Jīva–Ātman Inquiry; Kṣetrajña Doctrine; Karma-based Varṇa; Four Āśramas and Sannyāsa Discipline

Verse 1

भरद्वाज उवाच । यदि प्राणपतिर्वायुर्वायुरेव विचेष्टते । श्वसित्याभाषते चैव ततो जीवो निरर्थकः ॥ १ ॥

भरद्वाज म्हणाले—जर प्राणांचा अधिपती वायू असेल आणि वायूच सर्व क्रिया करीत असेल—श्वास घेणे व बोलणेही—तर स्वतंत्र तत्त्व म्हणून जीव निरर्थक ठरेल।

Verse 2

य ऊष्मभाव आग्नेयो वह्निनैवोपलभ्यते । अग्निर्जरयते चैतत्तदा जीवो निरर्थकः ॥ २ ॥

जो उष्णभाव अग्निमय आहे तो वह्नीमुळेच कळतो; आणि तोच अग्नी या देहाला जरा-क्षयाकडे नेतो. म्हणून जीव जर केवळ उष्णता-रूप मानला, तर तो निरर्थक ठरेल।

Verse 3

जंतोः प्रम्नियमाणस्य जीवो नैवोपलभ्यते । वायुरेव जहात्येनमूष्मभावश्च नश्यति ॥ ३ ॥

मृत्यू जेव्हा प्राण्याला घेऊन जाते, तेव्हा ‘जीव’ काहीच दिसत नाही; फक्त वायूच त्याला सोडून जातो आणि देहातील उष्णताही नष्ट होते।

Verse 4

यदि वाथुमयो जीवः संश्लेषो यदि वायुना । वायुमंजलवत्पश्येद्गच्छेत्सह मरुद्गुणैः ॥ ४ ॥

जर जीव खरोखर वायुमय असेल, किंवा वायूच्या संयोगाने बनलेला केवळ समूह असेल, तर तो वायूच्या गुच्छासारखा दिसला असता आणि वायूच्या गुणांसहच गेला असता।

Verse 5

संश्लेषो यदि वा तेन यदि तस्मात्प्रणश्यति । महार्णवविमुक्तत्वादन्यत्सलिलभाजनम् ॥ ५ ॥

त्याच्याशी संयोग राहो वा त्याच्यामुळे नाश होवो—महासागरातून मुक्त झाल्यावर ते वेगळेच होते; केवळ पाण्याचे भांडे उरते.

Verse 6

कृपे वा सलिलं दद्यात्प्रदीपं वा हुताशने । क्षिप्रं प्रविश्य नश्येत यथा नश्यत्यसौ तथा ॥ ६ ॥

कोणी विहिरीत पाणी ओतले किंवा अग्नीत दिवा ठेवला, तर तो लवकर आत शिरून नष्ट होतो; तसाच तो (विषय)ही नाश पावतो.

Verse 7

पंचधारणके ह्यस्मिञ्छरीरे जीवितं कृतम् । येषामन्यतराभावाञ्चतुर्णां नास्ति संशयः ॥ ७ ॥

या पंच-आधारयुक्त देहात जीवन प्रतिष्ठित आहे; त्यांतील चारांपैकी एखाद्याचा अभाव झाला तर, निःसंशय जीवन टिकत नाही.

Verse 8

नश्यंत्यापो ह्यनाहाराद्वायुरुच्छ्वासनिग्रहात् । नश्यते कोष्टभेदार्थमग्रिर्नश्यत्यभोजनात् ॥ ८ ॥

उपवासाने जलतत्त्व क्षीण होते, श्वास-निग्रहाने वायू थांबतो; शुद्धीसाठी कोष्ठ-भेदन होते, आणि न खाल्ल्याने जठराग्नी मावळतो.

Verse 9

व्याधित्रणपरिक्लेशैर्मेदिनी चैव शीर्यते । पीडितेऽन्यतरे ह्येषां संघातो याति पंचताम् ॥ ९ ॥

रोग, आघात व क्लेश यांच्या यातनांनी ही देह क्षीण होते; यांपैकी एखाद्याने तीव्र पीडा दिली तर हा संघात पंचत्वाला—विलयाला—जातो.

Verse 10

तस्मिन्पंचत्वमापन्ने जीवः किमनुधावति । किं खेदयति वा जीवः किं श्रृणोति ब्रवीति च ॥ १० ॥

जेव्हा हा देह पंचतत्त्वात विलीन होतो, तेव्हा जीव कशाच्या मागे धावेल? तो कशासाठी खेद करील? तो काय ऐकतो आणि काय बोलू शकतो?

Verse 11

एषा गौः परलोकस्थं तारयिष्यतिमामिति । यो दत्त्वा म्रियते जंतुः सा गौः कं तारयिष्यति ॥ ११ ॥

“ही गौ परलोकात मला तारेल” असे मानून जो प्राणी दान देऊन लगेच मरतो, ती गौ मग कोणाला तारेल?

Verse 12

गौश्चप्रतिग्रहीता च दाता चैव समं यदा । इहैव विलयं यांति कुतस्तेषां समागमः ॥ १२ ॥

जेव्हा गौ, प्रतिग्राही आणि दाता—हे तिघेही एकाच वेळी इथेच नष्ट होतात, तेव्हा त्यांचा शुभ ‘समागम’ (फल) कुठून होईल?

Verse 13

विहगैरुपभुक्तस्य शैलाग्रात्पतितस्य च । अग्निना चोपयुक्तस्य कुतः संजीवनं पुनः ॥ १३ ॥

जो पक्ष्यांनी खाल्ला आहे, जो पर्वतशिखरावरून पडला आहे, आणि जो अग्नीत भस्म झाला आहे—त्याचे पुन्हा संजीवन कसे होईल?

Verse 14

छिन्नस्य यदि वृक्षस्य न मूलं प्रतिरोहति । जीवन्यस्य प्रवर्तंते मृतः क्व पुनरेष्यति ॥ १४ ॥

कापलेल्या वृक्षाचे मूळ जर पुन्हा उगवत नाही, तर जीवित असतानाच क्रिया-प्रवृत्ती चालते; मृत झाल्यावर तो पुन्हा कुठून येईल?

Verse 15

जीवमात्रं पुरा सृष्टं यदेतत्परिवर्तते । मृताः प्रणश्यंति बीजाद्बीजं प्रणश्यति ॥ १५ ॥

आदि काळी केवळ जीवमात्राचीच सृष्टी झाली; हा जगत्-प्रवाह सतत फिरत राहतो। मृत देह नष्ट होतात, आणि बीजही बीज उत्पन्न करून शेवटी नष्ट होते॥१५॥

Verse 16

इति मे संशयो ब्रह्मन्हृदये परिधावति । त निवर्तय सर्वज्ञ यतस्त्वामाश्रितो ह्यहम् ॥ १६ ॥

हे ब्रह्मन्! असा हा संशय माझ्या हृदयात धाव घेत आहे। हे सर्वज्ञ! तो दूर कर, कारण मी खरोखरच तुझ्या शरण आलो आहे॥१६॥

Verse 17

सनंदन उवाच । एवं पृष्टस्तदानेन स भृगर्ब्रह्मणः सुतः । पुनराहु मुनिश्रेष्ट तत्संदेहनिवृत्तये ॥ १७ ॥

सनंदन म्हणाले—त्या वेळी त्याने असे विचारल्यावर, ब्रह्मदेवांचे पुत्र भृगु, हे मुनिश्रेष्ठ! त्या संशयाची निवृत्ती करण्यासाठी पुन्हा बोलले॥१७॥

Verse 18

भृगुरुवाच । न प्राणाः सन्ति जीवस्य दत्तस्य च कृतस्य च । याति देहांतरं प्राणी शरीरं तु विशीर्यते ॥ १८ ॥

भृगु म्हणाले—प्राण हेच जीव नाहीत; ‘दत्त’ (दान) वा ‘कृत’ (कर्म)ही (आत्मा) नाही. प्राणी देहांतराला जातो, आणि हे शरीर मात्र झिजून-तुटून नष्ट होते॥१८॥

Verse 19

न शरीराश्रितो जीवस्तस्मिन्नष्टे प्रणश्यति । समिधामग्निदग्धानां यथाग्रिर्द्दश्यते तथा ॥ १९ ॥

जीव शरीरावर अवलंबून नाही; शरीर नष्ट झाले तरी तो नष्ट होत नाही. जसे अग्निने जळालेल्या समिधांमध्येही अग्नि (तत्त्व) दिसून येते, तसेच (आत्म्याचे अस्तित्व) जाणावे॥१९॥

Verse 20

भरद्वाज उवाच । अग्नेर्यथा तस्य नाशात्तद्विनाशो न विद्यते । इन्धनस्योपयोगांते स वाग्निर्नोपलभ्यते ॥ २० ॥

भरद्वाज म्हणाले—जशी प्रकट ज्वाला शांत झाली तरी अग्नी-तत्त्व नष्ट होत नाही; आणि इंधनाचा पूर्ण उपयोग झाल्यावर तोच अग्नी दिसेनासा होतो—तसेच तत्त्व राहते, फक्त त्याची प्रतीती निवळते।

Verse 21

नश्यतीत्येव जानामि शांतमग्निमनिन्धनम् । गतिर्यस्य प्रमाणं वा संस्थानं वा न विद्यते ॥ २१ ॥

मला एवढेच कळते की ते ‘शांत होते’—इंधनरहित शांत अग्नीप्रमाणे। कारण त्याची ना गती आहे, ना माप-प्रमाण, ना ठरावीक आकार।

Verse 22

भृगुरुवाच । समिधामुपयोगांते स चाग्निर्नोपलभ्यते । नश्यतीत्येव जानामि शांतमग्निमनिंधनम् ॥ २२ ॥

भृगु म्हणाले—समिधांचा पूर्ण उपयोग झाल्यावर तो अग्नी आढळत नाही. मला असेच वाटते की तो नष्ट झाला—इंधनरहित होऊन शांत झाला।

Verse 23

गतिर्यस्य प्रमाणं वा संस्थानं वा न विद्यते । समिधामुपयोगांते यथाग्निर्नोपलभ्यते ॥ २३ ॥

त्याची ना गती आहे, ना माप-प्रमाण, ना ठरावीक आकार; जसे समिधांचा पूर्ण उपयोग झाल्यावर अग्नी आढळत नाही—तसेच परम तत्त्वही लक्ष्य होत नाही।

Verse 24

आकाशानुगतत्वाद्धि दुर्ग्राह्यो हि निराश्रयः । तथा शरीरसंत्यागे जीवो ह्याकाशवत्स्थितः ॥ २४ ॥

आकाशस्वभावाशी अनुरूप असल्याने ते दुर्ग्राह्य व निराधार आहे. तसेच देहत्यागाच्या वेळी जीव आकाशासारखा स्थित राहतो—आणि नारायणस्मरणाने शांती पावतो।

Verse 25

न नश्यते सुसूक्ष्मत्वाद्यथा ज्योतिर्न संशयः । प्राणान्धारयते ह्यग्निः स जीव उपधार्यताम् ॥ २५ ॥

अतिसूक्ष्मत्वामुळे ते नाश पावत नाही—जशी ज्योती नाश पावत नाही; यात संशय नाही। अग्नीच प्राणांना धारण करतो; म्हणून त्यालाच जीवतत्त्व समजावे॥२५॥

Verse 26

वायुसंधारणो ह्यग्निर्नश्यत्युच्छ्वासनिग्रहात् । तस्मिन्नष्टे शरीराग्नौ ततो देहमचेतनम् ॥ २६ ॥

वायूमुळेच अग्नी टिकून राहतो; उच्छ्वास रोखल्यास तो नष्ट होतो। शरीरातील अग्नी विझला की देह अचेतन होतो॥२६॥

Verse 27

पतितं याति भूमित्वमयनं तस्य हि क्षितिः । जगमानां हि सर्वेषां स्थावराणां तथैव च ॥ २७ ॥

जे पडते ते ‘भूमि’ होते, कारण क्षिती हेच त्याचे आश्रयस्थान आहे। हे सर्व जंगम प्राण्यांना तसेच स्थावरांना देखील लागू आहे॥२७॥

Verse 28

आकाशं पवनोऽन्वेति ज्योतिस्तमनुगच्छति । तेषां त्रयाणामेकत्वाद्वयं भूमौ प्रतिष्टितम् ॥ २८ ॥

पवन आकाशाचा आधार घेतो आणि ज्योती (अग्नी) पवनाचे अनुसरण करते। या तिघांच्या एकत्वामुळे उरलेली दोन (जल व पृथ्वी) भूमीवर स्थिरपणे प्रतिष्ठित होतात॥२८॥

Verse 29

यत्र खं तत्र पवनस्तत्राग्निर्यत्र मारुतः । अमूर्तयस्ते विज्ञेया मूर्तिमंतः शरीरिणः ॥ २९ ॥

जिथे आकाश तिथे पवन; आणि जिथे मारुत (वायु) तिथे अग्नी। हे (सूक्ष्म तत्त्व) अमूर्त जाणावे; देहधारी मात्र मूर्तिमान असतात॥२९॥

Verse 30

भरद्वाज उवाच । यद्यग्निमारुतौ भूमिः खमापश्च शरीरिषु । जीवः किंलक्षणस्तत्रेत्येतदाचक्ष्व मेऽनघ ॥ ३० ॥

भरद्वाज म्हणाले—जर देहधारी प्राण्यांत पृथ्वी, जल, आकाश तसेच अग्नी व वायू असतील, तर तेथे जीवाचे लक्षण काय? हे निष्पाप, मला ते सांगावे।

Verse 31

पंचात्मके पञ्चरतौ पञ्चविज्ञानसंज्ञके । शरीरे प्राणिनां जीवं वेत्तुभिच्छामि यादृशम् ॥ ३१ ॥

पंचतत्त्वमय, पंचविषयांत रमण करणारे आणि ‘पंचविज्ञान’ असे ज्याला म्हणतात अशा प्राण्यांच्या या देहात जीव कसा आहे—हे मला जाणून घ्यायचे आहे।

Verse 32

मांसशोणितसंघाते मेदःस्नाय्वस्थिसंचये । भिद्यमाने शरीरे तु जीवो नैवोपलभ्यते ॥ ३२ ॥

मांस-रक्ताचा संघ, मेद, स्नायु व अस्थींचा संचय असलेल्या या देहाला चिरून तपासले तरी जीव मुळीच आढळत नाही।

Verse 33

यद्यजीवशरीरं तु पञ्चभूतसमन्वितम् । शरीरे मानसे दुःख कस्तां वेदयते रुजम् ॥ ३३ ॥

जर शरीर जड असून पंचमहाभूतांनी बनलेले असेल, तर शरीरात व मनात दुःख उत्पन्न झाल्यावर ती वेदना खरेतर कोण अनुभवतो?

Verse 34

श्रृणोति कथितं जीवः कर्णाभ्यांन श्रृणोति तत् । महर्षे मनसि व्यग्रे तस्माज्जीवो निरर्थकः ॥ ३४ ॥

जीव बोललेले ऐकतो, पण ते केवळ कानांनीच ऐकतो असे नाही; हे महर्षे, मन व्यग्र झाले की जीव जणू निरर्थक होतो।

Verse 35

सर्वे पश्यंति यदृश्यं मनोयुक्तेन चक्षुषा । मनसि व्याकुले चक्षुः पश्यन्नपि न पश्यति ॥ ३५ ॥

सर्व लोक मनाशी जोडलेल्या नेत्रांनीच दृश्य पाहतात. मन व्याकुळ झाले तर डोळे पाहूनही खरे पाहत नाहीत.

Verse 36

न पश्यति न चाघ्राति न श्रृणोति न भाषते । न च स्मर्शमसौ वेत्ति निद्रावशगतः पुनः ॥ ३६ ॥

निद्रेच्या अधीन झाल्यावर तो न पाहतो, न वास घेतो; न ऐकतो, न बोलतो. स्पर्शही कळत नाही—पुन्हा पूर्णपणे निद्रावश होऊन.

Verse 37

हृष्यति क्रुद्ध्यते कोऽत्र शोचत्युद्विजते च कः । इच्छति ध्यायति द्वेष्टि वाक्यं वाचयते च कः ॥ ३७ ॥

इथे खरेच कोण आनंदित होतो किंवा क्रुद्ध होतो? कोण शोक करतो, कोण उद्विग्न होतो? कोण इच्छा करतो, कोण ध्यान करतो, कोण द्वेष करतो—आणि कोण वाणी बोलतो किंवा बोलवतो?

Verse 38

भृगुरुवाच । तं पंचसाधारणमत्र किंचिच्छरीरमेको वहतेंऽतरात्मा । स वेत्ति गंधांश्च रसाञ्छुतीश्च स्पर्शं च रूपं च गुणांश्च येऽल्ये ॥ ३८ ॥

भृगु म्हणाले—इथे पंचेंद्रियांना समान असे हे शरीर एकच अंतरात्मा धारण करतो. तोच गंध, रस, शब्द, स्पर्श, रूप आणि इतर गुण जाणतो.

Verse 39

पंचात्मके पंचगुणप्रदर्शी स सर्वगात्रानुगतोंऽतरात्मा । सवेति दुःखानि सुखानि चात्र तद्विप्रयोगात्तु न वेत्ति देहम् ॥ ३९ ॥

पंचभूतात्मक देहात पंचविषय-गुण प्रकट करणारा अंतरात्मा सर्व अवयवांत व्याप्त असतो. तोच इथे सुख-दुःख जाणतो; त्याचा वियोग झाला की देह काहीच जाणत नाही.

Verse 40

यदा न रूपं न स्पर्शो नोष्यभवश्च पावके । तदा शांते शरीराग्नौ देहत्यागेन नश्यति ॥ ४० ॥

जेव्हा अग्नीत न रूप उरते, न स्पर्श, न उष्णतेचा भाव, तेव्हा देहाग्नी शांत झाल्यावर देहत्यागाने ते नष्ट होते।

Verse 41

आपोमयमिदं सर्वमापोमूर्तिः शरीरिणाम् । तत्रात्मा मानसो ब्रह्मा सर्वभूतेषु लोककृत् ॥ ४१ ॥

हे सर्व जग जलमय आहे; देहधारींची शरीरेही जलस्वरूप आहेत. त्या जलरचनेत आत्मा मनोज ब्रह्मा असून तो सर्वभूतांत लोकव्यवस्थेचा कर्ता म्हणून स्थित आहे।

Verse 42

आत्मानं तं विजानीहि सर्वलोकहितात्मकम् । तस्मिन्यः संश्रितो देहे ह्यब्बिंदुरिव पुष्करे ॥ ४२ ॥

त्या आत्म्याला ओळखा, जो सर्व लोकांच्या हिताचा स्वरूप आहे. जो देहात राहून त्याचाच आश्रय घेतो, तो कमळपानावरच्या जलकणासारखा अलिप्त राहतो।

Verse 43

क्षेत्रज्ञं तं विजानीहि नित्यं लोकहितात्मकम् । तमोरजश्च सत्त्वं च विद्धि जीवगुणानिमाम् ॥ ४३ ॥

त्याला क्षेत्रज्ञ म्हणून ओळखा—जो नित्य आणि लोकहितस्वरूप आहे. आणि तम, रज, सत्त्व हे जीवाचे गुण आहेत असे जाणावे।

Verse 44

अचेतनं जीवगुणं वदंति स चेष्टते चेष्टयते च सर्वम् । अतः परं क्षेत्रविदो वदंति प्रावर्तयद्यो भुवनानि सप्त ॥ ४४ ॥

ते म्हणतात की जीवाचा गुण (प्राणशक्ती) अचेतन आहे; तरी तो हालचाल करतो आणि सर्वांना हालचाल करवितो. म्हणून क्षेत्रविद त्यापलीकडे त्या क्षेत्रज्ञाला सांगतात, जो सात भुवने प्रवृत्त करतो।

Verse 45

न जीवनाशोऽस्ति हि देहभेदे मिथ्यैतदाहुर्मुन इत्यबुद्धाः । जीवस्तु देहांतरितः प्रयाति दशार्द्धतस्तस्य शरीरभेदः ॥ ४५ ॥

देह बदलला तरी जीवाचा नाश होत नाही; असे म्हणणारे मिथ्या बोलतात—मुनी म्हणवूनही ते अबुद्ध आहेत. जीव देहांतरास जातो आणि आपल्या दशेनुसार शरीरभेद धारण करतो.

Verse 46

एवं भूतेषु सर्वेषु गूढश्चरति सर्वदा । दृश्यते त्वग्र्या बुध्यासूक्ष्मया तत्त्वदर्शिभिः ॥ ४६ ॥

अशा रीतीने तो सर्व भूतांत गूढ राहून सदैव विचरतो (अंतर्यामी म्हणून); परंतु तत्त्वदर्शी जन सूक्ष्म व श्रेष्ठ बुद्धीने त्याला पाहतात.

Verse 47

तं पूर्वापररात्रेषु युंजानः सततं बुधः । लब्धाहारो विशुद्धात्मा पश्यत्यात्मानमात्मनि ॥ ४७ ॥

जो ज्ञानी पूर्वरात्र व अपररात्र यांत सतत त्या (ध्यान) मध्ये युक्त राहतो, जो मिळालेला आहार संयमाने घेतो आणि ज्याचे अंतःकरण शुद्ध आहे—तो आत्म्यात आत्म्याचे दर्शन करतो.

Verse 48

चित्तस्य हि प्रसादेन हित्वा कर्म शुभाशुभम् । प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमानंत्यमश्नुते ॥ ४८ ॥

चित्त प्रसन्न झाल्याने मनुष्य शुभ-अशुभ कर्माचा त्याग करतो; प्रसन्न अंतःकरणाने आत्म्यात स्थित होऊन तो अनंत सुखाचा अनुभव घेतो.

Verse 49

मानसोऽग्निः शरीरेषु जीव इत्यभिधीयते । सृष्टिः प्रजापतेरेषा भूताध्यात्मविनिश्चये ॥ ४९ ॥

देहधारी प्राण्यांत जो ‘मानस-अग्नी’ आहे, त्यालाच ‘जीव’ असे म्हणतात. भूत व अध्यात्माच्या विचारात ही प्रजापतीची सृष्टी आहे—असा निर्णय आहे.

Verse 50

असृजद्ब्राह्मणानेव पूर्वं ब्रह्मा प्रजापतिः । आत्मतेजोऽभिनि र्वृत्तान्भास्कराग्निसमप्रभान् ॥ ५० ॥

आदि काळी प्रजापती ब्रह्म्याने प्रथम ब्राह्मणांचीच निर्मिती केली; ते त्याच्या स्वतेजापासून उत्पन्न होऊन सूर्य-अग्नीप्रमाणे तेजस्वी होते।

Verse 51

ततः सत्यं च धर्मं च तथा ब्रह्म च शाश्वतम् । आचारं चैव शौचं च स्वर्गाय विदधे प्रभुः ॥ ५१ ॥

त्यानंतर प्रभूंनी सत्य व धर्म, तसेच शाश्वत ब्रह्म यांचे विधान केले; आणि स्वर्गप्राप्तीसाठी सदाचार व शौच यांची स्थापना केली।

Verse 52

देवदानवगंधर्वा दैत्यासुरमहोरगाः । यक्षराक्षसनागाश्च पिशाचा मनुजास्तथा ॥ ५२ ॥

देव, दानव, गंधर्व, दैत्य, असुर व महोरग; यक्ष, राक्षस, नाग, पिशाच तसेच मनुष्य—हे सर्व (यात) अंतर्भूत आहेत।

Verse 53

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राणामसितस्तथा । भरद्वाज उवाच । चातुर्वर्ण्यस्य वर्णेन यदि वर्णो विभिद्यते ॥ ५३ ॥

ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र तसेच असित (श्यामवर्ण)ही। भरद्वाज म्हणाले—जर चातुर्वर्ण्यात ‘वर्णा’नेच भेद केला जात असेल…

Verse 54

स्वेदमूत्रपुरीषाणि श्लेष्मा पित्त सशोणितम् । त्वन्तः क्षरति सर्वेषां कस्माद्वर्णो विभज्यते ॥ ५४ ॥

घाम, मूत्र, विष्ठा; कफ, पित्त व रक्तही—हे सर्व तर सर्वांच्या त्वचेआतूनच झिरपत असते. मग ‘वर्ण’भेद कशावरून केला जातो?

Verse 55

जंगमानामसंख्येयाः स्थावराणां च जातयः । तेषां विविधवर्णानां कुतो वर्णविनिश्चयः ॥ ५५ ॥

जंगम प्राण्यांच्या जाती असंख्य आहेत आणि स्थावरांच्या ही अनेक प्रकारच्या आहेत. त्यांच्या रंग-रूपात इतकी विविधता असताना ‘वर्ण’ ठरविण्याचा निश्चित निर्णय कसा होईल?

Verse 56

भृगुरुवाच । न विशेषोऽस्ति वर्णानां सर्वं ब्रह्ममयं जगत् । ब्रह्मणा पूर्वसृष्टं हि कर्मणा वर्णतां गतम् ॥ ५६ ॥

भृगु म्हणाले—वर्णांमध्ये स्वाभाविक असा कोणताही भेद नाही; हे सर्व जगत् ब्रह्ममय आहे. ब्रह्माने पूर्वी निर्माण केलेली सृष्टी कर्मामुळेच ‘वर्ण’रूपाने ओळखली जाते.

Verse 57

कामभोगाः प्रियास्तीक्ष्णाः क्रोधताप्रियसाहसाः । त्यक्तस्वकर्मरक्तांगास्ते द्विजाः क्षत्रतां गताः ॥ ५७ ॥

जे द्विज कामभोगांत आसक्त झाले, तीक्ष्ण व कठोर झाले, क्रोध व उग्र धाडसात रमले आणि स्वकर्म त्यागले—ते ब्राह्मण क्षत्रियत्वास गेले.

Verse 58

गोभ्यो वृत्तिं समास्थाय पीताः कृष्युपजीविनः । स्वधर्म्मन्नानुतिष्टंति ते द्विजा वैश्यतां गताः ॥ ५८ ॥

जे द्विज गोधनावर उपजीविका ठेवून व शेती करूनही स्वधर्माचे आचरण करीत नाहीत, ते वैश्यत्वास गेले असे म्हटले जाते.

Verse 59

र्हिसानृतपरा लुब्धाः सर्वकर्मोपजीविनः । कृष्णाः शौचपारिभ्राष्टास्ते द्विजाः शूद्रतां गताः ॥ ५९ ॥

जे हिंसा व असत्यात रत, लोभी, सर्व प्रकारच्या कामांवर उपजीविका करणारे, आचरणाने कलुषित व शौचापासून भ्रष्ट झाले—ते द्विज शूद्रत्वास गेले.

Verse 60

इत्येतैः कर्मभिर्व्याप्ता द्विजा वर्णान्तरं गताः । ब्राह्मणा धर्मतन्त्रस्थास्तपस्तेषां न नश्यति ॥ ६० ॥

अशा कर्मांनी व्यापलेले द्विज दुसऱ्या वर्णात घसरतात; परंतु जे ब्राह्मण धर्मतंत्रात स्थित आहेत, त्यांचे तप नष्ट होत नाही।

Verse 61

ब्रह्म धारयतां नित्यं व्रतानि नियमांस्तथा । ब्रह्म चैव पुरा सृष्टं येन जानंति तद्विदः ॥ ६१ ॥

जे नित्य ब्रह्म धारण करतात, त्यांच्यासाठी व्रत व नियम सदैव पाळण्याजोगे आहेत; कारण आदौ ब्रह्मच प्रकट झाले, ज्यामुळे तत्त्वज्ञ जाणतात।

Verse 62

तेषां बहुविधास्त्वन्यास्तत्र तत्र द्विजातयः । पिशाचा राक्षसाः प्रेता विविधा म्लेच्छजातयः । सा सृष्टिर्मानसी नाम धर्मतंत्रपरायणा ॥ ६२ ॥

त्यांच्यात अनेक ठिकाणी अनेक प्रकारच्या अन्य जात्याही आहेत—द्विज समुदाय, पिशाच, राक्षस, प्रेत आणि विविध म्लेच्छ कुल. ही सृष्टी ‘मानसी’ नावाची असून धर्मतंत्राच्या व्यवस्थेकडे परायण आहे।

Verse 63

भरद्वाज उवाच । ब्राह्मणः केन भवति क्षत्रियो वा द्विजोत्तम । वैश्यः शूद्रश्च विप्रर्षे तद्ब्रूहि वदतां वर ॥ ६३ ॥

भरद्वाज म्हणाले—हे द्विजोत्तम! कोणत्या कारणाने मनुष्य ब्राह्मण किंवा क्षत्रिय होतो? आणि हे विप्रर्षे, कोणत्या कारणाने वैश्य किंवा शूद्र होतो? हे वक्त्यांतील श्रेष्ठ, ते सांगावे।

Verse 64

भृगुरुवाच । जातकर्मादिभिर्यस्तु संस्कारैः संस्कृतः शुचिः । वेदाध्ययनसंपन्नो ब्रह्मकर्मस्ववस्थितः ॥ ६४ ॥

भृगु म्हणाले—जो जातकर्म इत्यादी संस्कारांनी संस्कृत होऊन शुद्ध होतो, वेदाध्ययनात संपन्न असतो, आणि ब्राह्मणोचित कर्मांत दृढपणे स्थित असतो—

Verse 65

शौचाचारस्थितः सम्यग्विद्याभ्यासी गुरुप्रियः । नित्यव्रती सत्यपरः स वै ब्राह्मण उच्यते ॥ ६५ ॥

जो शौच व सदाचारात दृढ असतो, शास्त्रविद्येचा नित्य अभ्यास करतो, गुरुप्रिय असतो, नित्य व्रत पाळतो आणि सत्यनिष्ठ असतो—तोच खरा ब्राह्मण म्हणतात।

Verse 66

सत्यं दानमथोऽद्रोह आनृशंस्यं कृपा घृणा । तपस्यां दृश्यते यत्र स ब्राह्मण इति स्मृतः ॥ ६६ ॥

ज्याच्यात सत्य, दान, अद्रोह (अहिंसा), अनृशंसता, दया, करुणा, पापाविषयी घृणा आणि तपस्येची निष्ठा दिसते—तो स्मृतिप्रमाणे ब्राह्मण मानला आहे।

Verse 67

क्षत्रजं सेवते कर्म वेदाध्ययनसंगतः । दानादानरतिर्यस्तु स वै क्षत्रिय उच्यते ॥ ६७ ॥

जो क्षात्रधर्मातून उत्पन्न कर्तव्ये करतो, वेदाध्ययनात तत्पर असतो, आणि दान व धर्मयुक्त प्रतिग्रह यात रत असतो—तोच क्षत्रिय म्हणतात।

Verse 68

विशत्याशु पशुभ्यश्च कृष्यादानरतिः शुचिः । वेदाध्ययनसंपन्नः स वैश्य इति संज्ञितः ॥ ६८ ॥

जो लवकर पशुपालन इत्यादीत प्रवृत्त होतो, शेती व दान यात रत असतो, आचरणाने शुद्ध असतो आणि वेदाध्ययनाने संपन्न असतो—तो वैश्य म्हणून ओळखला जातो।

Verse 69

सर्वभक्षरतिर्नित्यं सर्वकर्मकरोऽशुचिः । त्यक्तवेदस्त्वनाचारः स वै शूद्र इति स्मृतः ॥ ६९ ॥

जो नित्य सर्व प्रकारचे अन्न भक्षण करण्यात आसक्त असतो, सर्व कामे करतो, अशुचि असतो, वेद त्यागतो आणि सदाचारहीन असतो—तो परंपरेने शूद्र म्हणून स्मृत आहे।

Verse 70

शूद्रे चैतद्भवेल्लक्ष्म द्विजे तच्च न विद्यते । न वै शूद्रो भवेच्छूद्रो ब्राह्मणो ब्राह्मणो न च ॥ ७० ॥

हे लक्ष्मी! हे खरे लक्षण शूद्रातही आढळू शकते; पण द्विजात ते नसूही शकते. खरे तर शूद्र जन्मानेच शूद्र नसतो, आणि ब्राह्मणही जन्मानेच ब्राह्मण नसतो.

Verse 71

सर्वोपायैस्तु लोभस्य क्रोधस्य च विनिग्रहः । एतत्पवित्रं ज्ञानानां तथा चैवात्मसंयमः ॥ ७१ ॥

सर्व उपायांनी लोभ व क्रोध यांचा निग्रह करावा. हेच सर्व ज्ञानाचे पावन करणारे आहे; तसेच अंतःकरणाचा आत्मसंयमही.

Verse 72

वर्ज्यौ सर्वात्मना तौ हि श्रेयोघातार्थमुद्यतौ । नित्यक्रोधाच्छ्रियं रक्षेत्तपो रक्षेत्तु मत्सरात् ॥ ७२ ॥

म्हणून त्या दोघांनाही सर्वथा टाळावे; कारण ते परम कल्याणाचा घात करण्यास उद्यत आहेत. नित्य क्रोधापासून श्रीचे रक्षण करावे, आणि मत्सरापासून तपाचे रक्षण करावे.

Verse 73

विद्यां मानापमानाभ्यामात्मानं तु प्रमादतः ॥ ७३ ॥

प्रमादामुळे मान-अपमानाने मनुष्य आपली विद्या आणि आपलेच आत्मस्वरूपही डळमळीत करतो.

Verse 74

यस्य सर्वे समारंभा निराशीर्बंधना द्विज । त्यागे यस्य हुतं सर्वं स त्यागी स च बुद्धिमान् ॥ ७४ ॥

हे द्विज! ज्याचे सर्व उद्योग निराश (निष्काम) व बंधनरहित आहेत—ज्याचे सर्व काही जणू त्यागाच्या अग्नीत आहुती झाले आहे—तोच खरा त्यागी आणि तोच बुद्धिमान.

Verse 75

अहिंस्त्रः सर्वभूतानां मैत्रायण गतश्चरेत् । परिग्रहात्परित्यज्य भवेद्बद्ध्या जितेंद्रियः ॥ ७५ ॥

सर्वभूतांप्रती अहिंसक होऊन मैत्रीभावाने विचरावे। परिग्रह व आसक्ती त्यागून, सम्यक् बुद्धीने इंद्रिये जिंकून संयमी व्हावे॥

Verse 76

अशोकस्थानमाति वेदिह चामुत्र चाभयम् । तपोनित्येन दांतेन मुनिना संयतात्ममना ॥ ७६ ॥

तपात नित्य रत, दान्त व संयतात्मा मुनि शोकहीन पद प्राप्त करतो आणि इहलोकी व परलोकी—दोन्हीकडे अभय अनुभवतो॥

Verse 77

अजितं जेतुकामेन व्यासंगेषु ह्यसंगिना । इन्द्रियैर्गृह्यते यद्यत्तत्तद्व्यक्तमिति स्थितिः ॥ ७७ ॥

अजित आत्मतत्त्व जिंकण्याची इच्छा असलेला साधक, सर्व संगांमध्येही असंग राहो. इंद्रियांद्वारे जे ग्रहण होते तेच ‘व्यक्त’—हा निश्चय आहे॥

Verse 78

अव्यक्तमिति विज्ञेयं लिंगग्राह्यमतींद्रियम् । अविश्रंभेण मंतव्यं विश्रंभे धारयेन्मनः ॥ ७८ ॥

त्या तत्त्वाला ‘अव्यक्त’ असे जाणावे—इंद्रियांपलीकडचे, सूक्ष्म लक्षणांनीच ग्राह्य. निष्काळजीपणा न ठेवता त्याचे चिंतन करावे; आणि दृढ विश्वास आला की मन तेथेच स्थिर धरावे॥

Verse 79

मनः प्राणेन गृह्णीयात्प्राणं ब्रह्मणि धारयेत् । निवेदादेव निर्वाणं न च किंचिद्विच्चितयेत् ॥ ७९ ॥

प्राणाने मन आवरावे आणि प्राण ब्रह्मात स्थिर धरावा. पूर्ण निवेदन (समर्पण) यानेच निर्वाण मिळते; म्हणून दुसरे काहीही विचारू नये॥

Verse 80

सुखं वै ब्रह्मणो ब्रह्मन्निर्वेदेनाधिगच्छति । शौचे तु सततं युक्तः सदाचारसमन्वितः ॥ ८० ॥

हे ब्राह्मण! निर्वेद-वैराग्यानेच ब्रह्मसुख निश्चयाने प्राप्त होते. जो सदा शौचात युक्त व सदाचारसमन्वित असतो, तो त्या मार्गावर प्रगती करतो.

Verse 81

स्वनुक्रोशश्च भूतेषु तद्द्विजातिषु लक्षणम् । सत्यंव्रतं तपः शौचं सत्यं विसृजते प्रजा ॥ ८१ ॥

सर्व भूतांवर दया—हेच द्विजांचे लक्षण मानले आहे. पण प्रजा सत्य सोडते; सत्यव्रत, तप, शौच आणि सत्य—हे सर्व समाजात त्यागले जाते.

Verse 82

सत्येन धार्यते लोकः स्वः सत्येनैव गच्छति । अनृतं तमसो रूपं तमसा नीयते ह्यधः ॥ ८२ ॥

सत्यानेच लोक टिकतो आणि सत्यानेच स्वर्गप्राप्ती होते. असत्य हे तमाचे रूप आहे; त्या अंधकारानेच मनुष्य निश्चयाने अधःपातास नेला जातो.

Verse 83

तमोग्रस्तान पश्यंति प्रकाशंतमसावृताः । सुदुष्प्रकाश इत्याहुर्नरकं तम एव च ॥ ८३ ॥

तमोग्रस्त लोक प्रकाशमान गोष्टही जणू अंधाराने झाकलेली पाहतात. ते तिला ‘अतिदुर्लभ प्रकाश’ म्हणतात; तोच तम नरकासारखा आहे.

Verse 84

सत्यानृतं तदुभयं प्राप्यते जगतीचरैः । तत्राप्येवंविधा लोके वृत्तिः सत्यानृते भवेत् ॥ ८४ ॥

जगात वावरणारे प्राणी सत्य, असत्य आणि दोहोंचे मिश्रही अनुभवतात. म्हणून लोकांत व्यवहाराची वृत्तीही प्रसंगानुसार सत्य-असत्याशी निगडित होत जाते.

Verse 85

धर्माधर्मौ प्रकाशश्च तमो दुःखसुखं तथा । शारीरैर्मानसैर्दुःखैः सुखैश्चाप्यसुखोदयैः ॥ ८५ ॥

धर्म-अधर्म, प्रकाश-तम आणि दुःख-सुख—हे सर्व देह व मनाच्या दुःखांनी आणि सुखांनी अनुभवास येते; आणि ती सुखेही पुढे असुखाच्या उदयाचे कारण ठरतात।

Verse 86

लोकसृष्टं प्रपश्यन्तो न मुह्यंति विचक्षणाः । तत्र दुःखविमोक्षार्थं प्रयतेत विचक्षणः ॥ ८६ ॥

जे विवेकी लोकाला सृष्टीत (संस्कारबद्ध) प्रपंचरूपाने पाहतात, ते मोहात पडत नाहीत. म्हणून ज्ञानी पुरुषाने याच जीवनात दुःखनिवृत्तीसाठी प्रयत्न करावा।

Verse 87

सुखं ह्यनित्यं भूतानामिह लोके परत्र च । राहुग्रस्तस्य सोमस्य यथा ज्योत्स्ना न भासते ॥ ८७ ॥

भूतमात्रांचे सुख खरोखर अनित्य आहे—इहलोकीही आणि परलोकीही; जसे राहुग्रस्त चंद्राची चांदणी उजळत नाही।

Verse 88

तथा तमोभिभूतानां भूतानां नश्यते सुखम् ॥ ८८ ॥

तसेच तम (अज्ञान) यांनी ग्रासलेल्या प्राण्यांचे सुख नष्ट होते।

Verse 89

तत्खलु द्विविधं सुखमुच्यचते शरीरं मानसं च । इह खल्वमुष्मिंश्च लोके वस्तुप्रवृत्तयः सुखार्थमभिधीयन्ते नहीतः परत्रापर्वगफलाद्विशिष्टतरमस्ति । स एव काम्यो गुणविशेषो धर्मार्थगुणारंभगस्तद्धेतुरस्योत्पत्तिः सुखप्रयोजनार्थमारंभाः । भरद्वाज उवाच । वदैतद्भवताभिहितं सुखानां परमा स्थितिरिति ॥ ८९ ॥

सुख दोन प्रकारचे सांगितले आहे—शारीरिक आणि मानसिक. इहलोकी व परलोकी सर्व प्रवृत्ती सुखासाठीच वर्णिल्या जातात; कारण मोक्षफळापेक्षा श्रेष्ठ असे काहीच नाही. तेच गुणांचे इष्टतम उत्कर्ष—धर्म व अर्थगुणांचा आरंभ; त्यातूनच त्याचे कारण उत्पन्न होते, आणि सर्व प्रयत्न सुख हेच प्रयोजन मानून केले जातात. भरद्वाज म्हणाले: आपण सांगितल्याप्रमाणे, सुखाची परम अवस्था कोणती ते सांगा।

Verse 90

न तदुपगृह्णीमो न ह्येषामृषीणां महति स्थितानाम् ॥ ९० ॥

आम्ही हा मत स्वीकारत नाही; उन्नत आध्यात्मिक स्थितीत स्थित असलेल्या त्या महान ऋषींना हे शोभत नाही।

Verse 91

अप्राप्य एष काम्य गुणविशेषो न चैनमभिशीलयंति । तपसि श्रूयते त्रिलोककृद्ब्रह्मा प्रभुरेकाकी तिष्टति ब्रह्मचारी न कामसुखोष्वात्मानमवदधाति ॥ ९१ ॥

इच्छाप्रेरित साध्य म्हणून ज्याची कामना केली जाते असा हा विशेष गुण प्राप्त होत नाही; आणि लोक त्याचे खरे आचरणही करत नाहीत. तपस्येच्या परंपरेत ऐकिवात आहे की त्रिलोकनिर्माता प्रभु ब्रह्मा एकाकी ब्रह्मचारी राहून स्थित असतात आणि कामजन्य सुखांत मन गुंतवत नाहीत।

Verse 92

अपि च भगवान्विश्वेश्वर उमापतिः काममभिवर्तमानमनंगत्वेन सममनयत् ॥ ९२ ॥

तसेच, भगवान विश्वेश्वर उमा-पती यांनी आक्रमणास पुढे सरसावलेल्या कामदेवाला अनंग—देहरहित अवस्थेत नेले।

Verse 93

तस्माद्भूमौ न तु महात्मभिरंजयति गृहीतो न त्वेष तावद्विशिष्टो गुणविशेष इति ॥ ९३ ॥

म्हणून, केवळ भूमी मिळविल्यामुळे महात्मे त्याचा सन्मानाभिषेक करत नाहीत; कारण हे स्वतःहून काही विशेष गुणवैशिष्ट्य नाही।

Verse 94

नैतद्भगवतः प्रत्येमि भवता तूक्तं सुखानां परमाः स्त्रिय इति लोकप्रवादो हि द्विविधः । फलोदयः सुकृतात्सुखमवाप्यतेऽन्यथा दुःखमिति ॥ ९४ ॥

हे भगवन्, आपण म्हणालात की ‘सुखांचे परम कारण स्त्रिया आहेत’—हे मी मानत नाही. लोकप्रवाद दोन प्रकारचा आहे: सुकृताच्या फलोदयाने सुख मिळते, अन्यथा दुःख।

Verse 95

भृगुरुवाच । अत्रोच्यते अनृतात्खलु तमः प्रादुर्भूतं ततस्तमोग्रस्ता अधर्ममेवानुवर्तंते न धर्मं । क्रोधलोभमोहहिंसानृतादिभिखच्छन्नाः खल्वस्मिंल्लोके नामुत्र सुखमाप्नुवंति । विविधव्याधिरुजोपतापैरवकीर्यन्ते वधबन्धनपरिक्लेशादिभिश्च क्षुत्पिपासाश्रमकृतैरुपतापैरुपतप्यंते । वर्षवातात्युष्णातिशीतकृतैश्च प्रतिभयैः शारीरैर्दुःखैरुपतप्यंते बंधुधनविनाशविप्रयोगकृतैश्च मानसैः शौकैरभिभूयंते जरामृत्युकृतैश्चान्यैरिति यस्त्वेतैः ॥ ९५ ॥

भृगु म्हणाले—येथे सांगितले आहे की असत्यापासूनच तम (अंधार) उत्पन्न होतो; आणि त्या तमाने ग्रस्त लोक धर्म नव्हे, तर केवळ अधर्मच अनुसरतात. क्रोध, लोभ, मोह, हिंसा, असत्य इत्यादींनी झाकलेले ते न या लोकी सुख पावतात, न परलोकी. विविध रोग-व्यथा व तापांनी ते त्रस्त होतात; वध, बंधन, कारावास इत्यादी क्लेशांनी, तसेच भूक-प्यास व श्रमजन्य तापांनी होरपळतात. पाऊस, वारा, अतिउष्णता व अतिशीत यांपासून उत्पन्न शारीरिक दुःख-भय त्यांना छळते; आप्त-धननाश व वियोगजन्य मानसिक शोक त्यांना दबवतो; आणि जरा-मृत्यूजन्य इतर दुःखही त्यांना ग्रासतात.

Verse 96

शारीरं मानसं नास्ति न जरा न च पातकम् । नित्यमेव सुखं स्वर्गे सुखं दुःखमिहोभयम् ॥ ९६ ॥

स्वर्गात शारीरिक वा मानसिक दुःख नाही; तेथे ना जरा, ना पाप असते. स्वर्गात सुख नित्य असते; पण या मर्त्यलोकी सुख-दुःख यांचे मिश्रण असते.

Verse 97

नरके दुःखमेवाहुः सुखं तत्परमं पदम् । पृथिवी सर्वभूतानां जनित्री तद्विधाः स्त्रियः ॥ ९७ ॥

ते म्हणतात की नरकात केवळ दुःखच असते; आणि सुख हेच परम पद आहे. पृथ्वी सर्व प्राण्यांची जननी आहे; आणि स्त्रियाही तशाच—मातृस्वभावाच्या, जीवन देणाऱ्या.

Verse 98

पुमान्प्रजापतिस्तत्रशुक्रं तेजोमयं विदुः । इत्येतल्लोकनिर्माता धर्मस्य चरितस्य च ॥ ९८ ॥

तेथे त्या पुरुषाला प्रजापती असे जाणतात—तो ‘शुक्र’, शुद्ध तेजोमय आहे. तोच लोकांचा निर्माता आणि धर्म व त्याच्या आचरणमार्गाचा प्रवर्तक आहे.

Verse 99

तपसश्च सुतप्तस्य स्वाध्यायस्य हुतस्य च । हुतेन शाम्यते पापं स्वाध्याये शांतिरुत्तमा ॥ ९९ ॥

सुतप्त तप, स्वाध्याय आणि अग्नीत केलेले हवन—यांनी कल्याण होते. हवनाने पाप शांत होते, आणि स्वाध्यायाने उत्तम शांती प्राप्त होते.

Verse 100

दानेन भोगानित्याहुस्त पसा स्वर्गमाप्नुयात् । दानं तु द्विविधं प्राहुः परत्रार्थमिहैव च ॥ १०० ॥

दानाने भोगसंपत्ती मिळते आणि तपाने स्वर्गप्राप्ती होते. परंतु दान दोन प्रकारचे सांगितले आहे—एक परलोकासाठी, आणि एक जे इहलोकीच फल देणारे.

Verse 101

सद्भ्यो यद्दीयते किंचित्तत्परत्रोपतिष्टते । असद्भ्यो दीयते यत्तु तद्दानमिह भुज्यते । यादृशं दीयते दानं तादृशं फलमश्नुते ॥ १०१ ॥

सज्जनांना थोडेसे जरी दिले तरी ते परलोकी उपयोगी ठरते. पण असज्जन/अयोग्यांना दिलेले दान इहलोकीच भोगले जाते. जसे दान तसेच फळ मिळते.

Verse 102

भरद्वाज उवाच । किं कस्य धर्मचरणं किं वा धर्मस्य लक्षणम् । धर्मः कतिविधो वापि तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥ १०२ ॥

भरद्वाज म्हणाले—धर्माचरण काय आणि कोणासाठी? धर्माचे लक्षण काय? तसेच धर्म किती प्रकारचा आहे? कृपया आपण मला सांगावे.

Verse 103

भृगुरुवाच । स्वधर्माचरणे युक्ता ये भवंति मनीषिणः । तेषां स्वर्गपलावाप्तिर्योऽन्यथा स विमुह्यते ॥ १०३ ॥

भृगु म्हणाले—जे ज्ञानी स्वधर्माच्या आचरणात रत असतात ते स्वर्गफळ प्राप्त करतात; जो याच्या विरुद्ध वागतो तो मोहग्रस्त होतो.

Verse 104

भरद्वाज उवाच । यदेतञ्चातुराश्रम्यं ब्रह्मर्षिविहितं पुरा । तेषां स्वे स्वे समाचारास्तन्मे वक्तुमिहार्हसि ॥ १०४ ॥

भरद्वाज म्हणाले—पूर्वी ब्रह्मर्षींनी स्थापित केलेली ही चातुराश्रम-व्यवस्था; त्या प्रत्येक आश्रमाचे आचार-धर्म व कर्तव्ये मला येथे सांगावीत.

Verse 105

भृगुरुवाच । पूर्वमेव भगवता ब्रह्मणा लोकहितमनुतिष्टता धर्मसंरक्षणार्थमाश्रमाश्चत्वारोऽभिनिर्द्दिष्टाः । १ ॥ ०५ ॥

भृगु म्हणाले—पूर्वी लोकहितासाठी प्रवृत्त असलेल्या भगवान् ब्रह्म्याने धर्मसंरक्षणार्थ चार आश्रमांचे विधान केले।

Verse 106

तत्र गुरुकुलवासमेव प्रथममाश्रममाहरंति सम्यगत्र शौचसस्कारनियमव्रतविनियतात्मा उभे संध्ये भास्कराग्निदैवतान्युपस्थाय विहाय तद्ध्यालस्यं गुरोरभिवादनवेदाब्यासश्रवणपवित्रघीकृतांतरात्मा त्रिषवणमुपस्पृश्य ब्रह्मचर्याग्निपरिचरणगुरुशुश्रूषा । नित्यभिक्षाभैक्ष्यादिसर्वनिवेदितांतरात्मा गुरुवचननिदेशानुष्टानाप्रतिकूलो गुरुप्रसादलब्धस्वाध्यायतत्परः स्यात् ॥ १०६ ॥

येथे सांगितले आहे की गुरुकुलवास हाच पहिला आश्रम होय. शौच, संस्कार, नियम व व्रतांनी संयमित विद्यार्थी प्रातः-सायं सूर्य व अग्निदेव यांची विधिपूर्वक उपासना करील, ध्यानातील आळस टाकील. गुरुवंदन करून, वेदश्रवण व अभ्यासाने अंतःकरण पवित्र करून, त्रिकाळ आचमन/उपस्पर्शन करील; ब्रह्मचर्य पाळील, अग्निपरिचर्या व गुरुशुश्रूषा करील. नित्य भिक्षा इत्यादी सर्व कर्मे समर्पणभावाने करील, गुरु-आज्ञेच्या अनुष्ठानास प्रतिकूल होणार नाही, आणि गुरु-कृपेने लाभलेल्या स्वाध्यायात तत्पर राहील.

Verse 107

भवति चात्र श्लोकः । गुरुं यस्तु समाराध्य द्विजो वेदमावान्पुयात् । तस्य स्वर्गफलावाप्तिः सिद्ध्यते चास्य मानसम् । इति गार्हस्थ्यं खलु द्वितीयमाश्रमं वदंति ॥ १०७ ॥

येथे हा श्लोक आहे—जो द्विज गुरुची सम्यक् आराधना करून वेद प्राप्त करतो व पवित्र होतो, त्याला स्वर्गफल मिळते आणि त्याचे मनही सिद्ध होते. म्हणून गार्हस्थ्य हा दुसरा आश्रम म्हणतात.

Verse 108

तस्य सदा चारलक्षणं सर्वमनुव्याख्यास्यामः । समावृतानां सदाचाराणां सहधर्मचर्यफलार्थिनां गृहाश्रमो विधीयते ॥ १०८ ॥

आता आम्ही सदाचाराची सर्व लक्षणे सविस्तर सांगू. ज्यांनी ब्रह्मचर्य पूर्ण केले आहे आणि धर्मासह सहजीवनाचे फल इच्छितात, त्यांच्यासाठी गृहाश्रम विधिलिखित आहे.

Verse 109

धर्मार्थकामावाप्तिर्ह्य. त्र त्रिवर्गसाधनमपेक्ष्यागर्हितकर्मणा धनान्यादाय स्वाध्यायोपलब्धप्रकर्षेण वा । ब्रह्मर्षिनिर्मितेन वा अद्भिः सागरगतेन वा द्रव्यनियमाभ्यासदैवतप्रसादोपलब्धेन वा धनेन गृहस्थो गार्हस्थ्यं वर्तयेत् ॥ १०९ ॥

येथे धर्म, अर्थ व काम यांची प्राप्ती त्रिवर्गसाधनावर अवलंबून आहे. म्हणून गृहस्थाने निंदारहित कर्माने मिळविलेल्या धनाने, किंवा स्वाध्यायातून प्राप्त उत्कर्षाने, किंवा ब्रह्मर्षींनी स्थापित केलेल्या धनाने, किंवा समुद्रात जलाने मिळालेल्या धनाने, अथवा द्रव्यनियमाच्या अभ्यासाने व देवतेच्या कृपेने प्राप्त धनाने गार्हस्थ्याचा निर्वाह करावा.

Verse 110

तद्धि सर्वाश्रमणां मूलमुदाहरंति गुरुकुलनिवासिनः परिव्राजका येऽन्ये । संकल्पितव्रतनियमधर्मानुष्टानिनस्तेषामप्यंतरा च भिक्षाबलिसंविभागाः प्रवर्तंते ॥ ११० ॥

हेच सर्व आश्रमांचे मूळ आहे असे गुरुकुलवासी व अन्य परिव्राजक साधू सांगतात. संकल्पपूर्वक व्रत, नियम व धर्मानुष्ठान करणाऱ्यांच्या बाबतीतही भिक्षा व बलि-अन्नाचा संविभाग (वाटप) अंतर्गत कर्तव्य म्हणून चालू राहतो।

Verse 111

वानप्रस्थानां च द्रव्योपस्कार इति प्रायशः खल्वेते साधवः साधुपथ्योदनाः । स्वाध्यायप्रसंगिनस्तीर्थाभिगमनदेशदर्शनार्थं पृथिवीं पर्यटंति ॥ १११ ॥

वानप्रस्थांचे उपस्कर बहुधा अल्पच असतात; ते साधुजन धर्म्य व पथ्य अन्नावर निर्वाह करतात. स्वाध्यायात रत होऊन तीर्थाभिगमन व देशदर्शनासाठी ते पृथ्वीवर भ्रमण करतात।

Verse 112

तेषां प्रत्युत्थानाभिगमनमनसूयावाक्यदानसुखसत्कारासनसुखशयनाभ्यवहारसत्क्रिया चेति ॥ ११२ ॥

त्यांच्यासाठी—आदराने उभे राहणे, पुढे जाऊन अभिगमन करणे, असूया न ठेवता मधुर वचन देणे, दान करणे, सुखद सत्कार करणे, आसन देणे, सुखशय्या देणे, अन्न-पान देणे आणि यथोचित सेवा करणे—हे कर्तव्य आहे।

Verse 113

भवति चात्र श्लोकः । अतिथिर्यस्य भग्नाशो गृहात्प्रतिनिवर्तते । स दत्त्वा दुष्कृतं तस्मै पुण्यमादाय गच्छति ॥ ११३ ॥

येथे श्लोक आहे—ज्याच्या घरातून अतिथी आशाभंग होऊन परत जातो, तो अतिथी आपले पाप त्या गृहस्थाला देऊन आणि त्याचे पुण्य घेऊन निघून जातो।

Verse 114

अपि चात्र यज्ञक्रियाभिर्देवताः प्रीयंते निवापेन पितरो । विद्याभ्यासश्रवणधारणेन ऋषयः अपत्योत्पादनेन प्रजापतिरिति ॥ ११४ ॥

आणखी येथे—यज्ञकर्मांनी देवता प्रसन्न होतात, निवापाने (पिंड-आहुतीने) पितर तृप्त होतात; विद्येचा अभ्यास, श्रवण व धारण याने ऋषी प्रसन्न होतात; आणि अपत्योत्पादनाने प्रजापती प्रसन्न होतो।

Verse 115

लोकौ चात्र भवतः । वात्सल्याः सर्वभूतेभ्यो वायोः श्रोत्रस्तथा गिरा । परितापोदपघातश्च पारुष्यं चात्र गर्हितम् ॥ ११५ ॥

येथे दोन मार्ग सांगितले आहेत। सर्व प्राण्यांवर वात्सल्यभाव ठेवावा आणि कान व वाणी संयमित करावी. परिताप देणे, मारहाण/इजा करणे आणि कठोर शब्द—येथे निंद्य आहेत।

Verse 116

अवज्ञानमहंकारो दंभश्चैव विगर्हितः । अहिंसा सत्यमक्रोदं सर्वाश्रमगतं तपः ॥ ११६ ॥

अवज्ञा, अहंकार आणि दंभ—हे निंद्य आहेत. अहिंसा, सत्य आणि अक्रोध—हेच सर्व आश्रमांना लागू असे तप आहे.

Verse 117

अपि चात्र माल्याभरणवस्त्राभ्यंगनित्योपभोगनृत्यगीतवादित्रश्रुतिसुखनयनस्नेहरामादर्शनानां । प्राप्तिर्भक्ष्यभोज्यलेह्यपेयचोष्याणामभ्यवहार्य्याणां विविधानामुपभोगः ॥ ११७ ॥

तसेच येथे (भोगस्थितीत) माळा, अलंकार, वस्त्रे, अभ्यंग आणि नित्य उपभोग—नृत्य, गीत, वाद्य, मधुर श्रवण, रम्य दर्शन, स्नेह आणि सुंदर स्त्रियांचे दर्शन—हे सर्व मिळते. तसेच भक्ष्य, भोज्य, लेह्य, पेय व चोष्य—अनेक प्रकारच्या अन्नभोगांचा उपभोग होतो.

Verse 118

स्वविहारसंतोषः कामसुखावाप्तिरिति । त्रिवर्गगुणनिर्वृत्तिर्यस्य नित्यं गृहाश्रमे । स सुखान्यनुभूयेह शिष्टानां गतिमाप्नुयात् ॥ ११८ ॥

जो आपल्या योग्य विहारात संतुष्ट आहे, आणि कामसुख प्राप्त करूनही गृहाश्रमात धर्म-अर्थ-काम या त्रिवर्गाचे गुण नित्य पूर्ण करतो; तो येथे सुख अनुभवून शिष्टांची गती प्राप्त करतो.

Verse 119

उंछवृत्तिर्गृहस्थो यः स्वधर्म चरणे रतः । त्यक्तकामसुखारंभः स्वर्गस्तस्य न दुर्लभः ॥ ११९ ॥

जो गृहस्थ उंछवृत्तीने उपजीविका करतो, स्वधर्माचरणात रत असतो आणि कामसुखासाठीचे आरंभ त्यागतो—त्याला स्वर्ग दुर्लभ नाही.

Verse 120

वानप्रस्थाः खल्वपि धर्ममनुसरंतः पुण्यानि तीर्थानि नदीप्रस्रवणानि स्वभक्तेष्वरण्येषु । मृगवराहमहिष शार्दूलवनगजाकीर्णेषु तपस्यंते अनुसंचरंति ॥ १२० ॥

वानप्रस्थही धर्माचे अनुसरण करून पुण्य तीर्थे व नद्यांचे पवित्र उगम यांत संचार करतात, आपल्या भक्तीस प्रिय अशा अरण्यात निवास करतात। मृग, वराह, महिष, व्याघ्र व वनहत्ती यांनी भरलेल्या वनांत ते तप करीत नियमाने भ्रमण करतात॥१२०॥

Verse 121

त्यक्तग्राम्यवस्त्राभ्यवहारोपभोगा वन्यौषधिफलमूलपर्णपरिमितविचित्रनियताहाराः । स्थानासनिनोभूपाषाणसिकताशर्करावालुकाभस्मशायिनः काशुकुशचर्मवल्कलसंवृतांगाः । केशश्यश्रुनखरोमधारिणो नियतकालोपस्पर्शनाःशुष्कबलिहोमकालानुष्टायिनः । समित्कुशकुसुमापहारसंमार्जनलब्धविश्रामाः शीतोष्णपवनविष्टं भविभिन्नसर्वत्वचो । विविधनियमयोगचर्यानुष्टानविहितपरिशुष्कमांसशोणितत्वगस्थिभूता धृतिपराः सत्त्वयोगाच्छरीराण्युद्वहंते ॥ १२१ ॥

ते ग्राम्य वस्त्रे, व्यवहार व भोग त्यागून वनौषधी, फळे, मुळे व पाने यांवर परिमित व नियत आहार करतात। एका स्थानी एका आसनी स्थिर राहून भूमी, दगड, वाळू, खडी, धूळ किंवा भस्मावर शयन करतात; काश, कुश, चर्म किंवा वल्कल यानेच अंग झाकतात। केश-दाढी-नख-रोम न कापता, नियत काळीच स्नान करतात आणि शुष्क बलि व होम यांचे नियतकालीन अनुष्ठान करतात। समिधा, कुश व पुष्प गोळा करून तसेच स्वच्छता-झाडू करूनच त्यांना विश्रांती मिळते। शीत-उष्ण व वारा सहन करत त्वचा फाटून रूक्ष होते; विविध नियम व योगचर्येमुळे मांस-रक्त-त्वचा-अस्थीपर्यंत क्षीण झाले तरी धैर्यात स्थित होऊन सत्त्वबलाने देह धारण करतात॥१२१॥

Verse 122

यस्त्वेतां नियतचर्यां ब्रह्मर्षिविहितां चरेत् । स दहेदग्निवद्दोषाञ्जयेल्लोकांश्च दुर्जयान् ॥ १२२ ॥

जो ब्रह्मर्षींनी विहित केलेली ही नियतचर्या आचरतो, तो अग्नीसारखा दोष दग्ध करतो आणि दुर्जेय लोकांनाही जिंकतो॥१२२॥

Verse 123

परिव्राजकानां पुनराचारः तद्यथा । विमुच्याग्निं धनकलत्रपरिबर्हसंगेष्वात्मानं स्नेहपाशानवधूय परिव्रजंति । समलोष्टाश्मकांचनास्त्रिवर्गप्रवृत्तेष्वसक्तबुद्धयः ॥ १२३ ॥

परिव्राजक संन्याशांचा आचार असा—ते गृह्याग्नीचा त्याग करून, धन-कलत्र व परिग्रहाच्या संगातून स्वतःला मुक्त करून, स्नेहाचे पाश झटकून परिभ्रमण करतात। त्यांच्या दृष्टीने मातीचा ढेला, दगड आणि सुवर्ण समान; आणि त्रिवर्ग (धर्म-अर्थ-काम) संबंधी प्रवृत्तींमध्येही त्यांची बुद्धी आसक्त होत नाही॥१२३॥

Verse 124

अरिमित्रोदासीनां तुल्यदर्शनाः स्थावरजरायुजांडजस्वेदजानां भूतानां वाङ्मनृःकर्मभिरनभिरनभिद्रोहिणोऽनिकेताः । पर्वतपुलिनवृक्षमूलदेवायतनान्यनुसंचरंतो वा सार्थमुपेयुर्नगरं ग्रामं वा न क्रोधदर्पलोभमोहकार्पण्यदंभपरिवादाभिमाननिर्वृत्तहिंसा इति ॥ १२४ ॥

ते शत्रू, मित्र आणि उदासीन यांच्याकडे समदृष्टीने पाहतात। स्थावर असोत वा जरायुज, अंडज, स्वेदज किंवा अंकुरज—कोणत्याही प्राण्याशी वाणी, मन व कर्माने द्रोह करत नाहीत; आणि ते अनिकेत, म्हणजेच स्थिर निवासरहित असतात। पर्वत, नदीकाठ, वृक्षमूळ व देवालये यांत संचार करत, किंवा एखाद्या कारवाँबरोबर नगर वा ग्रामातही जाऊ शकतात; क्रोध, दर्प, लोभ, मोह, कार्पण्य, दंभ, निंदा व अभिमानातून उत्पन्न होणाऱ्या हिंसेपासून पूर्ण मुक्त असतात॥१२४॥

Verse 125

भवंति चात्र श्लोकाः । अभयं सर्वभूतेभ्यो दत्त्वा यश्चरते मुनिः । न तस्य सर्वभूतेभ्यो भयमुत्पद्यते क्वचित् ॥ १२५ ॥

येथे हा श्लोक सांगितला आहे—जो मुनी सर्व प्राण्यांना अभय देऊन आचरण करतो, त्याला कोणत्याही प्राण्याकडून कधीही भय उत्पन्न होत नाही।

Verse 126

कृत्वाग्निहोत्रं स्वशरीरसंस्थं शरीरमग्निं स्वमुखे जुहोति । विप्रस्तु भैक्षोपगतैर्हविर्भिश्चिताग्निना संव्रजते हि सोकान् ॥ १२६ ॥

स्वदेहात स्थित अग्निहोत्र करून, तो देहरूपी अग्नीला आपल्या मुखातच आहुती देतो। तो ब्राह्मण भिक्षेने मिळालेल्या हविर्भागांसह प्रस्थान करतो; कारण चिताग्नीच शोकांना भस्म करतो।

Verse 127

मोक्षाश्रमं यश्चरते यथोक्तं शुचिः स्वसंकल्पितयुक्तबुद्धिः । अनिंधनं ज्योतिरिव प्रशांतं स ब्रह्मलोकं श्रयते द्विजातिः ॥ १२७ ॥

जो द्विज मोक्षाश्रम यथोक्त रीतीने आचरतो—शुद्ध आणि सम्यक् संकल्पाने संयमित बुद्धीचा—तो इंधनरहित ज्योतीप्रमाणे शांत होऊन ब्रह्मलोकाचा आश्रय घेतो।