Adhyaya 59

Verse 1

अपर बछ। ] अ्शऑका:<म एकोनषशष्टितमो< ध्याय: भीमसेनके द्वारा दुर्योधनका तिरस्कार

संजय म्हणाला—मग त्याला पडलेला, जणू एखादा महान् शालवृक्ष कोसळावा, असे पाहून तेथे सर्व पांडव आनंदित मनाने त्याच्याकडे पाहू लागले।

Verse 2

संजय कहते हैं--राजन्‌! दुर्योधनको ऊँचे एवं विशाल शालवृक्षके समान गिराया गया देख समस्त पाण्डव मन-ही-मन बड़े प्रसन्न हुए और निकट जाकर उसे देखने लगे ।।

संजय म्हणाला—राजन्! दुर्योधनाला उंच व विशाल शालवृक्षासारखा पडलेला पाहून सर्व पांडव मनोमन आनंदित झाले आणि जवळ जाऊन त्याला पाहू लागले. तसेच सर्व सोमकही, सिंहाने पाडलेल्या मदोन्मत्त गजराजाप्रमाणे दुर्योधन धराशायी झालेला पाहून हर्षाने रोमांचित झाले।

Verse 3

ततो दुर्योधन हत्वा भीमसेन: प्रतापवान्‌ । पातितं कौरवेन्द्रं तमुपगम्येदमब्रवीत्‌,इस प्रकार दुर्योधनका वध करके प्रतापी भीमसेन उस गिराये गये कौरवराजके पास जाकर बोले--

तेव्हा प्रतापवान भीमसेन दुर्योधनाचा वध करून, पडलेल्या कौरवेंद्राजवळ जाऊन असे म्हणाला।

Verse 4

गौर्गौरिति पुरा मन्द द्रौपदीमेकवाससम्‌ | यत्‌ सभायां हसन्नस्मांस्तदा वदसि दुर्मते

“अरे मूढा! पूर्वी सभेत द्रौपदी एकवस्त्र उभी असताना तू ‘गौरि, गौरि’ म्हणत हसून आम्हांला चिडवलेस; तीच तुझी क्रूरता आणि दुष्ट बुद्धी आज बोलत आहे।”

Verse 5

एवमुक्‍्त्वा स वामेन पदा मौलिमुपास्पृशत्‌

असे बोलून त्याने डाव्या पायाने त्याच्या मस्तक-मुकुटाला स्पर्श केला।

Verse 6

तथैव क्रोधसंरक्तो भीम: परबलार्दन:

तसाच क्रोधाने रक्त झालेला भीम, शत्रुबल मर्दन करण्यास प्रवृत्त झाला।

Verse 7

येअस्मान्‌ पुरोपनृत्यन्त मूढा गौरिति गौरिति

“ते मूढ, जे आमच्या पुढे नाचत नाचत वारंवार ‘गौरि, गौरि’ म्हणत असत।”

Verse 8

नास्माकं निकृतिर्वल्विनक्षिद्यूतं न वज्चना । स्वबाहुबलमश्रित्य प्रबाधामो वयं रिपून्‌

संजय म्हणाला— छल-कपट, जुगार वा फसवणूक हा आमचा मार्ग नाही. आम्ही आपल्या बाहुबळावरच विसंबून शत्रूंना दडपतो व संतप्त करतो.

Verse 9

सो<वाप्य वैरस्य परस्य पारं वृकोदर: प्राह शनै: प्रहस्य । युधिष्ठटिरं केशवसृज्जयांश्व धनंजयं माद्रवतीसुतीौ च

संजय म्हणाला— त्या घोर वैराचा पार उतरूनही वृकोदर भीम मंद हास्य करीत हळूहळू युधिष्ठिर, केशव, सृंजयगण, धनंजय अर्जुन आणि माद्रीचे जुळे पुत्र (नकुल-सहदेव) यांना म्हणाला.

Verse 10

रजस्वलां द्रौपदीमानयन्‌ ये ये चाप्यकुर्वन्त सदस्यवस्त्राम्‌ । तान्‌ पश्यध्वं पाण्डवैर्धार्तहराष्ट्रान्‌ रणे हतांस्तपसा याज्ञसेन्या:

संजय म्हणाला— ज्यांनी रजस्वला द्रौपदीला सभेत ओढून आणले आणि ज्यांनी भर सभेत तिचे वस्त्रहरण करण्याचा प्रयत्न केला—तेच धृतराष्ट्रपुत्र पांडवांनी रणांगणात ठार केले. याज्ञसेनीच्या तपस्येच्या धर्मबळाने ते नष्ट झाले—हे पाहा.

Verse 11

ये न: पुरा षण्ढतिलानवोचन्‌ क्रूरा राज्ञो धृतराष्ट्रस्य पुत्रा: । ते नो हता: सगणा: सानुबन्धा: काम स्वर्ग नरकं वा पताम:

संजय म्हणाला— राजा धृतराष्ट्राचे ते क्रूर पुत्र, ज्यांनी पूर्वी आम्हाला षण्ढ म्हणत आणि सोललेल्या तिळासारखे तुच्छ ठरवत हिणवले—ते आज आपल्या गणांसह, नातलगांसह आमच्या हातून मारले गेले. आता आम्ही स्वर्गात जाऊ वा नरकात पडू—त्याची चिंता नाही.

Verse 12

पुनश्च राज्ञ: पतितस्य भूमौ सतां गदां स्कन्धगतां प्रगृहा । वामेन पादेन शिर: प्रमृद्य दुर्योधनं नैकृतिकं न्यवोचत्‌

संजय म्हणाला— मग पुन्हा जमिनीवर पडलेल्या राजा दुर्योधनाच्या खांद्याजवळ पडलेली गदा उचलून भीमाने डाव्या पायाने त्याचे मस्तक दाबले आणि त्याला नीच छलिया-कपटी असे म्हणत संबोधिले.

Verse 13

हृष्टेन राजन्‌ कुरुसत्तमस्य क्षुद्रात्मना भीमसेनेन पादम्‌ । दृष्टवा कृतं मूर्थनि नाभ्यनन्दन्‌ धर्मात्मान: सोमकानां प्रबर्हा:

संजय म्हणाला—राजन्! हर्षाने उन्मत्त झालेल्या क्षुद्रबुद्धी भीमसेनाने कुरुश्रेष्ठ दुर्योधनाच्या मस्तकावर पाय ठेवला. हे पाहून सोमकांतील धर्मात्मा श्रेष्ठ पुरुषांनी ते मान्य केले नाही, त्या कुकृत्याचे अभिनंदनही केले नाही.

Verse 14

तव पुत्र तथा हत्वा कत्थमानं वृकोदरम्‌ । नृत्यमानं च बहुशो धर्मराजो<ब्रवीदिदम्‌,आपके पुत्रको मारकर बहुत बढ़-बढ़कर बातें बनाते और बारंबार नाचते-कूदते हुए भीमसेनसे धर्मराज युधिष्ठिरने इस प्रकार कहा--

संजय म्हणाला—तुमच्या पुत्राचा वध करून वृकोदर भीमसेन गर्वाने बढाया मारत आणि वारंवार आनंदाने नाचत होता; तेव्हा धर्मराज युधिष्ठिर त्याला असे म्हणाला.

Verse 15

गतो<सि वैरस्यानृण्यं प्रतिज्ञा पूरिता त्वया । शुभेनाथाशुभेनैव कर्मणा विरमाधुना,'भीम! तुम वैरसे उऋण हुए। तुमने शुभ या अशुभ कर्मसे अपनी प्रतिज्ञा पूरी कर ली। अब तो इस कार्यसे विरत हो जाओ

तू वैराचे ऋण फेडलेस; तुझी प्रतिज्ञा पूर्ण झाली. ते कर्म शुभ मानो वा अशुभ—तू ते करून दाखवलेस; आता, भीमा, यापासून विरत हो.

Verse 16

मा शिरोअस्य पदा मार्दीर्मा धर्मस्तेडतिगो भवेत्‌ | राजा ज्ञातिहतश्नायं नैतन्नन्‍्याय्यं तवानघ

याच्या मस्तकाला पायाने ठोकर मारू नकोस; तुझ्याकडून धर्मभंग होऊ नये. हा राजा आहे आणि आपलाच नातेवाईक; आता तो मारला जाऊन पडला आहे—हे अनघा, तुला असे वागणे योग्य नाही.

Verse 17

एकादशचमूनाथं कुरूणामधिपं तथा । मा स्प्राक्षीर्भीम पादेन राजानं ज्ञातिमेव च,'भीम! ग्यारह अक्षौहिणी सेनाके स्वामी तथा अपने ही बान्धव कुरुराज राजा दुर्योधनको पैरसे न ठुकराओ

भीमा! अकरा अक्षौहिणी सेनांचा स्वामी, कुरूंचा अधिपती—आणि आपलाच बांधव—राजा दुर्योधन याला पायाने ठोकर मारू नकोस.

Verse 18

हतबन्धुर्हतामात्यो भ्रष्टसैन्यो हतो मृथे । सर्वाकारेण शोच्यो5यं नावहास्यो5यमी श्वर:

संजय म्हणाला—याचे बंधू मारले गेले, मंत्री मारले गेले, सैन्य उद्ध्वस्त झाले आणि हा स्वतःही रणांगणात पडला. सर्व प्रकारे राजा दुर्योधन शोकास पात्र आहे; उपहासास नव्हे.

Verse 19

विध्वस्तो5यं हतामात्यो हतभ्राता हतप्रज: । उत्सन्नपिण्डो भ्राता च नैतन्न्याय्यं कृतं त्वया

संजय म्हणाला—हा पूर्णपणे उद्ध्वस्त झाला; याचे मंत्री, भाऊ आणि पुत्रही मारले गेले. आता याला पिंड देणारा कोणी उरलेला नाही. आणि तरीही हा आपलाच भाऊ आहे. तू याच्याशी जे केलेस ते न्याय्य नाही.

Verse 20

धार्मिको भीमसेनो<सावित्याहुस्त्वां पुरा जना: । स कस्माद्‌ भीमसेन त्वं राजानमधितिष्ठसि

संजय म्हणाला—लोक पूर्वी म्हणत, ‘हा भीमसेन मोठा धर्मात्मा आहे.’ मग हे भीमसेन, आज तू राजा दुर्योधनाला पायाखाली का तुडवितोस?

Verse 21

इत्युक्त्वा भीमसेनं तु साश्रुकण्ठो युधिष्ठिर: । उपसृत्याब्रवीद्‌ दीनो दुर्योधनमरिंदमम्‌,भीमसेनसे ऐसा कहकर राजा युधिष्छिर दीनभावसे शत्रुदमन दुर्योधनके पास गये और अश्रुगद्गद कण्ठसे इस प्रकार बोले--

संजय म्हणाला—भीमसेनाला असे बोलून अश्रूंनी गळा दाटलेल्या युधिष्ठिराने दीन होऊन शत्रुदमन दुर्योधनाजवळ जाऊन त्याला संबोधिले.

Verse 22

तात मन्युर्न ते कार्यो नात्मा शोच्यस्त्वया तथा । नून॑ पूर्वकृतं कर्म सुघोरमनुभूयते

संजय म्हणाला—तात! तुला न क्रोध करावा, न खेद करावा; आणि स्वतःसाठी शोक करणेही योग्य नाही. निश्चयच, आता जे भोगले जात आहे ते पूर्वकृत कर्माचेच अत्यंत घोर फळ आहे.

Verse 23

धात्रोपदिष्टं विषमं नूनं फलमसंस्कृतम्‌ । यद्‌ वयं त्वां जिघांसामस्त्वं चास्मान्‌ कुरुसत्तम

कुरुश्रेष्ठा! हे निश्चयच विधात्याने दिलेले, आपल्या अशुद्ध कर्मांचे हे विषम व कठोर फळ आहे—की आम्ही तुला मारू इच्छितो आणि तू आम्हाला मारू इच्छितोस.

Verse 24

आत्मनो हाूपराधेन महद्‌ व्यसनमीदृशम्‌ | प्राप्ततानसि यल्लोभान्मदाद्‌ बाल्याच्च भारत,“भरतनन्दन! तुमने लोभ, मद और अविवेकके कारण अपने ही अपराधसे ऐसा भारी संकट प्राप्त किया है

भरतनंदना! लोभ, मद आणि बालसुलभ अविवेक यांमुळे—स्वतःच्या अपराधानेच—तू अशा महान् संकटात पडला आहेस.

Verse 25

घातयित्वा वयस्यांश्व भ्रातृनथ पितृंस्तथा । पुत्रान्‌ पौत्रांस्तथा चान्यांस्ततो5सि निधनं गत:,“तुम अपने मित्रों, भाइयों, पितृतुल्य पुरुषों, पुत्रों और पौत्रोंका वध कराकर फिर स्वयं भी मारे गये

मित्र, भाऊ, पितृतुल्य वृद्ध, पुत्र, पौत्र आणि इतरांचा वध करवून शेवटी तू स्वतःही विनाशाला गेला आहेस.

Verse 26

तवापराधादस्माभि भ्रातरस्ते निपातिता: । निहता ज्ञातयश्चापि दिएष्ट॑ मन्ये दुरत्ययम्‌

तुझ्या अपराधामुळेच आम्ही तुझे भाऊ पाडले आणि तुझे आप्तही मारले गेले; हे दैवाचे दुर्जेय विधान आहे असे मला वाटते.

Verse 27

आत्मा न शोचनीयस्ते श्लाध्यो मृत्युस्तवानघ । वयमेवाधुना शोच्या: सर्वावस्थासु कौरव

निष्पाप कौरवा! तुझ्यासाठी शोक करावा असा तू नाहीस; तुझा मृत्यूही स्तुत्य आहे. आता तर आम्हीच सर्व अवस्थांत दयनीय आहोत.

Verse 28

भ्रातृणां चैव पुत्राणां तथा वै शोकविह्लला:

ते आपल्या भावांसाठी आणि पुत्रांसाठी सारखेच विलाप करीत शोकाने व्याकुळ झाले; युद्धाने आपल्या स्वजनांवर आणलेले दुःख पाहून ते स्तब्ध झाले।

Verse 29

त्वमेक: सुस्थितो राजन्‌ स्वर्गे ते निलयो ध्रुव:

हे राजन्! तूच एक दृढपणे प्रतिष्ठित आहेस; स्वर्गात तुझे निवासस्थान निश्चित व अचल आहे।

Verse 30

स्‍्नुषाश्र प्रस्नुषाश्वैव धृतराष्ट्रस्य विद्धला: | गर्हयिष्यन्ति नो नूनं विधवा: शोककर्शिता:,*धृतराष्ट्रकी वे शोकातुर एवं व्याकुल विधवा पुत्रवधुएँ और पौत्रवधुएँ भी निश्चय ही हमलोगोंकी निन्दा करेंगी”

धृतराष्ट्राच्या सूनबाया आणि नातसूनबाया—विधवा होऊन शोकाने कर्शित व व्याकुळ—निश्चितच आपली निंदा करतील।

Verse 31

संजय उवाच एवमुकक्‍्त्वा सुदुःखार्तो निशश्वास स पार्थिव: । विललाप चिरं चापि धर्मपुत्रो युधिष्ठिर:

संजय म्हणाला: हे राजन्! असे बोलून धर्मपुत्र राजा युधिष्ठिर अत्यंत दुःखाने व्याकुळ होऊन दीर्घ श्वास सोडीत फार वेळ विलाप करीत राहिला।

Verse 43

तस्यावहासस्य फलमप्य त्वं समवाप्नुहि | “खोटी बुद्धिवाले मूर्ख! तूने पहले मुझे “बैल

आता त्या उपहासाचे फळ तू भोग. हे खोटी बुद्धी असलेल्या मूर्खा! पूर्वी तू मला “बैल, बैल” असे म्हणत हिणवलेस; आणि एकच वस्त्र परिधान केलेली रजस्वला द्रौपदी सभेत आणून आम्हा सर्वांचा तमाशा केला व सर्वांवर कटुवचनांचा वर्षाव केला; आज त्या अपमान व उपहासाचा परिणाम स्वीकार.

Verse 56

शिरश्न राजसिंहस्य पादेन समलोडयत्‌ | ऐसा कहकर भीमसेनने अपने बायें पैरसे उसके मुकुटको ठुकराया और उस राजसिंहके मस्तकपर भी पैरसे ठोकर मारा

संजय म्हणाला—असे बोलून भीमसेनाने डाव्या पायाने त्याचा मुकुट पाडून दिला आणि मग त्या ‘राजसिंहा’च्या मस्तकावरही पायाने ठोकर मारली।

Verse 59

इति श्रीमहाभारते शल्यपर्वणि गदापर्वणि युधिष्ठिरविलापे एकोनषष्टितमो5 ध्याय: ।। ५९ || इस प्रकार श्रीमह्याभारत शल्यपर्वके अन्तर्गत गदापर्वमें युधिष्ठिरका विलापविषयक उनसठवाँ अध्याय पूरा हुआ

अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या शल्यपर्वातील गदापर्वात युधिष्ठिर-विलापविषयक एकोणसाठावा अध्याय समाप्त झाला।

Verse 63

पुनरेवाब्रवीद्‌ वाक्‍्यं यत्‌ तच्छुणु नराधिप । नरेश्वर! इसी प्रकार शत्रुसेनाका संहार करनेवाले भीमसेनने क्रोधसे लाल आँखें करके फिर जो बात कही, उसे भी सुन लीजिये

संजय म्हणाला—हे नराधिप, तेच वचन पुन्हा ऐका। हे नरेश्वर, शत्रुसैन्याचा संहार करणारा भीमसेन क्रोधाने डोळे लाल करून पुन्हा जे बोलला, तेही ऐका।

Verse 73

तान्‌ वयं प्रतिनृत्याम: पुनर्गौरिति गौरिति । जिन मूर्खोने पहले हमें “बैल-बैल' कहकर नृत्य किया था, आज उन्हें “बैल-बैल' कहकर उस अपमानका बदला लेते हुए हम भी प्रसन्नतासे नाच रहे हैं

संजय म्हणाला—आता आम्हीही त्यांना प्रत्युत्तर देत नाचत आहोत आणि पुन्हा पुन्हा ‘बैल-बैल’ अशी हाक देत आहोत। ज्यांनी पूर्वी ‘बैल-बैल’ म्हणत नाचून आमचा उपहास केला होता, त्या अपमानाचा बदला घेत आज आम्हीही आनंदाने नाचत आहोत।

Verse 283

कथं द्रक्ष्यामि विधवा वधू: शोकपरिप्लुता: । “भला, मैं भाइयों और पुत्रोंकी उन शोकविह्नलला और दु:खमें डूबी हुई विधवा बहुओंको कैसे देख सकूँगा

संजय म्हणाला—“शोकाने व्याकुळ व दुःखात बुडालेल्या त्या विधवा सुनांना मी कसा पाहू?”

Verse 293

वयं नरकसंज्ञ वै दु:खं प्राप्स्याम दारुणम्‌ “राजन! तुम अकेले सुखी हो। निश्चय ही स्वर्गमें तुम्हें स्थान प्राप्त होगा और हमें यहाँ नरकतुल्य दारुण दु:ख भोगना पड़ेगा

संजय म्हणाला— “आम्ही तर नरकगामी म्हणूनच ओळखले जाऊ; निश्चयाने आम्हांस दारुण दुःख प्राप्त होईल. राजन्! तुम्हीच एकटे सुखी आहात; निश्चितच स्वर्गात तुम्हाला स्थान मिळेल आणि आम्हाला येथे नरकासारखे कठोर दुःख भोगावे लागेल.”

Verse 2736

कृपणं वर्तयिष्यामस्तैहीना बन्धुभि: प्रियै: । “अनघ! तुम्हें अपने लिये शोक नहीं करना चाहिये

संजय म्हणाला— “तुमच्याविना आणि आपल्या प्रिय बंधुजनांविना आम्हाला दीन, कृपण जीवन जगावे लागेल. अनघ! स्वतःसाठी शोक करू नकोस; तुझा मृत्यू प्रशंसनीय आहे. कुरुराज! या क्षणी सर्व अवस्थांत खरे तर आम्हीच शोचनीय झालो आहोत; कारण त्या प्रिय नातलगांशिवाय आम्हाला असहायपणे जगावे लागेल.”