Threefold Suffering, Twofold Knowledge, and the Definition of Bhagavān (Vāsudeva); Prelude to Keśidhvaja–Janaka Yoga

Verse 1

सूत उवाच । तच्छृत्वा नारदो विप्रा मैथिलाध्यात्ममुत्तमम् । पुनः पप्रच्छ तं प्रीत्या सनंदनमुदारधीः ॥ १ ॥

सूत म्हणाले—हे विप्रहो, ते उत्तम मैथिल अध्यात्म ऐकून उदारबुद्धी नारद आनंदित होऊन प्रेमाने पुन्हा सनंदनांना विचारू लागला।

Verse 2

नारद उवाच । आध्यात्मिकादित्रिविधं तापं नानुभवेद्यथा । प्रब्रूहि तन्मुने मह्यं प्रपन्नाय दयानिधे ॥ २ ॥

नारद म्हणाले—हे मुने, हे दयानिधे, आध्यात्मिक इत्यादी त्रिविध तापांचा अनुभव होऊ नये असे कसे, ते मला सांगा; मी तुमच्या शरण आलो आहे।

Verse 3

सनंदन उवाच । तदस्य त्रिविधं दुःखमिह जातस्य पंडित । गर्भे जन्मजराद्येषुस्थानेषु प्रभविष्यतः ॥ ३ ॥

सनंदन म्हणाले—हे पंडित! येथे जन्मलेल्या देहधारी जीवाचे दुःख त्रिविध असते; ते गर्भात तसेच जन्म, जरा इत्यादी अवस्थांत उत्पन्न होते.

Verse 4

निरस्तातिशयाह्लादसुखभावैकलक्षणा । भेषजं भगवत्प्राप्तिरैका चात्यंतिकी मता ॥ ४ ॥

अतिशय उन्माद व चंचलता रहित, एकरस परम आनंदस्वरूप भगवंताची प्राप्ती—हेच एकमेव अत्यंतिक (अनंत) औषध मानले आहे.

Verse 5

तस्मात्तत्प्राप्तये यत्नः कर्तव्यः पंडितैर्नरैः । तत्प्राप्तिहेतुज्ञानं च कर्म चोक्तं महामुने ॥ ५ ॥

म्हणून त्या परम ध्येयाच्या प्राप्तीसाठी पंडित पुरुषांनी प्रयत्न करावा. हे महामुने! त्याच्या प्राप्तीचे कारण-ज्ञान आणि साधनरूप कर्म—दोन्ही सांगितले आहे.

Verse 6

आगमोत्थं विवेकाञ्च द्विधा ज्ञानं तथोच्यते । शब्दब्रह्मागममयं परं ब्रह्मविवेकजम् ॥ ६ ॥

ज्ञान दोन प्रकारचे सांगितले आहे—आगम (शास्त्रपरंपरा)जन्य आणि विवेकजन्य. शब्दब्रह्म आगममय आहे, आणि परब्रह्म विवेकातून प्रकटते.

Verse 7

मनुरप्याह वेदार्थं स्मृत्वायं मुनिसत्तमः । तदेतच्छ्रूयतामत्र सुबोधं गदतो मम ॥ ७ ॥

वेदार्थ स्मरून मुनिश्रेष्ठ मनूनेही सांगितले. म्हणून येथे मी स्पष्टपणे सांगत असलेला हा उपदेश ऐका.

Verse 8

द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये शब्दब्रह्म परं च यत् । शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति ॥ ८ ॥

ब्रह्माची दोन रूपे जाणण्यास योग्य आहेत—शब्दब्रह्म आणि परम ब्रह्म। जो शब्दब्रह्मात निष्णात होतो, तो परम ब्रह्मास प्राप्त होतो।

Verse 9

द्वे विद्ये वेदितव्ये चेत्याह चाथर्वणी श्रुतिः । परमा त्वक्षरप्राप्तिर्ऋग्वेदादिमया परा ॥ ९ ॥

अथर्वणी श्रुती म्हणते—दोन विद्यांचा बोध करावा. परम विद्या ती, ज्याने अक्षराची प्राप्ती होते; दुसरी ऋग्वेदादी वेदसमूहमय आहे.

Verse 10

यत्तदव्यक्तमजरमनीहमजमव्ययम् । अनिर्देश्यमरूपं च पाणिपादादिसंयुतम् ॥ १० ॥

ते परम तत्त्व अव्यक्त, अजर, निःस्पृह, अज व अव्यय आहे. ते अनिर्देश्य व अरूप असूनही दिव्य अर्थाने हात-पाय इत्यादींनी युक्त आहे.

Verse 11

विभुं सर्वगतं नित्यं भूतयोनिमकारणम् । व्याप्यं व्याप्तं यतः सर्वं तं वै पश्यंति सूरयः ॥ ११ ॥

सूरि-ज्ञानी त्या परम प्रभूला पाहतात—तो विभु, सर्वगत, नित्य, सर्व भूतांचा योनि आणि स्वतः अकारण आहे. त्याच्यामुळेच सर्वत्र व्यापले व पसरले आहे.

Verse 12

तद्ब्रह्म तत्परं धाम तद्ध्येयं मोक्षकांक्षिभिः । श्रुतिवाक्योदितं सूक्ष्मं तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ १२ ॥

तेच ब्रह्म, तेच परम धाम; मोक्षाची आकांक्षा असणाऱ्यांनी त्याचे ध्यान करावे. श्रुतीवाक्यांनी प्रतिपादित ते सूक्ष्म तत्त्व—विष्णूचे तेच परम पद आहे.

Verse 13

तदेव भगवद्वाच्यं स्वरूपं परमात्मनः । वाचको भगवच्छब्दस्तस्योद्दिष्टोऽक्षयात्मनः ॥ १३ ॥

परमात्म्याचे तेच स्वरूप ‘भगवान्’ या शब्दाने अभिधेय आहे; आणि ‘भगवान्’ शब्द हा त्या अक्षय आत्म्याचा निर्दिष्ट वाचक आहे।

Verse 14

एवं निगदितार्थस्य यत्तत्वं तस्य तत्त्वतः । ज्ञायते येन तज्ज्ञानं परमन्यत्त्रयीमयम् ॥ १४ ॥

अशा रीतीने सांगितलेल्या अर्थाचे जे तत्त्व, ते तत्त्वतः ज्याने जाणले जाते—ते ज्ञान परम समजा; ते केवळ वेदत्रयीमय ज्ञानापेक्षा भिन्न आहे।

Verse 15

अशब्दगोचरस्यापि तस्य वै ब्रह्मणो द्विजा । पूजायां भगवच्छब्दः क्रियते ह्यौपचारिकः ॥ १५ ॥

हे द्विजांनो, शब्दांच्या पलीकडील त्या ब्रह्मासाठीही पूजेत ‘भगवान्’ हा शब्द केवळ औपचारिक/उपचाररूपाने वापरला जातो।

Verse 16

शुद्धे महाविभूत्याख्ये परे ब्रह्मणि वर्त्तते । भगवन्भगवच्छब्दः सर्वकारणकारणे ॥ १६ ॥

शुद्ध, महाविभूती-स्वरूप परब्रह्म—जो सर्व कारणांचे कारण आहे—त्याच्यासाठी ‘भगवान्’ हा शब्द वापरला जातो।

Verse 17

ज्ञेयं ज्ञातेति तथा भकारोऽर्थद्वयात्मकः । तेनागमपिता स्रष्टा गकारोऽयं तथा मुने ॥ १६ ॥

‘भ’ या अक्षराचा द्विविध अर्थ—‘ज्ञेय’ (जाणण्याजोगे) आणि ‘ज्ञाता’ (जाणणारा); म्हणून, हे मुने, ‘ग’ हा अक्षर ‘आगमांचा पिता’ तसेच ‘स्रष्टा’ (निर्माता) असा अर्थ दर्शवितो।

Verse 18

ऐश्वर्यस्य समग्रस्य वीर्यस्य यशसः श्रियः । ज्ञानवैराग्ययोश्चैव षण्णां भग इतीरणा ॥ १७ ॥

समग्र ऐश्वर्य, पराक्रम, यश, श्री-समृद्धी तसेच ज्ञान व वैराग्य—या सहाहींचे नाव ‘भग’ असे म्हटले आहे.

Verse 19

वसंति तत्र भूतानि भूतात्मन्यखिलात्मनि । सर्वभूतेष्वशेषेषु वकारार्थस्ततोऽव्ययः ॥ १८ ॥

सर्व भूतें त्या भूतात्मा, अखिलात्म्यात वास करतात. तो सर्व प्राण्यांत निश्शेष वसतो, म्हणून ‘व’ अक्षराचा अर्थ अव्यय (अविनाशी) होय.

Verse 20

एवमेव महाशब्दो भगवानिति सत्तम । परमब्रह्मभूतस्य वासुदेवस्य नान्यगः ॥ १९ ॥

हे सत्पुरुषश्रेष्ठ! तसेच ‘भगवान्’ हा महाशब्द परमब्रह्मस्वरूप वासुदेव यांच्याव्यतिरिक्त अन्य कुणाचा नाही.

Verse 21

तत्र पूज्यपदार्थोक्तिः परिभाषासमन्वितः । शब्दोऽयं नोपचारेण चान्यत्र ह्युपचारतः ॥ २० ॥

त्या संदर्भात हा शब्द पूज्य तत्त्वाचा निर्देश करतो व परिभाषा-नियमाने युक्त आहे. तेथे तो गौण/लाक्षणिक नाही; अन्यत्र मात्र उपचारानेच (लाक्षणिकतेने) वापरला जातो.

Verse 22

उत्पत्तिं प्रलयं चैव भूतानामागतिं गतिम् । वेत्ति विद्यामविद्यां च स वाच्यो भगवानिति ॥ २१ ॥

जो भूतांची उत्पत्ती व प्रलय, त्यांचे आगमन व गमन, तसेच विद्या व अविद्या जाणतो—तोच ‘भगवान्’ म्हणविण्यास योग्य आहे.

Verse 23

ज्ञानशक्तिबलैश्वर्यवीर्यतेजांस्यशेषतः । भगवच्छब्दवाच्यानि विना हेयैर्गुणादिभिः ॥ २२ ॥

पूर्ण ज्ञान, शक्ति, बल, ऐश्वर्य, वीर्य व तेज—हे सर्व अवशेष न ठेवता ‘भगवान्’ या शब्दाने अभिधेय आहेत; परंतु ते निंद्य गुणादिंपासून सर्वथा मुक्त असतील तेव्हाच।

Verse 24

सर्वाणि तत्र भूतानि वसंति परमात्मनि । भूतेषु वसनादेव वासुदेवस्ततः स्मृतः ॥ २३ ॥

सर्व भूतें त्या परमात्म्यात वास करतात; आणि तोच सर्व भूतांत वास करतो—म्हणूनच तो ‘वासुदेव’ म्हणून स्मरण केला जातो।

Verse 25

खांडिक्यं जनकं प्राह पृष्टः केशिध्वजः पुरा । नामव्याख्यामनंतस्य वासुदेवस्य तत्त्वतः ॥ २४ ॥

पूर्वी विचारले असता केशिध्वजाने खांडिक्य जनकाला अनंत—वासुदेव—या नामाचा तत्त्वतः अर्थ सांगितला.

Verse 26

भूतेषु वसते सोंऽतर्वसंत्यत्र च तानि यत् । धाता विधाता जगतां वासुदेवस्ततः प्रभुः ॥ २५ ॥

तो सर्व भूतांच्या अंतरी वास करतो आणि सर्व भूतें त्याच्यात वास करतात; म्हणून वासुदेव हा जगांचा धाता-विधाता, प्रभु आहे.

Verse 27

स सर्वभूतप्रकृतिं विकारं गुणादिदोषांश्च मुने व्यतीतः । अतीतसर्वावरणोऽखिलात्मा तेनास्तृतं यद्भुवनांतरालम् ॥ २६ ॥

हे मुने! तो सर्व भूतांची प्रकृती, तिचे विकार आणि गुणादि दोष यांहून परे आहे. सर्व आवरणांपलीकडे असलेला अखिलात्मा तोच; त्यानेच भुवनांमधील सर्व अंतराळ व्यापले आहे.

Verse 28

समस्तकल्याणगुणं गुणात्मको हित्वातिदुःखावृतभूतसर्गः । इच्छागृहीताभिमतोरुदेहः संसाधिताशेषजगद्धितोऽसौ ॥ २७ ॥

तो सर्व कल्याणगुणांचा सार, गुणस्वरूप भगवान आहे. अतिदुःखाने आच्छादित सृष्टीतही तो स्वेच्छेने अभिमत विशाल देह धारण करून समस्त जगाचे हित साधतो.

Verse 29

तेजोबलैश्वर्यमहावबोधं स्ववीर्यशक्त्यादुगुणैकराशिः । परः पराणां सकला न यत्र क्लेशादयः संति परावरेशे ॥ २८ ॥

ज्यामध्ये तेज, बल, ऐश्वर्य व महाबोध तसेच स्वपराक्रम-शक्ती इत्यादी गुण एकरूप खजिन्यासारखे संचित आहेत. तो परात्पर परमेश्वर, परावरांचा स्वामी; त्याच्यात क्लेश इत्यादी कधीच नाहीत.

Verse 30

स ईश्वरो व्यष्टिसमष्टिरूपोऽव्यक्तस्वरूपः प्रकटस्वरूपः । सर्वेश्वरः सर्वनिसर्गवेत्ता समस्तशक्तिः परमेश्वराख्यः ॥ २९ ॥

तोच ईश्वर व्यष्टि व समष्टि अशा दोन्ही रूपांचा; ज्याचे स्वरूप अव्यक्तही आहे आणि प्रकटही. तो सर्वेश्वर, सृष्टीच्या समस्त नियमांचा जाणकार, सर्वशक्तिमान—परमेश्वर म्हणून प्रसिद्ध आहे.

Verse 31

स ज्ञायते येन तदस्तदोषं शुद्धं परं निर्मलमेव रूपम् । संदृश्यते चाप्यवगम्यते च तज्ज्ञानमतोऽन्यदुक्तम् ॥ ३० ॥

ज्यामुळे तो परम—सर्वदोषरहित, शुद्ध, परातीत व निर्मळ स्वरूप—ओळखला जातो; आणि ज्यामुळे तो जणू प्रत्यक्ष दिसून यथार्थ समजतो—तेच ‘ज्ञान’ होय. याखेरीज जे काही, ते ज्ञानापेक्षा भिन्न म्हटले आहे.

Verse 32

स्वाध्यायसंयमाभ्यां स दृश्यते पुरुषोत्तमः । तत्प्राप्तिकारणं ब्रह्म तवेतत्प्रतिपद्यते ॥ ३१ ॥

स्वाध्याय व संयम यांच्या द्वारे तो पुरुषोत्तम खरोखरच अनुभवल्या जातो. त्याला प्राप्त करून देणारे जे ब्रह्म आहे—हे तुझ्या—तेच सम्यक् रीतीने जाणून स्वीकारावे.

Verse 33

स्वाध्यायाद्योगमासीत योगात्स्वाध्यायमामनेत् । स्वाध्याययोगसंपत्त्या परमात्मा प्रकाशते ॥ ३२ ॥

स्वाध्यायातून योगात प्रविष्ट व्हावे आणि योगातून पुन्हा स्वाध्यायाकडे यावे। स्वाध्याय-योगाची सिद्धी झाल्यावर परमात्मा स्वतः प्रकट होतो।

Verse 34

तदीक्षणाय स्वाध्यायश्चक्षुर्योगस्तथापरम् । न मांसचक्षुषा द्रष्टुं ब्रह्मभूतः स शक्यते ॥ ३३ ॥

त्या परम तत्त्वाचे दर्शन घडण्यासाठी ‘नेत्र’ म्हणजे स्वाध्याय, तसेच परमोच्च योगसाधना. ब्रह्मभाव प्राप्त झालेला तो देहनेत्रांनी दिसत नाही।

Verse 35

नारद उवाच । भगवंस्तमहं योगं ज्ञातुमिच्छामि तं वद । ज्ञाते यन्नाखिलाधारं पश्येयं परमेश्वरम् ॥ ३४ ॥

नारद म्हणाले— भगवन्, तो योग मला जाणून घ्यायचा आहे; कृपा करून सांगा. ज्याला जाणून मी अखिलाधार परमेश्वराचे दर्शन घेऊ शकेन।

Verse 36

सनंदन उवाच । केशिध्वजो यथा प्राह खांडिक्याय महात्मने । जनकाय पुरा योगं तथाहं कथयामि ते ॥ ३५ ॥

सनंदन म्हणाले— जसा केशिध्वजाने पूर्वी महात्मा खांडिक्याला आणि राजा जनकाला योग सांगितला, तसाच तो योग मी तुला कथन करतो।

Verse 37

नारद उवाच । खांङिक्यः कोऽभवद्बह्यन्को वा केशिध्वजोऽभवत् । कथं तयोश्च संवादो योगसंबन्धवानभूत् ॥ ३६ ॥

नारद म्हणाले— हे ब्रह्मन्, खांङिक्य कोण होते आणि केशिध्वज कोण होते? योगाशी संबंधित त्यांचा संवाद कसा घडला?

Verse 38

सनंदन उवाच । धर्मध्वजो वै जनक तस्य पुशेऽमितध्वजः । कृतध्वजोऽस्य भ्राताभूत्सदाध्यात्मरतिर्नृपः ॥ ३७ ॥

सनंदन म्हणाले—धर्मध्वज नावाचा एक जनक होता. त्याच्यापासून अमितध्वज उत्पन्न झाला. त्याचा भाऊ कृतध्वज हा राजा सदैव अध्यात्मज्ञानात रमणारा होता.

Verse 39

कृतध्वजस्य पुत्रोऽभूद्धन्यः केशिध्वजो द्विजः । पुत्रोऽमितव्वजस्यापि खांडिक्यजनकाभिधः ॥ ३८ ॥

कृतध्वजाचा पुत्र द्विज केशिध्वज होता; तो ‘धन्य’ म्हणून प्रसिद्ध होता. तसेच अमितध्वजाचा पुत्र खांडिक्य होता, ज्याला ‘जनक’ असेही म्हणत.

Verse 40

कर्ममार्गे हि खांडिक्यः स्वराज्यादवरोपितः । पुरोधसा मंत्रिभिश्च समवेतोऽल्पसाधनः ॥ ३८ ॥

खांडिक्य स्वराज्यातून पदच्युत होऊन कर्ममार्गात प्रवृत्त झाला. पुरोहित व मंत्र्यांसह तो अल्प साधनांनीच पुढे निघाला.

Verse 41

राज्यान्निराकृतः सोऽथ दुर्गारण्यचरोऽभवत् । इयाज सोऽपि सुबहून यज्ञाञ्ज्ञानव्यपाश्रयः ॥ ३९ ॥

राज्यातून हाकलला गेल्यावर तो दुर्गम अरण्यात राहू लागला. तेथेही ज्ञानाचा आश्रय घेऊन त्याने अनेक यज्ञ केले.

Verse 42

ब्रह्मविद्यामधिष्टाय तर्तुं मृत्युमपि स्वयम् । एकदा वर्तमानस्य यागे योगविदां वर ॥ ४० ॥

ब्रह्मविद्येत स्थित होऊन तो स्वतःच मृत्यूलाही तरून जाण्यास समर्थ झाला. हे योगविदांतील श्रेष्ठा! एकदा यज्ञ चालू असताना असे घडले.

Verse 43

तस्य धेनुं जघानोग्रः शार्दूलो विजने वने । ततो राजा हतां ज्ञात्वा धेनुं व्याघ्रेण चर्त्विजः ॥ ४१ ॥

निर्जन वनात एका उग्र वाघाने त्याची धेनू मारली. तेव्हा राजा आणि ऋत्विज, वाघाने गाय मारली हे कळताच, अत्यंत चिंताकुल झाले.

Verse 44

प्रायश्चित्तं स पप्रच्छ किमत्रेति विधीयताम् । ते चोचुर्नवयंविद्मः कशेरुः पृच्छ्यतामिति ॥ ४२ ॥

त्याने प्रायश्चित्ताविषयी विचारले—“येथे काय विधी करावा?” ते म्हणाले—“आम्हाला माहीत नाही; कशेरूला विचारा.”

Verse 45

कशेरुरपि तेनोक्तस्तथेति प्राह नारद । शुनकं पृच्छ राजेन्द्र वेद स वेत्स्यति ॥ ४३ ॥

कशेरूही त्याच्या बोलण्यावर म्हणाला—“तथास्तु,” हे नारद. “हे राजेंद्र, शुनकाला विचारा; तो वेदज्ञ आहे, तोच सांगेल.”

Verse 46

स गत्वा तमपृच्छञ्च सोऽप्याह नृपतिं मुने । न कशेरुर्नचैवाहं न चान्यः सांप्रतं भुवि ॥ ४४ ॥

तो त्याच्याकडे जाऊन विचारू लागला. तोही म्हणाला—“हे मुने, सध्या पृथ्वीवर ना कशेरू आहे, ना मी, ना दुसरा कोणी (तसा) आहे.”

Verse 47

वेत्त्येक एव त्वच्छत्रुः खांडिक्यो यो जितस्त्वया । स चाह तं व्रजाम्येष प्रष्टुमात्मरिपुं मुने ॥ ४५ ॥

तुझ्या शत्रूला फक्त एकच जाणतो—खांडिक्य, ज्याला तू जिंकलेस. तो म्हणाला—“हे मुने, मी आत्ताच त्याच्याकडे जाऊन आत्मरिपू, अंतःशत्रू याविषयी विचारतो.”

Verse 48

प्राप्त एव मया यज्ञे यदि मां स हनिष्यति । प्रायश्चित्तं स चेत्पृष्टो वदिष्यति रिपुर्मम ॥ ४६ ॥

तो यज्ञात आला असता जर तो मला खरोखर मारेल, तर विचारल्यावर माझा तो शत्रूच स्वतः प्रायश्चित्त सांगेल.

Verse 49

ततश्चाविकलो योगो मुनिश्रेष्ट भविष्यति । इत्युक्त्वा रथमारुह्य कृष्णाजिनधरो नृपः ॥ ४७ ॥

“मग, हे मुनिश्रेष्ठ, तुमचा योग अविघ्न व पूर्ण होईल.” असे बोलून कृष्णाजिन धारण केलेला राजा रथावर चढला.

Verse 50

वनं जगाम यत्रास्ते खांडिक्यः स महीपतिः । तमायांतं समालोक्य खांजडिक्यो रिपुमात्मनः ॥ ४८ ॥

तो त्या वनात गेला जिथे राजा खांडिक्य राहात होता. त्याला येताना पाहून खांजडिक्य—आपला शत्रू—त्याच्याकडे पाहू लागला.

Verse 51

प्रोवाच क्रोधताम्राक्षः समारोपितकार्मुकः । खांडिक्य उवाच । कृष्णाजिनत्वक्कवचभावेनास्मान्हनिष्यसि ॥ ४९ ॥

क्रोधाने लाल डोळे झालेले, धनुष्य चढवून तो बोलला. खांडिक्य म्हणाला—“कृष्णाजिन-त्वचेच्या कवचभावामुळे तू आम्हाला मारशील.”

Verse 52

कृष्णाजिनधरे वेत्सि न मयि प्रहरिष्यति । मृगानां वद पृष्टेषु मूढ कृष्णाजिनं न किम् ॥ ५० ॥

तू समजतोस—‘मी कृष्णाजिन धारण केले आहे, म्हणून तो माझ्यावर वार करणार नाही.’ पण सांग, मूढा! मृगांच्या पाठीवरही कृष्णाजिन नसते काय?

Verse 53

येषां मत्वा वृथा चोग्राः प्रहिताः शितसायकाः । स त्वामहं हनिष्यामि न मे जीवन्विमोक्ष्यसे ॥ ५१ ॥

ज्यांच्यावर माझे तीक्ष्ण, उग्र बाण सोडले होते ते व्यर्थ गेले असे मानून—आता मी तुला ठार मारीन; तू माझ्यापासून जिवंत सुटणार नाहीस।

Verse 54

आतताय्यसि दुर्बुद्धे मम राज्यहरो रिपुः । केशिध्वज उवाच । खांडिक्य संशयं प्रष्टुं भवंतमहमागतः ॥ ५२ ॥

“अरे दुर्बुद्धी! तू आततायी आहेस, माझे राज्य हिरावणारा शत्रू आहेस!” केशिध्वज म्हणाला—“हे खांडिक्य, एक संशय विचारण्यासाठी मी तुमच्याकडे आलो आहे।”

Verse 55

न त्वां हंतुं विचार्यतैत्कोपं बाणं च मुंच वा । ततः स मंत्रिभिः सार्द्धमेकांते सपुरोहितः ॥ ५३ ॥

विचार करून त्याने तुला न मारण्याचा निर्णय केला; त्याने क्रोध आवरला आणि बाणही सोडला नाही. मग तो मंत्र्यांसह व पुरोहितासह एकांतस्थानी गेला।

Verse 56

मंत्रयामास खांडिक्यः सर्वैरेव महामतिः । तमूर्मंत्रिणो वध्यो रिपुरेष वशंगतः ॥ ५४ ॥

महामती खांडिक्याने सर्वांशी सल्लामसलत केली. तेव्हा मंत्री म्हणाले—“हा शत्रू आपल्या ताब्यात आला आहे; याचा वध करावा.”

Verse 57

हतेऽत्र पृथिवी सर्वा तव वश्या भविष्यति । खांडिक्यश्चाह तान्सर्वानेवमेव न संशयः ॥ ५५ ॥

“हे मारले गेले तर इथली सारी पृथ्वी तुझ्या अधीन होईल.” खांडिक्यानेही सर्वांना म्हटले—“हो, तसेच होईल; यात संशय नाही.”

Verse 58

हते तु पृथिवी सर्वा मम वश्या भविष्यति । परलोकजयस्तस्य पृथिवी सकला मम ॥ ५६ ॥

परंतु तो मारला गेल्यावर सारी पृथ्वी माझ्या अधीन होईल. जो परलोक जिंकतो, त्याच्यासाठी ही संपूर्ण पृथ्वीही माझीच ठरते.

Verse 59

न हन्मि चेल्लोकजयो मम वयत्वस्सुंधरा । परलोकजयोऽनंतः स्वल्पकालो महीजयः ॥ ५७ ॥

मी जर त्याला मारले नाही, तर माझ्यासाठी या लोकाचा जय हा केवळ तारुण्याचा क्षणभंगुर अलंकार आहे. परलोकजय अनंत आहे, पण पृथ्वीचा विजय अल्पकाळ टिकतो.

Verse 60

तस्मान्नैनं हनिष्येऽहं यत्पृच्छति वदामि तत् । ततस्तमभ्युपेत्याह खांडिक्यो जनको रिपुम् ॥ ५८ ॥

म्हणून मी याला मारणार नाही; तो जे विचारेल ते मी सांगेन. असा निश्चय करून खांडिक्य शत्रू राजा जनकाजवळ गेला व बोलला.

Verse 61

प्रष्टव्यं यत्त्वया सर्वं तत्पृच्छ त्वं वदाम्यहम् । ततः प्राह यथावृत्तं होमधेनुवधं मुने ॥ ५९ ॥

तुला जे काही विचारायचे आहे ते सर्व विचार; मी सांगतो. मग, हे मुने, त्याने होमधेनूच्या वधाचा वृत्तांत जसा घडला तसा सांगितला.

Verse 62

ततश्च तं स पप्रच्छ प्रायश्चित्तं हि तद्रूतम् । स चाचष्ट यथान्यायं मुने केशिध्वजाय तत् ॥ ६० ॥

त्यानंतर त्याने त्या अपराधासाठी प्रायश्चित्त काय ते विचारले. आणि त्याने धर्मन्यायानुसार मुनी केशिध्वजाला ते प्रायश्चित्त सांगितले.

Verse 63

प्रायश्चित्तमशेषं हि यद्वै तत्र विधीयते । विदितार्थः स तेनैवमनुज्ञातो महात्मना ॥ ६१ ॥

तेथे जे संपूर्ण प्रायश्चित्त विधिपूर्वक ठरविले होते, ते सर्व सांगितले गेले. त्याचा अर्थ जाणून तो त्या महात्म्याकडून तदनुसार अनुमती पावला.

Verse 64

यागभूमिमुपागत्य चक्रे सर्वां क्रियां क्रमत् । क्रमेण विधिवद्यागं नीत्वा सोऽवभृथाप्लुतः ॥ ६२ ॥

यागभूमीवर येऊन त्याने क्रमाने सर्व क्रिया केल्या. विधिपूर्वक टप्प्याटप्प्याने यज्ञ पूर्ण करून शेवटी त्याने अवभृथ-स्नान केले.

Verse 65

कृतकृत्यस्ततो भूत्वा चिंतयामास पार्थिवः । पूजिता ऋत्विजः सर्वे सदस्या मानिता मया ॥ ६३ ॥

मग कृतकृत्य झाल्यासारखा तो राजा विचार करू लागला—“सर्व ऋत्विजांचे मी पूजन केले आणि सभेतील विद्वान् सदस्यांचा यथोचित मान केला।”

Verse 66

तथैवार्थिजनोऽप्यर्थोजितोऽभिमतैर्मया । यथाहं मर्त्यलोकस्य मया सर्वं विचष्टितम् ॥ ६४ ॥

तसेच धन मागणारे लोकही त्यांच्या अभिमत वस्तूंनी मी जिंकले आहेत; कारण मर्त्यलोकातील सर्व काही मी पाहिले-समजले आहे.

Verse 67

अनिष्पन्नक्रियं चेतस्तथा न मम किं यथा । इत्थं तु चिंतयन्नेव सम्मार स महीपतिः ॥ ६५ ॥

“माझे चित्त कोणताही संकल्प पूर्ण करू शकत नाही; ते माझ्या वशात मुळीच राहत नाही।” असे वारंवार विचार करत तो राजा मोह व विषादात बुडून गेला.

Verse 68

खांडिक्याय न दत्तेति मया वैगुरुदक्षिणा । स जगाम ततो भूयो रथमारुह्य पार्थिवः ॥ ६६ ॥

“मी खांडिक्याला गुरुदक्षिणा दिली नाही,” असे मनात धरून तो राजा पुन्हा रथावर आरूढ होऊन निघाला।

Verse 69

स्वायंभुवः स्थितो यत्र खांडिक्योऽरण्यदुर्गमम् । खांडिक्योऽपि पुनर्द्दष्ट्वा तमायान्तं धृतायुधः ॥ ६७ ॥

ज्या अरण्याच्या दुर्गम ठिकाणी स्वायंभुव राहात होता, तिथे खांडिक्यही होता. शस्त्र हातात घेऊन खांडिक्याने त्याला पुन्हा येताना पाहून तयारी केली.

Verse 70

तस्थौ हंतुं कृतमतिस्ममाह स पुनर्नृपः । अहं तु नापकाराय प्राप्तः खांडिक्य मा क्रुधः ॥ ६८ ॥

तो मारण्याचा निश्चय करून उभा राहिला; पण राजाने पुन्हा म्हटले— “हे खांडिक्य, राग करू नकोस. मी तुझा अपकार करायला आलो नाही.”

Verse 71

गुरोर्निष्कृतिदानाय मामवेहि सेमागतम् । निष्पादितो मया यागः सम्यक् त्वदुपदेशतः ॥ ६९ ॥

मला जाण की मी गुरूचे देय प्रतिदान अर्पण करण्यासाठी आलो आहे. तुझ्या उपदेशाप्रमाणे मी यज्ञ योग्य रीतीने पूर्ण केला आहे.

Verse 72

सोऽहं ते दातुमिच्छामि वृणीष्व गुरुदक्षिणाम् । इत्युक्तो मंत्रयामास स भूयो मंत्रिभिः सह ॥ ७० ॥

म्हणून मी तुला देऊ इच्छितो; तू गुरुदक्षिणा निवड. असे ऐकून तो मंत्र्यांसह पुन्हा विचारमंथन करू लागला.

Verse 73

गुरोर्निष्कृतिकामोऽय किमयं प्रार्थ्यतां मया । तमूचुर्मंत्रिणो राज्यमशेषं याच्यतामयम् ॥ ७१ ॥

राजा म्हणाला—“हा पुरुष गुरुसंबंधी दोषाची निष्कृती (प्रायश्चित्त) इच्छितो; मग मी त्याच्याकडून काय मागावे?” तेव्हा मंत्र्यांनी सांगितले—“त्याच्याकडून अखंड राज्यच मागावे.”

Verse 74

कृताभिः प्रार्थ्यते राज्यमनायासितसैनिकैः । प्राहस्य तानाह नृपः स खांडिक्यो महापतिः ॥ ७२ ॥

कृतांनी—ज्यांची सेना युद्धात न थकलेली—राज्याची याचना केली. तेव्हा तो महापती राजा खांडिक्य हसला आणि त्यांना म्हणाला।

Verse 75

स्वल्पकालं महीराज्यं मादृशैः प्रार्थ्यते कथम् । एतमेतद्भंवतोऽत्र स्वार्थ साधनमंत्रिणः ॥ ७३ ॥

आमच्यासारख्या लोकांनी अल्पकाळचे पृथ्वी-राज्य कसे मागावे? हे मंत्र्यांनो, येथे तुम्ही तुमचाच स्वार्थ साध्य करीत आहात—हेच खरे।

Verse 76

परमार्थः कथं कोऽत्र यूयं नात्र विचक्षणाः । इत्युक्त्वा समुपेत्यैंनं स तु केशिध्वजं नृपम् ॥ ७४ ॥

“इथे परमार्थ कसा असेल? तुम्ही या बाबतीत विवेकी नाही.” असे म्हणत खांडिक्य राजा केशिध्वजाकडे गेला.

Verse 77

उवाच किमवश्यं त्वं दास्यसि गुरुदक्षिणाम् । बाढमित्येव तेनोक्तः खांडिक्यस्तमथाब्रवीत् ॥ ७५ ॥

तो म्हणाला—“तू गुरुदक्षिणा म्हणून नक्की काय देशील?” त्याने म्हटले, “हो, नक्कीच.” तेव्हा खांडिक्य त्याला पुढे म्हणाला.

Verse 78

भवानध्यात्मविज्ञानपरमार्थविचक्षणः । यदि चेद्दीयते मह्यं भवता गुरुनिष्क्रयः ॥ ७६ ॥

आपण अध्यात्मविज्ञान व परमार्थतत्त्वात पारंगत आहात. आपण कृपा करून गुरु-निष्क्रय—गुरूंचा निर्णायक मुक्तिदायी उपदेश—मला प्रदान करावा.

Verse 79

तत्क्लेशप्रशमायालं यत्कर्म तदुदीरय । केशिध्वज उवाच । न प्रार्थितं त्वया कस्मान्मम राज्यमकंटकम् ॥ ७७ ॥

हा क्लेश शांत करण्यास जे कर्म/साधन पुरेसे आहे ते मला सांगा. केशिध्वज म्हणाला—तू माझ्याकडून काटेकुटे नसलेले (निर्विघ्न) राज्य का मागितले नाहीस?

Verse 80

राज्यलाभाः द्धि नास्त्यन्यत्क्षत्रियाणामतिप्रियम् । खांडिक्य उवाच । केशिध्वज निबोध त्वं मया न प्रार्थितं यतः ॥ ७८ ॥

कारण क्षत्रियांना राज्यलाभाइतके प्रिय दुसरे काही नाही. खांडिक्य म्हणाला—केशिध्वज, समजून घे; म्हणूनच मी तुझ्याकडे ते (राज्य) मागितले नाही.

Verse 81

राज्यमेतदशेषेण यन्न गृघ्रंति पंडिताः । क्षत्रियाणामयं धर्मो यत्प्रजापरिपालनम् ॥ ७९ ॥

पंडित लोक स्वार्थासाठी संपूर्ण राज्यावर लोभ धरत नाहीत. क्षत्रियांचा खरा धर्म हा—प्रजेचे यथान्याय पालन व संरक्षण करणे.

Verse 82

वधश्च धर्मयुद्धेन स्वराज्यपरिपंथिनाम् । यत्राशक्तस्य मे दोषो नैवास्त्यपकृते त्वया ॥ ८० ॥

आणि धर्मयुद्धात स्वराज्याच्या मार्गातील अडथळे ठरणाऱ्यांचा वध—त्यात माझ्यासारख्या अशक्ताचा दोष नाही; कारण अपकृत्य तूच केलेस.

Verse 83

बंधायैव भवत्येषा ह्यविद्या चाक्रमोज्झिता । जन्मोपभोगलिप्सार्थमियं राज्यस्पृहा मम ॥ ८१ ॥

ही न टाकलेली अविद्या खरोखर बंधनास कारण होते। पुनःपुन्हा जन्म व भोगाची लालसा म्हणून माझ्या ठायी राज्याची स्पृहा उत्पन्न झाली आहे।

Verse 84

अन्येषां दोपजानेव धर्ममेवानुरुध्यते । न याच्ञा क्षत्रबंधूनां धर्मायैतत्सतां मतम् ॥ ८२ ॥

इतरांसाठी धर्म जणू दुय्यम लाभासाठीच पाळला जातो; पण खरे क्षत्रिय याचना करून धर्म राखत नाहीत—असे सत्पुरुषांचे मत आहे।

Verse 85

अतो न याचित राज्यमविद्यांतर्गतं तव । राज्यं गृध्नंति विद्वांसो ममत्वाकृष्टचेतसः ॥ ८३ ॥

म्हणून मी तुझ्याकडे राज्य मागितले नाही; कारण राज्य हे अविद्येच्या क्षेत्रात येते। ममत्वाने ओढलेले चित्त असलेले ‘विद्वान’ही राज्याला लोभतात।

Verse 86

अहंमानमह्य पानमदमत्ता न मादृशाः । केशिध्वज उवाच । अहं च विद्यया मृत्युं तर्तुकामः करोमि वै ॥ ८४ ॥

अहंकार व मद्यपानाच्या गर्वाने उन्मत्त, माझ्यासारखा कोणी नाही। केशिध्वज म्हणाला—मी तर खरी विद्या घेऊन मृत्यू पार करण्याची इच्छा करतो।

Verse 87

राज्यं यज्ञांश्च विविधान्भोगे पुण्यक्षयं तथा । तदिदं ते मनो दिष्ट्या विवेकैश्चर्यतां गतम् ॥ ८५ ॥

राज्ये, विविध यज्ञ आणि भोग—हे सर्व पुण्याचा क्षय करतात। म्हणून तू धन्य आहेस; विवेकाने तुझे मन सदाचार व संयमाच्या मार्गाकडे वळले आहे।

Verse 88

श्रूयतां चाप्यविद्यायाः स्वरूपं कुलनंदन । अनात्मन्यात्मबुद्धिर्या ह्यस्वे स्वविषया मतिः ॥ ८६ ॥

हे कुलनंदना, अविद्येचे स्वरूपही ऐक. जे अनात्म्यात ‘मी’ अशी बुद्धी आणि जे आपले नाही त्यात ‘माझे’ अशी दृढ मती—हीच अविद्या.

Verse 89

अविद्यातरुसंन्भूतं बीजमेतद्द्विधा स्थितम् । पंचभूतात्मके देहे देही मोहतमोवृत्तः ॥ ८७ ॥

अविद्या-वृक्षातून उत्पन्न झालेले हे बीज द्विविध स्थित आहे. पंचभूतात्मक देहात देही मोह व तमाने आच्छादित होऊन वावरतो.

Verse 90

अहमेतदितीत्युञ्चैः कुरुते कुमतिर्मतिम् । आकाशवाय्वग्रिजलपृथिवीभिः पृथक् स्थिते ॥ ८८ ॥

आत्मा आकाश, वायु, अग्नी, जल व पृथ्वी यांपासून खरोखर वेगळा असतानाही कुमती मोठ्याने ‘मी हाच देह’ अशी मती करतो.

Verse 91

आत्मन्यात्ममयं भावं कः करोति कलेवरे । कलेवरोपभोग्यं हि गृहक्षेत्रादिकं च यत् ॥ ८९ ॥

कलेवरात आत्मस्वरूप भाव कोण प्रस्थापित करू शकेल? कारण घर, शेत इत्यादी जे काही आहे ते देहाच्या उपभोगासाठीच आहे.

Verse 92

अदेहे ह्यात्मनि प्राज्ञो ममेदमिति मन्यते । इत्थं च पुत्रपौत्रेषु तद्देहोत्पादितेषु च ॥ ९० ॥

आत्मा अदेह असतानाही मनुष्य भ्रमाने ‘हे माझे’ असे मानतो; आणि त्याचप्रमाणे पुत्र-पौत्रांमध्ये व आपल्या देहातून उत्पन्न झालेल्या संततीतही ‘माझे’पणा वाढवतो.

Verse 93

करोति पंडितः स्वाम्यमनात्मनि कलेवरे । सर्वदेहोपभोगाय कुरुते कर्म मानवः ॥ ९१ ॥

पंडिताभिमानी मनुष्य अनात्मा देहावर आपले स्वामित्व मानतो; आणि सर्व देहाने भोग घेण्यासाठी कर्म करीत राहतो।

Verse 94

देहं चान्यद्यदा पुंसस्सदा बंधाय तत्परम् । मृण्मयं हि यथा गेहं लिप्यते वै मृदंभसा ॥ ९२ ॥

जेव्हा पुरुष देहाला ‘मी’ किंवा ‘माझे’ मानतो, तेव्हाच तो भाव पूर्णतः बंधनास कारणीभूत होतो; जसे मातीचे घर माती-पाण्याने पुन्हा लिंपले जाते।

Verse 95

पार्थिवोऽयं तथा देहो मृदंभोलेपनस्थितिः । पंचभोगात्मकैर्भोगैः पंचभोगात्मकं वपुः ॥ ९३ ॥

हा देह पार्थिव आहे; माती, पाणी व लेपन यांवर टिकलेला आहे. पाच विषयभोगांनी भोगला जाऊन देहही पाच भोगस्वरूप होतो।

Verse 96

आप्यायते यदि ततः पुंसो गर्वोऽत्र किंकृतः । अनेकजन्मसाहस्त्रं ससारपदवीं व्रजन् ॥ ९४ ॥

मनुष्य समृद्ध झाला तरी त्यात गर्व कशाचा? तो तर हजारो जन्मांपासून संसाराच्या वाटेवर भटकत आला आहे।

Verse 97

मोहश्रमं प्रयातोऽसौ वासनारेणुगुंठितः । प्रक्षाल्यते यदा सौम्य रेणुर्ज्ञानोष्णवारिणा ॥ ९५ ॥

मोहाने थकलेला जीव वासनांच्या धुळीने झाकला जातो; पण हे सौम्य, ज्ञानरूपी उष्ण जलाने ती धूळ धुतली गेली की निर्मळता प्रकट होते।

Verse 98

तदा संसारपांथस्य याति मोहश्रमः शमम् । मोहश्रमे शमं याते स्वच्छांतःकरणः पुमान् ॥ ९६ ॥

तेव्हा संसारमार्गावर मोहजन्य श्रम शांत होतो. तो मोहश्रम निवळल्यावर मन-बुद्धीचे अंतःकरण स्वच्छ व निर्मळ होते.

Verse 99

अनन्यातिशयाधारः परं निर्वाणमृच्छति । निर्वाणमय एवायमात्मा ज्ञानमयोऽमलः ॥ ९७ ॥

ज्याचा आधार परमेश्वरावाचून अन्य नाही, तो परम निर्वाणास प्राप्त होतो. हा आत्मा निर्वाणमयच—ज्ञानस्वरूप, निर्मळ व निष्कलंक आहे.

Verse 100

दुःखाज्ञानमया धर्माः प्रकृतेस्ते तुनात्मनः । जलस्य नाग्निना संगः स्थालीसंगात्तथापि हि ॥ ९८ ॥

दुःख व अज्ञानमय गुणधर्म हे प्रकृतीचे आहेत, आत्म्याचे नाहीत. जसे पाण्याचा अग्नीशी खरा संग नसतो—फक्त भांड्यातील संगामुळे तसा भास होतो—तसेच येथेही.

Verse 101

शब्दोद्रेकादिकान्धर्मान्करोति हि यथा बुधः । तथात्मा प्रकृतेः संगादहंमानादिदूषितः ॥ ९९ ॥

जसा एखादा बुध्दिमान उच्चारवृद्धी इत्यादी आचारधर्म करतो, तसा आत्माही प्रकृतीच्या संगामुळे ‘अहं’ व मान इत्यादी दोषांनी दूषित झाल्यासारखा भासतो.

Verse 102

भजते प्राकृतान्धर्मान्न्यस्तस्तंभो हि सोऽव्ययः । तदेतत्कथितं बीजमविद्याया मया तव ॥ १०० ॥

आधारस्तंभ टाकून देऊनही तो अव्यय आत्मा प्राकृत (सांसारिक) धर्मांत गुंततो. हेच मी तुला अविद्येचे बीज म्हणून सांगितले आहे.

Verse 103

क्लेशानां च क्षयकरं योगादन्यन्न विद्यते ॥ १०१ ॥

योगावाचून क्लेशांचा क्षय करणारे दुसरे काहीही नाही।