Janaka’s Quest for Liberation; Pañcaśikha’s Sāṅkhya on Renunciation, Elements, Guṇas, and the Deathless State

Verse 1

सूत उवाच । सनंदनवचः श्रुत्वा मोक्षधर्माश्रितं द्विजाः । पुनः पप्रच्छ तत्त्वज्ञो नारदोऽध्यात्मसत्कथाम् ॥ १ ॥

सूत म्हणाले—हे द्विजहो! सनंदनांचे मोक्षधर्माश्रित वचन ऐकून तत्त्वज्ञ नारदांनी पुन्हा अध्यात्माची सत्कथा विचारली।

Verse 2

नारद उवाच । श्रुतं मया महाभाग मोक्षशास्त्रं त्वयोदितम् । न च मे जायते तृप्तिर्भूयोभूयोऽपि श्रृण्वतः ॥ २ ॥

नारद म्हणाले—हे महाभाग! तुम्ही सांगितलेले मोक्षशास्त्र मी ऐकले आहे; तरीही पुन्हा पुन्हा ऐकताना मला तृप्ती होत नाही।

Verse 3

यथा संमुच्यते जंतुरविद्याबंधनान्मुने । तथा कथय सर्वज्ञ मोक्षधर्मं सदाश्रितम् ॥ ३ ॥

हे मुने! जीव अज्ञानाच्या बंधनातून कसा मुक्त होतो, हे सर्वज्ञा, तसे सांग; आणि मोक्षधर्माचा सदा-आश्रित उपदेश कर।

Verse 4

सनंदन उवाच । अत्राप्युदाहरंतीममितिहासं पुरातनम् । यथा मोक्षमनुप्राप्तो जनको मिथिलाधिपः ॥ ४ ॥

सनंदन म्हणाले—येथेही मी एक प्राचीन इतिवृत्त सांगतो—ज्याप्रमाणे मिथिलाधिप जनकांनी मोक्ष प्राप्त केला।

Verse 5

जनको जनदेवस्तु मिथिलाया अधीश्वरः । और्ध्वदेहिकधर्माणामासीद्युक्तो विचिंतने ॥ ५ ॥

मिथिलेचा अधीश्वर जनक, जनदेव म्हणूनही प्रसिद्ध, और्ध्वदेहिक धर्म—अंत्येष्टी व उत्तरकर्म—यांविषयी गाढ चिंतनात निरत होता।

Verse 6

तस्य श्मशान माचार्या वसति सततं गृहे । दर्शयंतः पृथग्धर्मान्नानापाषंजवादिनः ॥ ६ ॥

त्याच्या घरी श्मशान-मार्गाचे आचार्य सतत वस्ती करत; आणि नानाविध पाषंडवादी वेगवेगळे ‘धर्म’ दाखवीत विविध मतांचे प्रतिपादन करीत.

Verse 7

स तेषां प्रेत्यभावे च प्रेत्य जातौ विनिश्चये । आदमस्थः स भूयिष्टमात्मतत्त्वेन तुष्यति ॥ ७ ॥

तो त्यांच्या परलोकस्थितीचा व पुनर्जन्माचा निर्णय करून आत्मतत्त्वात स्थिर राहिला; आणि सर्वाधिक समाधान त्याला आत्मसत्यानेच मिळे।

Verse 8

तत्र पंचशिखो नाम कापिलेयो महामुनिः । परिधावन्महीं कृत्स्नां जगाम मिथिलामथ ॥ ८ ॥

तेथे कपिल-परंपरेतील महामुनी पंचशिख, संपूर्ण पृथ्वीवर परिभ्रमण करून, मग मिथिलेला गेले।

Verse 9

सर्वसंन्यासधर्माणः तत्त्वज्ञानविनिश्चये । सुपर्यवसितार्थश्च निर्द्वंद्वो नष्टसंशयः ॥ ९ ॥

तो सर्वसंन्यासाचे सर्व धर्म अंगीकारलेला; तत्त्वज्ञानाच्या निश्चयात दृढ प्रतिष्ठित; त्याचा हेतू पूर्ण सिद्ध; तो द्वंद्वातीत व संशयरहित होता।

Verse 10

ऋषीणामाहुरेकं यं कामादवसितं नृषु । शाश्वतं सुखमत्यंतमन्विच्छन्स सुदुर्लभम् ॥ १० ॥

ऋषी म्हणतात की मनुष्यात कामनेचे परीक्षण करून तिला ओलांडल्यावर जो एक परम हेतू निश्चित होतो. त्या शाश्वत व परम सुखाचा शोध घेतला तरी ते अत्यंत दुर्लभच प्राप्त होते.

Verse 11

यमाहुः कपिलं सांख्याः परमर्षि प्रजापतिम् । स मन्ये तेन रूपेण विख्यापयति हि स्वयम् ॥ ११ ॥

ज्याला सांख्य-ऋषी कपिल—परमर्षी व प्रजापती—म्हणतात, तोच माझ्या मते त्या रूपानेच स्वतःला प्रकट करतो.

Verse 12

आसुरेः प्रथमं शिष्यं यमाहुश्चिरजीविनम् । पंचस्रोतसि यः सत्रमास्ते वर्षसहस्रकम् ॥ १२ ॥

त्याला आसुरीचा पहिला शिष्य व दीर्घायुषी म्हणतात—जो पंचस्रोतस येथे हजार वर्षे सत्रयज्ञ करीत स्थित असतो.

Verse 13

पंचस्रोतसमागम्य कापिलं मंडलं महत् । पुरुषावस्थमव्यंक्तं परमार्थं न्यवेदयत् ॥ १३ ॥

पंचस्रोतसच्या संगमास येऊन त्याने महान कापिल-मंडल प्रकट केले—अव्यक्ताला पुरुषाची अवस्था व परमार्थ-सत्य म्हणून निवेदन केले.

Verse 14

इष्टिमंत्रेण संयुक्तो भूयश्च तपसासुरिः । क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्व्यक्तिं विबुधे देहदर्शनः ॥ १४ ॥

इष्टि-मंत्राने युक्त आणि तपस्येने अधिक बळकट होऊन, देहस्वरूपाचे प्रत्यक्ष दर्शन करून आसुरीने क्षेत्र व क्षेत्रज्ञ यांचा भेद स्पष्ट जाणला.

Verse 15

यत्तदेकाक्षरं ब्रह्म नानारूपं प्रदृश्यते । आसुरिर्मंडले तस्मिन्प्रतिपेदे तमव्ययम् ॥ १५ ॥

जे एकाक्षर, अव्यय ब्रह्म आहे, तेच अनेक रूपांनी प्रकट दिसते। त्या मण्डलातच मुनि आसुरींनी त्या नित्य, अविनाशी परतत्त्वाचा साक्षात्कार केला॥ १५ ॥

Verse 16

तस्य पंचशिखः शिष्यो मानुष्या पयसा भृतः । ब्राह्मणी कपिली नाम काचिदासीत्कुटुम्बिनी ॥ १६ ॥

त्याचा पञ्चशिख नावाचा शिष्य होता, जो मानवी दूधाने पोसला गेला होता। तसेच कपिली नावाची एक ब्राह्मणी गृहिणीही होती॥ १६ ॥

Verse 17

तस्यः पुत्रत्वमागत्य स्रियाः स पिबति स्तनौ । ततश्च कापिलेयत्वं लेभे बुद्धिं च नैष्टिकीम् ॥ १७ ॥

तिचा पुत्र म्हणून मान्यता मिळाल्यावर, त्याने श्री (लक्ष्मी)चे स्तनपान केले। त्यानंतर त्याला कापिलेयत्व प्राप्त झाले आणि नैष्ठिकी, अढळ आध्यात्मिक बुद्धीही लाभली॥ १७ ॥

Verse 18

एतन्मे भगवानाह कापिलेयस्य संभवम् । तस्य तत्कापिलेयत्वं सर्ववित्त्वमनुत्तमम् ॥ १८ ॥

कापिलेयाच्या उत्पत्तीविषयी ही गोष्ट मला भगवानांनी सांगितली. त्यातूनच त्याचे कापिलेयत्व आणि अनुपम सर्ववित्त्व (सर्वज्ञता) प्रकट झाले॥ १८ ॥

Verse 19

सामात्यो जनको ज्ञात्वा धर्मज्ञो ज्ञानिनं मुने । उपेत्य शतमाचार्यान्मोहयामास हेतुभिः ॥ १९ ॥

हे मुने! धर्मज्ञ त्या ज्ञानीला ओळखून, मंत्र्यांसह राजा जनक शंभर आचार्यांकडे गेला आणि तर्कयुक्त कारणांनी त्यांना गोंधळात (परास्त) पाडले॥ १९ ॥

Verse 20

जनकस्त्वभिसंरक्तः कापि लेयानुदर्शनम् । उत्सृज्य शतमाचार्याम्पृष्टतोऽनुजगाम तम् ॥ २० ॥

त्या रहस्यमय कन्येच्या केवळ दर्शनानेच राजा जनक अत्यंत आसक्त झाला; त्याने शंभर आचार्यांनाही सोडून देऊन त्याच्या मागोमाग चालत गेला।

Verse 21

तस्मै परमकल्याणं प्रणताय च धर्मतः । अब्रवीत्परमं मोक्षं यत्तत्सांख्यं विधीयते ॥ २१ ॥

धर्माप्रमाणे नम्र होऊन वाकलेल्या त्या जनकाला त्याने परम कल्याण सांगितले—सांख्यरूपाने उपदिष्ट असा तो परम मोक्ष।

Verse 22

जातिनिर्वेदमुक्त्वा स कर्मनिर्वेदमब्रवीत् । कर्मनिर्वेदमुक्त्वा च सर्वनिर्वेदमब्रवीत् ॥ २२ ॥

प्रथम त्याने जातिभिमानाविषयी वैराग्य सांगितले; मग कर्मांविषयी वैराग्य; आणि कर्म-वैराग्यानंतर सर्व विषयांबद्दल पूर्ण वैराग्य उपदेशिले।

Verse 23

यदर्थं धर्मसंसर्गः कर्मणां च फलोदयः । तमनाश्वासिकं मोहं विनाशि चलमध्रुवम् ॥ २३ ॥

ज्या हेतूने लोक ‘धर्मा’चा संसर्ग करतात आणि कर्मफळांचा उदय शोधतात—तो मोह जाणावा; तो आश्वासनरहित, नाशवंत, चंचल व अध्रुव आहे।

Verse 24

दृश्यमाने विनाशे च प्रत्यक्षे लोकसाक्षिके । आगमात्परमस्तीति ब्रुवन्नपि पराजितः ॥ २४ ॥

विनाश प्रत्यक्ष दिसत असताना—लोकसाक्षीनेही—तरी जो म्हणतो, “परम तत्त्व फक्त आगम-प्रमाणानेच आहे,” तो (वादात) पराजित ठरतो।

Verse 25

अनात्मा ह्यात्मनो मृत्युः क्लेशो मृत्युर्जरामयः । आत्मानं मन्यते मोहात्तदसम्यक् परं मतम् ॥ २५ ॥

आत्म्यासाठी अनात्माच खरोखर मृत्यू आहे; क्लेशही मृत्यूच, आणि जरा व रोगही मृत्यूच आहेत. मोहामुळे मनुष्य अनात्म्यालाच आत्मा मानतो—हेच परम अयोग्य, अत्यंत भ्रांत मत आहे.

Verse 26

अथ चेदेवमप्यस्ति यल्लोके नोपपद्यते । अजरोऽयममृत्युश्च राजासौ मन्यते यथा ॥ २६ ॥

समजा असेही कोणी म्हणाले, तरीही ते या लोकी पटत नाही—जसा एखादा राजा स्वतःला ‘अजर’ व ‘अमृत्यु’ समजतो.

Verse 27

अस्ति नास्तीति चाप्येतत्तस्मिन्नसितलक्षणे । किमधिष्टाय तद् ब्रूयाल्लोकयात्राविनिश्चयम् ॥ २७ ॥

ज्या तत्त्वाची लक्षणे अनिश्चित आहेत, त्याविषयी लोक ‘आहे’ ‘नाही’ असेही म्हणतात. मग कोणत्या आधारावर लोकव्यवहार व जीवनयात्रेचा निश्चयपूर्वक नियम सांगता येईल?

Verse 28

प्रत्यक्षं ह्येतयोर्मूलं कृतांत ह्येतयोरपि । प्रत्यक्षो ह्यागमो भिन्नः कृतांतो वा न किंचन ॥ २८ ॥

या दोहोंचे मूळ प्रत्यक्ष आहे, आणि त्यांच्यासाठी ‘कृतांत’ (निश्चित निष्कर्ष)ही आवश्यक आहे. कारण आगम (शास्त्र) प्रत्यक्षापेक्षा भिन्न आहे; आणि निश्चित निष्कर्षावाचून काहीही सिद्ध होत नाही.

Verse 29

यत्र तत्रानुमानेऽस्मिन्कृतं भावयतेऽपि च । अन्योजीवः शरीरस्य नास्तिकानां मते स्थितः ॥ २९ ॥

या त्या अनुमानमार्गात ते एखादा सिद्धान्त कल्पूनही घेतात; पण नास्तिकांच्या मते शरीरापासून वेगळी अशी दुसरी जीवात्मा अस्तित्वात नाही.

Verse 30

रेतोवटकणीकायां घृतपाकाधिवासनम् । जातिस्मृतिरयस्कांतः सूर्यकांतोंऽबुभक्षणम् ॥ ३० ॥

रेत व वट यांपासून झालेली कणिका घृतपाकात भिजविल्यास जातिस्मृती उत्पन्न होते. तसेच अयस्कांत व सूर्यकांत यांचा प्रयोग ‘जलभक्षणा’शी संबंधित—केवळ पाण्यावर निर्वाह.

Verse 31

प्रेतभूतप्रियश्चैव देवता ह्युपयाचनम् । मृतकर्मनिवत्तिं च प्रमाणमिति निश्चयः ॥ ३१ ॥

प्रेत-भूतप्रिय अशी देवता, तिच्याकडून होणारी उपयाचना (अर्पणाची मागणी), आणि मृतकर्मांची प्रवृत्ती—हीच लक्षणे प्रमाण मानली जातात; असा निश्चय आहे.

Verse 32

नन्वेते हेतवः संति ये केचिन्मूर्तिसस्थिताः । अमूतस्य हि मूर्तेन सामान्यं नोपलभ्यते ॥ ३२ ॥

खरेच काही हेतू मूर्त रूपात स्थित असतात; पण जे अमूर्त आहे त्याचे मूर्ताशी कोणतेही सामान्य साम्य आढळत नाही.

Verse 33

अविद्या कर्म तृष्णा च केचिदाहुः पुनर्भवम् । तस्मिन्नष्टे च दग्धे च चित्ते मरणधर्मिणि ॥ ३३ ॥

काही जण अविद्या, कर्म आणि तृष्णा यांना पुनर्जन्माची कारणे म्हणतात; पण मरणधर्मी चित्त नष्ट होऊन दग्ध झाले की पुनर्भव होत नाही.

Verse 34

अन्योऽस्माज्जायते मोहस्तमाहुः सत्त्वसंक्षयम् । यदा सरूपतश्चान्यो जातितः श्रुततोऽर्थतः ॥ ३४ ॥

या मोहातून दुसरा मोह उत्पन्न होतो; त्याला सत्त्वसंक्षय म्हणतात. जेव्हा कोणी रूपाने, जातिने, श्रुतीने आणि अर्थाने ‘अन्य’ असे मानू लागतो, तेव्हा तो होतो.

Verse 35

कथमस्मिन्स इत्येव संबंधः स्यादसंहितः । एवं सति च का प्रीहिर्ज्ञानविद्यातपोबलैः ॥ ३५ ॥

इथे “तो याच्यात आहे” असा संबंध कसा सुसंगत ठरेल? आणि तसेच मानले, तर ज्ञान, विद्या, तप व बल यांद्वारे खरी तृप्ती तरी कोणती?

Verse 36

यदस्याचरितं कर्म सामान्यात्प्रतिपद्यते । अपि त्वयमिहैवान्यैः प्राकृतैर्दुःखितो भवेत् ॥ ३६ ॥

त्याच्या आचरणातील कर्म केवळ बाह्य साम्याने जे अनुमानले जाते, तसेच या लोकात तूही इतर सामान्य लोकांकडून दुःखी केला जाऊ शकतोस.

Verse 37

सुखितो दुःखितो वापि दृश्यादृश्यविनिर्णयः । यथा हि मुशलैर्हन्युः शरीरं तत्पुनर्भवेत् ॥ ३७ ॥

सुखी असो वा दुःखी—हा दृश्य-अदृश्याचा निर्णय आहे: जसे मुसळांनी देह मारला तरी, पुनर्जन्माने तोच देह पुन्हा घडतो.

Verse 38

वृथा ज्ञानं यदन्यञ्च येनैतन्नोपलभ्यते । ऋमसंवत्सरौ तिष्यः शीतोष्णोऽथ प्रियाप्रिये ॥ ३८ ॥

ज्या ज्ञान-विद्येने ‘हे’ परम तत्त्व कळत नाही, ते सर्व व्यर्थ; मग ऋतु-सम्वत्सर, तिष्य, शीत-उष्ण आणि प्रिय-अप्रिय या द्वंद्वांतच मन अडकते.

Verse 39

यथा तातानि पश्यति तादृशः सत्त्वसंक्षयः । जरयाभिपरीतस्य मृत्युना च विनाशितम् ॥ ३९ ॥

जसे मनुष्य आपल्या वडीलधाऱ्यांना क्षीण होताना पाहतो, तसेच त्याची स्वतःची प्राणशक्तीही कमी होते; जरेने देह उलथून पडतो आणि शेवटी मृत्यूने नष्ट होतो.

Verse 40

दुर्बलं दुर्बलं पूर्वं गृहस्येव विनश्यति । इन्द्रियाणि मनो वायुः शोणितं मांसमस्थि च ॥ ४० ॥

जसे घरातील दुर्बल भाग आधी कोसळतात, तसेच देहातही जे दुर्बल ते आधी नष्ट होते—इंद्रिये, मन, प्राणवायू, रक्त, मांस आणि अस्थीही।

Verse 41

आनुपूर्व्या विनश्यंति स्वं धातुमुपयाति च । लोकयात्राविधातश्च दानधर्मफलागमे ॥ ४१ ॥

ते क्रमाने नष्ट होतात व आपल्या-आपल्या धातुरूपात परत जातात; आणि लोकयात्रेचा विधाता दान व धर्मातून उत्पन्न फळांचे आगमन घडवितो।

Verse 42

तदर्थं वेदंशब्दाश्च व्यवहाराश्च लौकिकाः । इति सम्यङ् मनस्येते बहवः संति हेतवः ॥ ४२ ॥

त्याच हेतूसाठी वेदांचे शब्द आणि लौकिक व्यवहारही आहेत; असे सम्यक् मनन केल्यास यासाठी अनेक कारणे (प्रमाणे) आढळतात।

Verse 43

ऐत दस्तीति नास्तीति न कश्चित्प्रतिदृश्यते । तेषां विमृशतामेव तत्सम्यगभिधावताम् ॥ ४३ ॥

‘हे आहे’ किंवा ‘हे नाही’—असा कोणीही प्रत्यक्ष दिसत नाही; जे सखोल विचार करतात व सम्यक् रीतीने सांगतात, त्यांनाच ते तत्त्व नीट उमगते।

Verse 44

क्वचिन्निवसते बुद्धिस्तत्र जीर्यति वृक्षवत् । एवंतुर्थैरनर्थैश्च दुःखिताः सर्वजंतवः ॥ ४४ ॥

जिथे बुद्धी वास करते, तिथे ती वृक्षासारखी जीर्ण होते; अशा रीतीने अर्थ आणि अनर्थ—दोन्हीमुळे सर्व प्राणी दुःखी होतात।

Verse 45

आगमैरपकृष्यंते हस्तिपैर्हस्तिनो यथा ॥ ४५ ॥

जसे प्रशिक्षित माहूत हत्तीला ओढून वश करतात, तसेच आगम-शास्त्रांचे नियम लोकांना ओढून योग्य मार्गावर नेतात।

Verse 46

अर्थास्तथा हंति सुखावहांश्च लिहत एते बहवोपशुष्काः । महत्तरं दुःखमभिप्रपन्ना हित्वामिषं मृत्युवशं प्रयांति ॥ ४६ ॥

विषयार्थ सुखद भासले तरी ते नाश करतात. अनेक जण त्यांना वारंवार चाखत-चाखत आतून कोरडे होतात; मग अधिक दुःखात पडून आमिष सोडतात आणि मृत्यूच्या वश होतात।

Verse 47

विनाशिनो ह्यध्रुवजीविनः किं किं बंधुभिर्मत्रपरिग्रहैश्च । विहाय यो गच्छति सर्वमेव क्षणेन गत्वा न निवर्तते च ॥ ४७ ॥

नश्वर व अनिश्चित आयुष्य असलेल्या जीवांसाठी नातेवाईकांचा काय उपयोग, आणि धन-संपत्ती व संग्रहांचा काय उपयोग? जो सर्व सोडून क्षणात निघून जातो, तो गेल्यावर परत येत नाही।

Verse 48

भूव्योमतोयानलवायवोऽपि सदा शरीरं प्रतिपालयंति । इतीदमालक्ष्य रतिः कुतो भवेद्विनाशिनाप्यस्य न शम विद्यते ॥ ४८ ॥

पृथ्वी, आकाश, जल, अग्नी आणि वायूही सतत या देहाचे पालन करतात. हे पाहून देहाविषयी आसक्ती कशी योग्य ठरेल? तरीही तो नश्वर असूनही त्याबाबत शम (संयम) होत नाही।

Verse 49

इदमनुपधिवाक्यमच्छलं परमनिरामयमात्मसाक्षिकम् । नरपतिरभिवीक्ष्य विस्मितः पुनरनुयोक्तुमिदं प्रचक्रमे ॥ ४९ ॥

हे वचन निरुपाधी, निष्कपट, परम निरामय आणि आत्मसाक्षी आहे असे पाहून राजा विस्मित झाला; आणि तो पुन्हा मुनिला प्रश्न विचारू लागला।

Verse 50

जनक उवाच । भगवन्यदि न प्रेत्य संज्ञा भवति कस्यचित् । एवं सति किमज्ञानं ज्ञानं वा किं करिष्यति ॥ ५० ॥

जनक म्हणाला— हे भगवन्! जर मृत्यूनंतर कोणालाही जाणीवच उरत नसेल, तर अज्ञान वा ज्ञान—यापैकी कोणते काय साध्य करील? ॥५०॥

Verse 51

सर्वमुच्छेदनिष्टस्यात्पश्य चैतद्द्विजोत्तम । अप्रमत्तः प्रमत्तो वा किं विशेषं करिष्यति ॥ ५१ ॥

हे द्विजोत्तम! हे पाहा—जर सर्वांचा शेवट पूर्ण उच्छेदच असेल, तर सावध असो वा बेफिकीर, त्याने काय फरक पडेल? ॥५१॥

Verse 52

असंसर्गो हि भूतेषु संसर्गो वा विनाशिषु । कस्मै क्रियत कल्पेत निश्चयः कोऽत्र तत्त्वतः ॥ ५२ ॥

खरे तर भूतांशी वास्तविक संग नाही; आणि संग असेलच तर तो नाशवानांशीच. मग कोणासाठी काही करावे वा योजावे? तत्त्वतः येथे निश्चय तरी कोणता? ॥५२॥

Verse 53

सनंदन उवाच । तमसा हि मतिच्छत्रं विभ्रांतमिव चातुरम् । पुनः प्रशमयन्वाक्यैः कविः पंचशिखोऽब्रवीत् ॥ ५३ ॥

सनंदन म्हणाला— अज्ञानरूपी तमाने बुद्धीचे छत्र झाकले गेले, तेव्हा चतुरही जणू भ्रमित झाला. मग कवि पंचशिखाने वचनांनी त्याला पुन्हा शांत करून सांगितले. ॥५३॥

Verse 54

पंचशिख उवाच । उच्छेदनिष्टा नेहास्ति भावनिष्टा न विद्यते । अयं ह्यपि समाहारः शरीरेंद्रियचेतसाम् ॥ ५४ ॥

पंचशिख म्हणाला— येथे उच्छेदाची अंतिमता नाही, तसेच केवळ ‘भाव’चीही अंतिमता नाही. कारण हेही शरीर, इंद्रिये आणि चित्त यांचा एक समाहारच आहे. ॥५४॥

Verse 55

वर्तते पृथगन्योन्यमप्युपाश्रित्य कर्मसु । धातवः पंचधा तोयं खे वायुर्ज्योतिषो धरा ॥ ५५ ॥

परस्परांपासून भिन्न असले तरी पंचधातू एकमेकांचा आधार घेऊन आपल्या-आपल्या कर्मांत कार्य करतात—जल, आकाश, वायु, ज्योती (अग्नी) आणि धरा।

Verse 56

तेषु भावेन तिष्टंति वियुज्यंते स्वभावतः । आकाशं वायुरूष्मा च स्नेहो यश्चापि पार्थिवः ॥ ५६ ॥

ते त्यांत आपल्या-आपल्या भावाने स्थित राहतात आणि स्वभावतः विभक्तही होतात; आकाश, वायु, ऊष्मा, स्नेह (आर्द्रता) व पार्थिवता—गुणानुसार प्रकट व लीन होतात।

Verse 57

एष पञ्चसमाहारः शरीरमपि नैकधा । ज्ञानमूष्मा च वायुश्च त्रिविधः कायसंग्रहः ॥ ५७ ॥

हे शरीर पंचसमाहार आहे; स्वभावतः ते अनेक नाही. कायसंग्रह त्रिविध आहे—ज्ञान, ऊष्मा आणि वायु (प्राण)।

Verse 58

इंद्रियाणींद्रियार्थाश्च स्वभावश्चेतनामनः । प्राणापानौ विकारश्च धातवश्चात्र निःसृताः ॥ ५८ ॥

यातूनच इंद्रिये व इंद्रियविषय, स्वभाव, चेतना व मन; प्राण-अपान, विकार आणि धातू—हे सर्व निःसृत झाले असे सांगितले आहे।

Verse 59

श्रवणं स्पर्शनं जिह्वा दृष्टिर्नासा तथैव च । इंद्रियाणीति पंचैते चित्तपूर्वंगमा गुणाः ॥ ५९ ॥

श्रवण, स्पर्शन, जिह्वा, दृष्टि आणि नासा—ही पाच इंद्रिये होत; आणि हे गुण चित्ताला पुढे ठेवून (मनाच्या नेतृत्वाखाली) कार्य करतात।

Verse 60

तत्र विज्ञानसंयुक्ता त्रिविधा चेतना ध्रुवा । सुखदुःखेति यामाहुरनदुःखासुखेति च ॥ ६० ॥

तेथे विवेकज्ञानाने संयुक्त अशी चेतना ध्रुव व त्रिविध सांगितली आहे—सुखरूप, दुःखरूप आणि न सुख न दुःख अशी अवस्था।

Verse 61

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च मूर्त्यर्थमेव ते त्रयः । एते ह्यामरणात्पंच सद्गुणा ज्ञानसिद्धये ॥ ६१ ॥

शब्द, स्पर्श आणि रूप—हे तिन्ही केवळ मूर्त वस्तुभाव स्थापन करण्यासाठी आहेत; परंतु ‘अमृत’ तत्त्वापासून पाच सद्गुण प्रकट होतात, सत्यज्ञानसिद्धीसाठी।

Verse 62

तेषु कर्मणि सिद्धिश्च सर्वतत्त्वार्थनिश्चयः । तमाहुः परमं शुद्धिं बुद्धिरित्यव्ययं महत् ॥ ६२ ॥

त्या साधनांत कर्मसिद्धी आणि सर्व तत्त्वार्थांचा निश्चय प्राप्त होतो. तीच परम शुद्धी ‘बुद्धी’ म्हणून ओळखली जाते—महान व अव्यय।

Verse 63

इमं गुणसमाहारमात्मभावेन पश्यतः । असम्यग्दर्शनैर्दुःखमनंतं नोपशाम्यति ॥ ६३ ॥

जो हा गुणसमुच्चय ‘मी’ आणि ‘माझे’ या भावाने पाहतो, त्याचे असम्यक् दर्शन असल्यामुळे अनंत दुःख शांत होत नाही।

Verse 64

अनात्मेति च यदृष्टं तेनाहं न ममेत्यपि । वर्तते किमधिष्टानात्प्रसक्ता दुःखसंततिः ॥ ६४ ॥

हे ‘अनात्मा’ आहे असे पाहून, आणि ‘मी नाही, माझे नाही’ असे मानूनही, दुःखाची अखंड परंपरा कोणत्या आधारावर टिकून राहते?

Verse 65

तत्र सम्यग्जनो नाम त्यागशास्त्रमनुत्तमम् । श्रृणुयात्तच्च मोक्षाय भाष्यमाणं भविष्यति ॥ ६५ ॥

तेथे ‘सम्यग्जन’ नावाचा पुरुषाने उत्तम त्यागशास्त्र नीट ऐकावे; आणि ते उपदेश जेव्हा स्पष्ट केला जाईल, तेव्हा तो मोक्षाचे साधन होईल।

Verse 66

त्याग एव हि सर्वेषामुक्तानामपि कर्मणाम् । नित्यं मिथ्याविनीतानां क्लेशो दुःखावहो तमः ॥ ६६ ॥

खरे तर त्याग हाच सांगितलेल्या सर्व कर्मांचा सार आहे; पण जे सतत मिथ्येत घडविलेले असतात, त्यांच्यात क्लेश—दुःख आणणारा अंधकार—उत्पन्न होतो।

Verse 67

द्रव्यत्यागे तु कर्माणि भोगत्यागे व्रतानि च । सुखत्यागा तपो योगं सर्वत्यागे समापना ॥ ६७ ॥

द्रव्यत्यागात कर्तव्यकर्मे घडतात, भोगत्यागात व्रते आचरली जातात. सुखत्यागातून तप व योग उत्पन्न होतात; आणि सर्वत्यागात परम समापन (अंतिम सिद्धी) आहे।

Verse 68

तस्य मार्गोऽयमद्वैधः सर्वत्यागस्य दर्शितः । विप्रहाणाय दुःखस्य दुर्गतिर्हि तथा भवेत् ॥ ६८ ॥

हाच त्याचा मार्ग—द्वैधरहित—जो सर्वत्याग म्हणून दाखविला आहे. याने दुःख पूर्णपणे दूर होते; अन्यथा दुर्गतीच प्राप्त होते।

Verse 69

पंच ज्ञानेंद्रियाण्युक्त्वा मनः षष्टानि चेतसि । बसषष्टानि वक्ष्यामि पंच कर्मेद्रियाणि तु ॥ ६९ ॥

पाच ज्ञानेंद्रिये सांगून, अंतःकरणात मन हे सहावे असे सांगितल्यावर, आता मी पाच कर्मेंद्रियांचेही वर्णन करीन।

Verse 70

हस्तौ कर्मेद्रियं ज्ञेयमथ पादौ गतींद्रियम् । प्रजनान दयोमेढ्रो विसर्गो पायुरिंद्रियम् ॥ ७० ॥

हात हे कर्मेंद्रिय जाणावे आणि पाय हे गतींद्रिय. प्रजननासाठी उपस्थ साधन आहे, व विसर्जनासाठी पायु हे कर्मेंद्रिय आहे.

Verse 71

वाक्च शब्दविशेषार्थमिति पंचान्वितं विदुः । एवमेकादशेतानि बुद्ध्या त्ववसृजन्मनः ॥ ७१ ॥

वाणी पाच प्रकारची मानली जाते—शब्द, त्याचा विशेष उच्चार व अर्थ इत्यादींसह. तसेच बुद्धीच्या साहाय्याने मनाला या अकरा (इंद्रियां)पासून परत ओढावे.

Verse 72

कर्णो शब्दश्च चित्तं च त्रयः श्रवणसंग्रहे । तथा स्पर्शे तथा रूपे तथैव रसगंधयोः ॥ ७२ ॥

कान, शब्द आणि चित्त—हे तिघे मिळून श्रवणग्रहण होते. तसेच स्पर्श व रूपात, आणि तसेच रस व गंधातही (असाच त्रिविध संयोग).

Verse 73

एवं पंच त्रिका ह्येते गुणस्तदुपलब्धये । येनायं त्रिविधो भावः पर्यायात्समुपस्थितः ॥ ७३ ॥

अशा रीतीने तत्त्व-उपलब्धीसाठी हे गुण पाच त्रिकांच्या रूपाने मांडले आहेत; त्यांच्या क्रमिक पर्यायांनी हा त्रिविध भाव प्रकट होतो.

Verse 74

सात्त्विको राजसश्चापि तामसश्चापि ते त्रयः । त्रिविधा वेदाना येषु प्रसृता सर्वसाधिनी ॥ ७४ ॥

ते तीन—सात्त्विक, राजस आणि तामस—असे त्रिविध आहेत. ज्यांत वेदवाणीही त्रिविध प्रकारे प्रसृत होते, जी सर्वसाधिनी आहे.

Verse 75

प्रहर्षः प्रीतिरानंदः सुखं संशान्तचित्तता । अकुतश्चित्कुतश्चिद्वा चित्ततः सात्त्विको गुणः ॥ ७५ ॥

प्रहर्ष, प्रीती, आनंद, सुख आणि पूर्ण शांतचित्तता—हे कारणावाचून किंवा कारणाने उत्पन्न झाले तरी स्वभावतः चित्तातील सत्त्वगुणाची लक्षणे आहेत।

Verse 76

अतुष्टिः परितापश्च शोको लोभस्तथाऽक्षमा । लिंगानि रजसस्तानि दृश्यंते हेत्वहेतुतः ॥ ७६ ॥

अतृप्ती, अंतःताप, शोक, लोभ आणि असहिष्णुता—ही रजोगुणाची चिन्हे आहेत; ती कधी कारणाने तर कधी कारणावाचूनही दिसतात।

Verse 77

अविवेकस्तथा मोहः प्रमादः स्वप्नतंद्रिता । कथंचिदपि वर्तंते विविधास्तामसा गुणाः ॥ ७७ ॥

अविवेक, मोह, प्रमाद आणि झोपेकडे झुकणारी तंद्रा—ही व इतर विविध तामसी प्रवृत्ती कशातरी प्रकारे चित्तात टिकून राहतात।

Verse 78

इमां च यो वेद विमोक्षबुद्धिमात्मानमन्विच्छति चाप्रमत्तः । न लिप्यते कर्मपलैरनिष्टैः पत्रं विषस्येव जलेन सिक्तम् ॥ ७८ ॥

जो ही विमोक्षबुद्धी जाणतो आणि अप्रमत्त होऊन आत्म्याचा शोध घेतो, तो अनिष्ट कर्मफळांनी लिप्त होत नाही—जसे विषाचे पान पाण्याने भिजले तरी चिकटत नाही।

Verse 79

दृढैर्हि पाशैर्विविधैर्विमुक्तः प्रजानिमित्तैरपि दैवतैश्च । यदा ह्यसौ दुःखसौख्ये जहाति मुक्तस्तदाऽग्र्यां गतिमेत्यलिंगः ॥ ७९ ॥

जेव्हा मनुष्य संतान-निमित्त तसेच देवतांशी संबंधित असेही अनेक दृढ बंध तोडून मुक्त होतो, आणि दुःख-सुख दोन्हीचा त्याग करतो, तेव्हा तो मुक्त होऊन देहचिन्हरहित परम गतीला पोहोचतो।

Verse 80

श्रुतिप्रमाणगममंगलैश्च शेति जरामृत्युभयादतीतः । क्षीणे च पुण्ये विगते च पापे तनोर्निमित्ते च फले विनष्टे ॥ ८० ॥

श्रुतीप्रमाण व आगमांच्या मंगल उपदेशांचा आश्रय घेऊन तो जरा-मृत्यूच्या भयापलीकडे जातो. पुण्य क्षीण झाले, पाप निवृत्त झाले, आणि देहाचे कारण व त्याची फळे नष्ट झाली की तो त्या सर्व अवस्थांपलीकडे स्थित राहतो.

Verse 81

अलेपमाकाशमलिंगमेवमास्थाय पश्यंति महत्यशक्ता । यथोर्णनाभिः परिवर्तमानस्तंतुक्षये तिष्टति यात्यमानः ॥ ८१ ॥

निर्लेप, आकाशासारख्या, अलिंग तत्त्वाचा आश्रय घेतल्यावरच महाशक्तिमानही त्याचे दर्शन करू शकतात. जशी कोळीण तंतु विणत विणत फिरते; पण तंतु संपला की—चालत असल्यासारखी असूनही—थांबते.

Verse 82

तथा विमुक्तः प्रजहाति दुःखं विध्वंसते लोष्टमिवादिमृच्छन् । यथा रुरुः शृंगमथो पुराणं हित्वा त्वचं वाप्युरगो यथा च ॥ ८२ ॥

तसेच विमुक्त पुरुष दुःखाचा त्याग करतो आणि ते पायाखालील मातीच्या ढेल्यासारखे चुरडून टाकतो. जसा रुरु मृग जुने शिंग सोडतो, आणि जसा सर्प जीर्ण कात टाकतो.

Verse 83

विहाय गच्छन्ननवेक्षघमाणस्तथा विमुक्तो विजहाति दुःखम् । मत्स्यं यथा वाप्युदके पतंतमुत्सृज्य पक्षी निपतत्सशक्तः ॥ ८३ ॥

जसा मागे न पाहता सोडून देऊन पुढे निघून जातो, तसा विमुक्त पुरुष दुःखाचा त्याग करतो. जसा पक्षी तळ्यात पाण्यात पडलेला मासा सोडून देऊन, भारमुक्त होऊन पूर्ण शक्तीने पुन्हा झडप घालतो.

Verse 84

तथा ह्यसौ दुःखसौख्ये विहाय मुक्तः परार्द्ध्या गतिमेत्यलिंगः ॥ ८४ ॥

अशा रीतीने तो मुक्त पुरुष दुःख आणि सुख दोन्ही सोडून, अलिंग व आसक्तिरहित होऊन, परम परात्पर गतीला प्राप्त होतो.

Verse 85

इदममृतपदं निशम्य राजा स्वयमिहपंचशिखेन भाष्यमाणम् । निखिलमभिसमीक्ष्य निश्चितार्थः परमसुखी विजहार वीतशोकः ॥ ८५ ॥

पंचशिखांनी स्वतः येथे सांगितलेले हे ‘अमृतपद’ ऐकून राजाने सर्व प्रकारे तपासून अर्थ निश्चित केला आणि शोकमुक्त होऊन परमसुखात विहार केला।

Verse 86

अपि च भवति मैथिलेन गीतं नगरमुपाहितमग्निनाभिवीक्ष्य । न खलु मम हि दह्यतेऽत्र किंचित्स्वयमिदमाह किल स्म भूमिपालः ॥ ८६ ॥

तसेच मैथिल राजाविषयी असे गातात की, अग्नीने नगर पेटलेले पाहून भूमिपाल स्वतः म्हणाला—“खरे तर येथे माझे काहीच जळत नाही।”

Verse 87

इमं हि यः पठति विमोक्षनिश्चयं महामुने सततमवेक्षते तथा । उपद्रवाननुभवते ह्यदुः खितः प्रमुच्यते कपिलमिवैत्य मैथिलः ॥ ८७ ॥

हे महामुने, जो हा ‘विमोक्षनिश्चय’ पठण करतो आणि सतत त्याचे चिंतन करतो, तो उपद्रव अनुभवत नाही; दुःखरहित राहून मुक्त होतो—जसा मैथिल राजा कपिलाजवळ पोहोचला।