समस्तदेवेभ्यस्ततश्चातिप्रजापतिः । हिरण्यगर्भोऽपि ततः पुंसः शक्त्युपलक्षितः ॥ ४३ ॥

समस्त देवांमध्ये (प्रधान) शक्र म्हणून ओळखला जातो; त्याहूनही वर प्रजापती. त्याहून पुढे हिरण्यगर्भ—असा तो परम पुरुष आपल्या शक्ती व कार्यांनी ओळखला जातो॥

Verse 44

एतान्यशेषरूपाणि तस्य रूपाणि पार्थिव । यतस्तच्छक्तियोगेन युक्तानि नभसा यथा ॥ ४४ ॥

हे पार्थिव! ही सर्व असंख्य रूपे त्याचीच रूपे आहेत; कारण ती त्याच्या शक्तियोगाने त्याच्याशी युक्त आहेत—जसे आकाश सर्वांना धारण करते॥

Verse 45

द्वितीयं विष्णुसंज्ञस्य योगिध्येयं महामते । अमूर्तं ब्रह्मणो रूपं यत्सदित्युच्यते बुधैः ॥ ४५ ॥

हे महामते! विष्णु-संज्ञक परमेश्वराचे दुसरे, योगींनी ध्यान करावे असे स्वरूप ब्रह्माचे अमूर्त रूप आहे; ज्याला ज्ञानी ‘सत्’—शुद्ध अस्तित्व—असे म्हणतात।

Verse 46

समस्ताः शक्तयश्चैता नृप यत्र प्रतिष्ठिताः । नहि स्वरूपरूपं वै रूपमन्यद्धरेर्महत् ॥ ४६ ॥

हे नृप! या सर्व शक्ती त्याच्यातच प्रतिष्ठित आहेत. खरेच, हरिच्या स्वतःच्या स्वरूप-रूपाव्यतिरिक्त दुसरे कोणतेही महान रूप नाही।

Verse 47

समस्तशक्तिरूपाणि तत्करोति जनेश्वर । देवतिर्यङ्मनुष्यादिचेष्टावन्ति स्वलीलया ॥ ४७ ॥

हे जनेश्वर! तो सर्व शक्तींची रूपे धारण करून ते कर्म करतो. आपल्या स्वलीलेने देव, तिर्यक्, मनुष्य इत्यादी आपापल्या कार्यांत प्रवृत्त होतात।

Verse 48

जगतामुपकाराय तस्य कर्मनिमित्तजा । चेष्टा तस्याप्रमेयस्य व्यापिन्यविहितात्मिका ॥ ४८ ॥

सर्व जगतांच्या उपकारासाठी त्या अप्रमेय, सर्वव्यापी प्रभूची चेष्टा कर्मनिमित्ताने प्रकट होते; तरीही त्याचा स्वभाव अविहित—अशर्त—आहे।

Verse 49

तद्रू पं विश्वरूपस्य चिन्त्यं योगयुजा नृप । तस्य ह्यात्मविशुर्द्ध्य्थं सर्वकिल्बिषनाशनम् ॥ ४९ ॥

हे नृप! योगयुक्त साधकाने विश्वरूपाचे ते स्वरूप चिंतन करावे; कारण ते आत्मविशुद्धीसाठी असून सर्व पाप-कल्मषांचा नाश करते।

Verse 50

यथाग्निरुद्धतशिखः कक्षं दहति सानिलः । तथा चित्तस्थितो विष्णुर्योगिनां सर्वकिल्बिषम् ॥ ५० ॥

जसा वाऱ्याने उंचावलेल्या ज्वाळांचा अग्नी कोरडी झुडपे जाळून टाकतो, तसा योग्यांच्या चित्तात स्थित विष्णु सर्व पाप-कल्मष भस्म करतो।

Verse 51

तस्मात्समस्तशक्तीनामाद्यान्ते तत्र चेतसः । कुर्वीत संस्थितं साधु विज्ञेया शुद्धलक्षणा ॥ ५१ ॥

म्हणून सर्व शक्तींच्या आद्य शक्तीत—आरंभी आणि शेवटी—चित्त नीट स्थिर करावे; हीच स्थिर निष्ठा शुद्धतेचे लक्षण समजावी।

Verse 52

शुभाश्रयः सचित्तस्य सर्वगस्य तथात्मनः । त्रिभावभावनातीतो मुक्तये योगिनां नृप ॥ ५२ ॥

हे नृपा! ते तत्त्व चित्ताचे शुभ आश्रय आहे; ते सर्वव्यापी आणि आत्मस्वरूप आहे. तीन अवस्थांच्या भावनेपलीकडे जाऊन तेच योग्यांच्या मुक्तीचे साधन होते।

Verse 53

अन्ये तु पुरुषव्याघ्र चेतसो ये व्यपाश्रयाः । अशुद्धास्ते समस्तास्तु देवाद्याः कर्मयोनयः ॥ ५३ ॥

परंतु हे पुरुषव्याघ्रा! जे इतर लोक केवळ चित्ताच्या कल्पनांचा आधार घेतात, ते सर्व अशुद्ध आहेत; देवतादि देखील कर्मजन्य योन्याच होत।

Verse 54

मूर्त्तं भगवतो रूपं सर्वापाश्रयनिस्पृहः । एषा वै धारणा ज्ञेया यच्चित्तं तत्र धार्यते ॥ ५४ ॥

भगवंतांच्या साकार रूपावर—इतर कोणत्याही आधाराची आसक्ती न ठेवता—जेव्हा चित्त स्थिर धरले जाते, तेच खरे धारणा (एकाग्रता) समजावे।

Verse 55

तत्र मूर्त्तं हरे रूपं यादृक् चिन्त्यं नराधिप । तच्छ्रूयतामनाधारे धारणा नोपपद्यते ॥ ५५ ॥

हे नराधिप! तेथे हरिच्या ज्या साकार मूर्तीचे चिंतन करावे, ते ऐका; कारण आधार (आलंबन) नसता धारणा यथार्थपणे होत नाही.

Verse 56

प्रसन्नचारुवदनं पद्मपत्रायतेक्षणम् । सुकपोलं सुविस्तीर्णं ललाटफलकोज्ज्वलम् ॥ ५६ ॥

त्यांचे मुख प्रसन्न व मनोहर, नेत्र कमळपानासारखे दीर्घ; कपोल सुबक, आणि विस्तीर्ण ललाटफलक तेजस्वी होता.

Verse 57

समकर्णांसविन्यस्तचारुकर्णोपभूषणम् । कम्बुग्रीवं सुविस्तीर्णश्रीवत्साङ्कितवक्षसम् ॥ ५७ ॥

कान व खांद्यांच्या रेषेत समरूप बसविलेल्या सुंदर कर्णाभूषणांनी ते विभूषित; त्यांची ग्रीवा शंखासारखी, आणि विस्तीर्ण वक्षस्थळी पवित्र श्रीवत्सचिन्ह होते.

Verse 58

बलित्रिभङ्गिना भुग्ननाभिना चोदरेण वै । प्रलम्बाष्टभुजं विष्णुमथवापि चतुर्भुजम् ॥ ५८ ॥

विष्णूचे ध्यान त्रिभंगाच्या मनोहर मुद्रेत, किंचित वाकड्या नाभीसह व गोल उदरासह करावे—कधी दीर्घ अष्टभुज रूपाने, किंवा चतुर्भुज रूपानेही.

Verse 59

समस्थितोरुजघनं सुस्थिराङिघ्रकराम्बुजम् । चिन्तयेद्ब्रह्मभूतं तं पीतनिर्मलवाससम् ॥ ५९ ॥

ज्यांचे उरू व जघन समस्थित, ज्यांचे चरणकमळ व करकमळ अत्यंत स्थिर, आणि जे निर्मळ पीत वस्त्रे धारण करून ब्रह्मस्वरूप आहेत—त्यांचे चिंतन करावे.

Verse 60

किरीटचारुकेयूरकटकादिविभूषितम् । शार्ङ्गशङ्खगदाखड्गप्रकाशवलयाञ्चितम् ॥ ६० ॥

तो प्रभू रम्य किरीट, सुंदर केयूर, कटक इत्यादी भूषणांनी अलंकृत आहेत; आणि शार्ङ्ग धनुष्य, शंख, गदा व खड्ग—या तेजस्वी चिन्हांच्या प्रभेने वेढलेले आहेत।

Verse 61

चिन्तयेत्तन्मयो योगी समाधायात्ममानसम् । तावद्यावद् दृढीभूता तत्रैव नृप धारणा ॥ ६१ ॥

योगीने समाधीत आत्म-मन स्थिर करून तन्मय होऊन त्याचेच चिंतन करावे, जोपर्यंत तेथे धारणा दृढ होत नाही. हे नृपा! तेथेच अचल राहणे—हीच धारणा होय।

Verse 62

वदतस्तिष्ठतो यद्वा स्वेच्छया कर्म कुर्वतः । नापयाति यदा चित्तात्सिद्धां मन्येत तां तदा ॥ ६२ ॥

बोलताना, उभे असताना किंवा स्वेच्छेने कर्म करतानाही—जेव्हा ती (परम-स्मृती) चित्तातून कधीही दूर जात नाही, तेव्हा तिला सिद्ध अवस्था समजावी।

Verse 63

ततः शङ्खगदाचक्रशार्ङ्गादिरहितं बुधः । चिन्तयेद्भगवद्रू पं प्रशान्तं साक्षसूत्रकम् ॥ ६३ ॥

त्यानंतर बुद्धिमान साधक शंख, गदा, चक्र, शार्ङ्ग इत्यादींविना—अत्यंत प्रशांत आणि यज्ञोपवीत धारण केलेल्या—भगवंताच्या स्वरूपाचे ध्यान करावे।

Verse 64

सा यदा धारणा तद्वदवस्थानवती ततः । किरीटकेयूरमुखैर्भूषणैः रहितं स्मरेत् ॥ ६४ ॥

जेव्हा तीच धारणा तशीच स्थिर व स्थापित होते, तेव्हा किरीट, केयूर इत्यादी भूषणांपासून रहित (भगवंताचे) स्मरण करावे।

Verse 65

तदेकावयवं चैवं चेतसा हि पुनर्बुधः । कुर्यात्ततोऽवयविनि प्रणिधानपरो भवेत् ॥ ६५ ॥

अशा रीतीने ज्ञानी साधक मनाने पुन्हा एका अवयवाला आधार करून, त्यावरून अवयवयुक्त समग्र परतत्त्वाकडे जाईल; मग तो त्याच्यावर गाढ प्रणिधानात स्थिर होतो।

Verse 66

तद्रू पप्रत्यये चैकसंनतिश्चान्यनिःस्पृहा । तद्ध्य्नां प्रथमैरङ्गैः षड्भिर्निष्पाद्यते नृप ॥ ६६ ॥

त्याच्या दिव्य रूपाच्या प्रत्ययात स्थैर्य, एकाग्र तन्मयता आणि इतर कशाचीही स्पृहा नसणे—हे नृपा—हे ध्यान प्रथम सहा अंगांनी (पूर्वसाधनांनी) सिद्ध होते।

Verse 67

तस्यैवं कल्पनाहीनं स्वरूपग्रहणं हि यत् । मनसा ध्याननिष्पाद्यं समाधिः सोऽभिधीयते ॥ ६७ ॥

अशा प्रकारे ध्यानाने मन जेव्हा सर्व कल्पनारहित त्या परतत्त्वाचे स्वरूप ग्रहण करते, तेव्हाच त्याला ‘समाधी’ असे म्हणतात।

Verse 68

विज्ञानं प्रापकं प्राप्ये परे ब्रह्मणि पार्थिव । प्रापणीयस्तथैवात्मा प्रक्षीणाशेषभावनः ॥ ६८ ॥

हे पार्थिवा! प्राप्तव्य परब्रह्माच्या बाबतीत विज्ञान हेच प्राप्तीचे साधन आहे; आणि उरलेल्या सर्व भावना क्षीण झाल्यावर आत्माच खरोखर प्राप्तव्य ठरतो।

Verse 69

क्षेत्रज्ञकरणीज्ञानं करणं तेन तस्य तत् । निष्पाद्य मुक्तिकार्यं वै कृतकृत्यो निवर्तते ॥ ६९ ॥

क्षेत्रज्ञ—देहक्षेत्राच्या ज्ञात्या—विषयी जे साधनीय ज्ञान आहे, तेच त्याच्यासाठी साधन ठरते। मुक्तीचे कार्य पूर्ण करून तो कृतकृत्य होऊन निवृत्त होतो।

Verse 70

तद्भावभावनापन्नस्ततोऽसौ परमात्मनः । भवत्यभेदी भेदश्च तस्याज्ञानकृतो भवेत् ॥ ७० ॥

त्या परम तत्त्वाच्या भावनेत तन्मय झाल्यावर तो परमात्म्याशी अभेद होतो. त्याच्याविषयी जी भेदबुद्धी उत्पन्न होते, ती केवळ अज्ञानामुळेच होय.

Verse 71

विभेदजनके ज्ञाने नाशमात्यन्तिकं गते । आत्मनो ब्रह्मणाभेदं संमतं कः करिष्यति ॥ ७१ ॥

भेद निर्माण करणारे ज्ञान जेव्हा पूर्णपणे नष्ट होते, तेव्हा आत्म्याचा ब्रह्माशी अभेद—ही मान्यता कोण टिकवून धरेल?

Verse 72

इत्युक्तस्ते मया योगः खाण्डिक्य परिपृच्छतः । संक्षेपविस्तराभ्यां तु किमन्यत्क्रियतां तव ॥ ७२ ॥

हे खाण्डिक्य, तू विचारल्यामुळे मी योगाचा उपदेश तुला संक्षेपाने आणि विस्ताराने—दोन्ही प्रकारे केला. आता तुझ्यासाठी मी आणखी काय करावे?

Verse 73

खाण्डिक्य उवाच । कथितो योगसद्भावः सर्वमेव कृतं मम । तवोपदेशात्सकलो नष्टश्चित्तमलो मम ॥ ७३ ॥

खाण्डिक्य म्हणाला—आपण योगाचे खरे स्वरूप सांगितले; माझ्यासाठी सर्व काही साध्य झाले. आपल्या उपदेशाने माझ्या चित्तातील सर्व मल नष्ट झाला.

Verse 74

ममेति यन्मया प्रोक्तमसदेतन्न चान्यथा । नरेन्द्र गदितुं शक्यमपि विज्ञेयवेदिभिः ॥ ७४ ॥

‘माझे’—असे मी जे म्हटले—ते असत् आहे, आणि तसेच आहे. हे नरेन्द्रा, जाणण्याजोग्याचे जाणकारही त्याला परम सत्य म्हणून सांगू शकत नाहीत.

Verse 75

अहं ममेत्यविद्येयं व्यवहारस्तथानयोः । परमार्थस्त्वसंलाप्यो वचसां गोचरो न यः ॥ ७५ ॥

‘मी’ आणि ‘माझे’ हा व्यवहार अज्ञानातूनच उत्पन्न होतो; देहधारी जीवांचा व्यवहार तसाच चालतो. परमार्थ मात्र वाणीच्या पलीकडे आहे; तो शब्दांच्या आवाक्यात नाही.

Verse 76

तद्गच्छ श्रेयसे सर्वं ममैतद्भवता कृतम् । यद्विमुक्तिपरो योगः प्रोक्तः केशिध्वजाव्ययः ॥ ७६ ॥

म्हणून परम श्रेयासाठी पुढे जा; हे सर्व तू माझ्यासाठी केले आहेस. हे केशिध्वज, तू पूर्ण विमुक्तीचा हेतु असलेला अव्यय योग उपदेशिला आहेस.

Verse 77

सनन्दन उवाच । यथार्हपूजया तेन खाण्डिक्येन स पूजितः । आजगाम पुरं ब्रह्मंस्ततः केशिध्वजो नृपः ॥ ७७ ॥

सनंदन म्हणाले—त्या खाण्डिक्याने यथायोग्य सत्कार व पूजेद्वारे त्यांचा सन्मान केला. मग, हे ब्राह्मण, राजा केशिध्वज नगरात आला.

Verse 78

खाण्डिक्योऽपि सुतं कृत्वा राजानं योगसिद्धये । विशालामगमत्कृष्णे समावेशितमानसः ॥ ७८ ॥

खाण्डिक्यानेही योगसिद्धीसाठी पुत्राला राजा करून, मन श्रीकृष्णात पूर्णपणे एकाग्र करून, विशालानगरीकडे प्रस्थान केले.

Verse 79

स तत्रैकान्तिको भूत्वा यमादिगुणसंयुतः । विष्ण्वाख्ये निर्मले ब्रह्मण्यवाप नृपतिर्लयम् ॥ ७९ ॥

तेथे तो एकनिष्ठ झाला; यमादी गुणांनी युक्त होऊन, ‘विष्णु’ नामक निर्मळ परब्रह्मात त्या नृपतीने लय—अंतिम तादात्म्य—प्राप्त केला.

Verse 80

केशिध्वजोऽपि मुक्त्यर्थं स्वकर्मक्षपणोन्मुखः । बुभुजे विषयान्कर्म चक्रे चानभिसन्धितम् ॥ ८० ॥

केशिध्वजही मोक्षासाठी, स्वकर्मशेष क्षीण करण्यास उद्युक्त होऊन, विषयांचा उपभोग घेत असतानाही निष्काम भावाने कर्म करीत राहिला—फलाची अपेक्षा न धरता।

Verse 81

स कल्याणोपभोगैश्च क्षीणपापोऽमलस्ततः । अवाप सिद्धिमत्यन्तत्रितापक्षपणीं मुने ॥ ८१ ॥

मग तो तो कल्याणमय उपभोगांसह पापक्षयाने शुद्ध व निर्मळ झाला; हे मुने, त्याने अशी सिद्धी प्राप्त केली की जी त्रिविध तापांचा पूर्ण नाश करते।

Verse 82

एतत्ते कथितं सर्वं यन्मां त्वं परिपृष्टवान् । तापत्रयचिकित्सार्थं किमन्यत्कथयामि ते ॥ ८२ ॥

तू मला जे विचारलेस ते सर्व मी तुला पूर्णपणे सांगितले आहे. त्रिविध तापांच्या उपचारासाठी आता मी तुला आणखी काय सांगू?

Verse 83

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे द्वितीयपादे सप्तचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ॥ ४७ ॥

अशा प्रकारे श्रीबृहन्नारदीयपुराणाच्या पूर्वभागातील द्वितीयपादातील सत्तेचाळीसावा अध्याय समाप्त झाला।