Adhyaya 55
Vāg-yuddha and Nimitta-darśana before the Gadāyuddha (Verbal Duel and Omens)
Upa-parva: Gadāyuddha-prastāva (Prelude to the Mace-Duel)
Vaiśaṃpāyana narrates a tense sequence in which a verbal duel (vāg-yuddha) and omen imagery frame the imminent mace engagement. Dhṛtarāṣṭra, described as grief-stricken, laments the reversal of fortune: his son—once commander of vast forces—goes forward on foot with a mace, a sign of narrowed options and approaching finality. Saṃjaya then reports the challenger’s summons to Pārtha’s side for combat and the appearance of alarming portents: harsh winds, dust-rain, darkness over directions, thunderous sounds, meteors, an untimely eclipse, trembling earth, falling mountain peaks, agitated animals, and disembodied cries. Observing these nimittas, Bhīma addresses Yudhiṣṭhira, declaring long-contained anger and vowing to end Duryodhana, explicitly listing prior grievances—attempted burning at Vāraṇāvata, the dice deception, Draupadī’s public humiliation, exile and concealment—thus converting personal memory into a public moral indictment. Duryodhana replies that rhetoric is sufficient and demands action, and the gathered kings encourage him. The chapter closes with both sides moving toward the formal commencement of the gadā encounter amid heightened battlefield soundscape and readiness.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र संजय से पूछते हैं—बलराम के सान्निध्य में, गदायुद्ध उपस्थित होने पर, मेरा पुत्र दुर्योधन भीम के सामने कैसे उतरा? → संजय बताता है कि बलराम को निकट पाकर दुर्योधन का उत्साह और युद्ध-लालसा प्रज्वलित हो उठती है। समन्तपञ्चक तीर्थ में राजाओं और पाण्डव-पक्ष सहित सभासदों का विशाल समुदाय बैठता है; दुर्योधन सबको निकट बैठकर निर्णायक द्वंद्व देखने का निमंत्रण देता है। दोनों योद्धा—बलराम के शिष्य—क्रोध से भरे, हाथों में गदा लिए, गजों और अग्नि के समान उग्र दिखते हैं। → भीम और दुर्योधन एक-दूसरे को प्रलयकाल के दो सूर्य-सम तेजस्वी, काल-मृत्यु के समान परंतप रूप में देखते हैं—और समस्त सभा के सामने गदायुद्ध का क्षण उपस्थित हो जाता है, जहाँ दोनों की क्रुद्ध प्रतिज्ञा और कौशल टकराने को तत्पर है। → सभा-व्यवस्था और दर्शक-समूह की स्वीकृति के साथ युद्ध-स्थल का विधान पूर्ण होता है; द्वंद्व को सार्वजनिक, नियमबद्ध और बलराम की छाया में प्रतिष्ठा मिलती है। → दोनों महाबली आमने-सामने खड़े हैं—पहला प्रहार किसका होगा, और किसकी गदा धर्म-यश का निर्णय करेगी?
Shlokas
Verse 1
/ ऑपनआक्रात बछ। आर: 2 पञ्चपज्चाशत्तमो< ध्याय: बलरामजीकी सलाहसे सबका कुरुक्षेत्रके समन््तपंचक तीर्थमें जाना और वहाँ हे तथा दुर्योधनमें गदायुद्धकी या वैशम्पायन उवाच एवं तदभवद् युद्ध तुमुलं जनमेजय । यत्र दुःखान्वितो राजा धृतराष्ट्रोडब्रवीदिदम्
वैशंपायन म्हणाले—हे जनमेजया! अशा प्रकारे ते घोर व तुमुल युद्ध घडले; ते पाहून दुःखाने व्याकुळ झालेला राजा धृतराष्ट्र असे बोलला.
Verse 2
धृतराष्ट्र रवाच राम॑ संनिहितं दृष्टवा गदायुद्ध उपस्थिते । मम पुत्र: कथं भीम॑ प्रत्ययुध्यत संजय
धृतराष्ट्र म्हणाला—संजया! गदायुद्ध सुरू असताना आणि राम (बलराम) जवळ उभा आहे असे पाहून, माझ्या पुत्राने भीमाशी कशा प्रकारे प्रत्ययुद्ध केले?
Verse 3
संजय उवाच रामसांनिध्यमासाद्य पुत्रो दुर्योधनस्तव । युद्धकामो महाबाहु: समहृष्यत वीर्यवान्
संजय म्हणाला—राजन्! बलरामाच्या सान्निध्यात येताच युद्धाची इच्छा असलेला तुमचा महाबाहु, पराक्रमी पुत्र दुर्योधन अत्यंत हर्षित झाला.
Verse 4
दृष्टवा लाडूलिन राजा प्रत्युत्थाय च भारत । प्रीत्या परमया युक्त: समभ्यर्च्य यथाविधि
हे भारत! राजा लाडूलिन यांना पाहताच तो उभा राहिला; परम प्रीतीने युक्त होऊन त्याने विधिपूर्वक त्यांचा सत्कार केला.
Verse 5
ततो युधिष्छिरं रामो वाक्यमेतदुवाच ह
तेव्हा रामाने युधिष्ठिराला हे वचन सांगितले।
Verse 6
मधुरं धर्मसंयुक्त शूराणां हितमेव च | तब बलरामने युधिष्ठिरसे मधुर वाणीमें शूरवीरोंके लिये हितकर धर्मयुक्त वचन कहा --][५% || मया श्रुतं कथयतामृषीणां राजसत्तम
त्यांनी मधुर वाणीने, धर्मयुक्त आणि शूरांच्या हिताचे वचन सांगितले।
Verse 7
कुरुक्षेत्रं परं पुण्यं पावन स्वर्ग्यमेव च । दैवतैर्ऋषिभिर्जुषं ब्राह्मणैश्व महात्मभि:
“कुरुक्षेत्र परम पुण्य, पावन आणि स्वर्गप्रद आहे; देव, ऋषी आणि महात्मे ब्राह्मण सदैव त्याचे सेवन करतात.”
Verse 8
तत्र वै योत्स्यमाना ये देहं त्यक्ष्यन्ति मानवा: । तेषां स्वर्गे ध्रुवी वास: शक्रेण सह मारिष
“हे मान्यवर! जे मनुष्य तेथे युद्ध करताना देहत्याग करतील, त्यांचा स्वर्गात शक्र (इंद्र) याच्यासह निश्चयाने स्थिर निवास होईल.”
Verse 9
तस्मात् समन्तपञ्चकमितो याम द्रुतं नूप । प्रथितोत्तरवेदी सा देवलोके प्रजापते:
“म्हणून, हे नरेश्वर! आपण येथून त्वरेने समंतपंचकास जाऊ; देवलोकात ती भूमी प्रजापतीची ‘उत्तरवेदी’ म्हणून प्रसिद्ध आहे. त्रिलोकीतील त्या परम पुण्य सनातन तीर्थात युद्ध करून जो मृत्यू पावतो, तो निश्चयाने स्वर्गास जातो.”
Verse 10
तस्मिन् महापुण्यतमे त्रैलोक्यस्य सनातने । संग्रामे निधन प्राप्य ध्रुवं स्वर्गे भविष्यति
संजय म्हणाला—“त्रैलोक्यात प्रसिद्ध अशा त्या परम पुण्यतम, सनातन तीर्थप्रदेशात जो संग्रामात मृत्यू पावतो, तो निश्चयच स्वर्गास प्राप्त होतो.”
Verse 11
तथेत्युक्त्वा महाराज कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिर: । समन्तपज्चकं वीर: प्रायादभिमुख: प्रभु:
संजय म्हणाला—“तसेच होवो,” असे म्हणत, महाराज, कुन्तीपुत्र वीर, प्रभु युधिष्ठिर समन्तपंचकाकडे तोंड करून निघाला.
Verse 12
ततो दुर्योधनो राजा प्रगृह्म महतीं गदाम् | पदभ्याममर्षी द्युतिमानगच्छत् पाण्डवैः सह
संजय म्हणाला—मग राजा दुर्योधनाने विशाल गदा उचलली; अमर्षाने भरलेला, तेजस्वी असा तो पायीच पाण्डवांसह निघाला.
Verse 13
तथा<<यान्तं गदाहस्तं वर्मणा चापि दंशितम् | अन्तरिक्षचरा देवा: साधु साध्वित्यपूजयन्
संजय म्हणाला—गदा हातात घेऊन आणि कवचाने सज्ज असा तो येताना पाहून, आकाशचारी देवांनी “साधु! साधु!” असे म्हणत त्याची स्तुती केली.
Verse 14
वातिकाश्चारणा ये तु दृष्टवा ते हर्षमागता: । स पाण्डवै: परिवृत: कुरुराजस्तवात्मज:
संजय म्हणाला—त्याला पाहून वैतालिक व चारण हर्षित झाले. पाण्डवांनी वेढलेला तुझा पुत्र, कुरुराज, तेथे उभा होता.
Verse 15
मत्तस्येव गजेन्द्रस्य गतिमास्थाय सो5व्रजत् । वातिक और चारण भी उसे देखकर हर्षसे खिल उठे। पाण्डवोंसे घिरा हुआ आपका पुत्र कुरुराज दुर्योधन मतवाले गजराजकी-सी गतिका आश्रय लेकर चल रहा था ।।
संजय म्हणाला— राजन्! पांडवांनी वेढलेल्या तुमच्या पुत्र दुर्योधनाने मत्त गजेन्द्रासारखी चाल धारण करून पुढे कूच केले. मग शंखनिनाद आणि भेरींच्या महान् गर्जनेने रणभूमी दुमदुमून गेली.
Verse 16
ततस्ते तु कुरुक्षेत्रं प्राप्ता नरवरोत्तमा:
संजय म्हणाला— मग ते श्रेष्ठ नरवीर कुरुक्षेत्रात येऊन पोहोचले. तो प्रदेश ऊसररहित व शुभ असल्याचे पाहून त्यांनी तेथेच युद्ध करणे पसंत केले.
Verse 17
प्रतीच्यभिमुखं देशं यथोद्दिष्टं सुतेन ते । दक्षिणेन सरस्वत्या: स्वयनं तीर्थमुत्तमम्
संजय म्हणाला— तुमच्या पुत्राने जसे सांगितले होते तसे ते पश्चिमाभिमुख प्रदेशाकडे निघाले आणि सरस्वतीच्या दक्षिण तीरावरील ‘स्वयन’ या उत्तम तीर्थाकडे गेले.
Verse 18
ततो भीमो महाकोटिं गदां गृह्माथ वर्मभूत्
संजय म्हणाला— मग भीमाने महाकोटी गदा उचलली आणि जणू तोच कवचमय झाला.
Verse 19
अवबद्धशिरस्त्राण: संख्ये काज्चनवर्म भूत्
संजय म्हणाला— रणात त्याने शिरस्त्राण घट्ट बांधले आणि सुवर्णकवच धारण केले.
Verse 20
वर्मभ्यां संयतो वीरी भीमदुर्योधनावुभौ
संजय म्हणाला—भीम व दुर्योधन हे दोन्ही वीर कवचांनी घट्ट बांधलेले, पूर्ण संयमात, युद्धास सज्ज होऊन एकमेकांसमोर उभे होते।
Verse 21
रणमण्डलमध्यस्थौ भ्रातरौ तौ नरर्षभौ
संजय म्हणाला—रणमंडळाच्या मध्यभागी ते दोघे भाऊ, नरांतील वृषभासमान, अढळ उभे होते।
Verse 22
तावन्योन्यं निरीक्षेतां क्रुद्धाविव महाद्विपौ
संजय म्हणाला—ते दोघे एकमेकांकडे रोखून पाहू लागले, जणू क्रुद्ध झालेले दोन महाहत्ती।
Verse 23
सम्प्रहष्टमना राजन् गदामादाय कौरव:
संजय म्हणाला—हे राजन्, आनंदित मनाने कौरवाने गदा उचलली।
Verse 24
सृक्किणी संलिहन् राजन् क्रोधरक्तेक्षण: श्वसन | ततो दुर्योधनो राजन् गदामादाय वीर्यवान्
संजय म्हणाला—हे राजन्, ओठांचे कोपरे चाटीत, जोराने श्वास घेत, क्रोधाने लाल झालेल्या डोळ्यांनी दुर्योधन तो पराक्रमी मग गदा उचलून उभा राहिला।
Verse 25
भीमसेनमभिप्रेक्ष्य गजो गजमिवादह्दयत् | नरेश्वर! तदनन्तर शक्तिशाली कुरुवंशी राजा दुर्योधन प्रसन्नचित्त हो गदा हाथमें ले क्रोधसे लाल आँखें करके गलफरोंको चाटता और लंबी साँसें खींचता हुआ भीमसेनकी ओर देखकर उसी प्रकार ललकारने लगा, जैसे एक हाथी दूसरे हाथीको पुकार रहा हो ।।
संजय म्हणाला—भीमसेनाला पाहताच दुर्योधनाने जसा एक हत्ती दुसऱ्या हत्तीला हाक मारावी तसा त्याला आव्हान दिले. मग कुरुवंशी तो पराक्रमी राजा दुर्योधन, मनात कठोर आत्मविश्वास धरून, हातात गदा उचलून—क्रोधाने लाल झालेल्या डोळ्यांनी, ओठ चाटीत आणि दीर्घ श्वास घेत—भीमाकडे पाहून तसाच गर्जला, जसा मदमस्त गजराज प्रतिस्पर्धी गजाला गर्जून बोलावतो. आणि वीर भीमानेही आपली दुर्धर्ष गदा उचलली.
Verse 26
तावुद्यतगदापाणी दुर्योधनवृकोदरौ
तेव्हा दुर्योधन आणि वृकोदर—दोघेही—हातात गदा उंचावून युद्धासाठी सज्ज होऊन उभे राहिले.
Verse 27
तावुभौ समतिक्रुद्धावुभी भीमपराक्रमौ
ते दोघेही समान रीतीने क्रोधाने पेटले होते आणि दोघेही भीमासारखे पराक्रमी होते.
Verse 28
उभौ सदृशकर्माणौ यमवासवयोरिव
संजय म्हणाला—महाराज! कर्मात ते दोघेही समान होते, जणू यम आणि वासव (इंद्र)च. शत्रूंना संताप देणारे ते दोन्ही महाबली वीर यमराज, इंद्र, वरुण, श्रीकृष्ण, बलराम, कुबेर तसेच मधु-कैटभ, सुन्द-उपसुन्द, राम-रावण आणि बाली-सुग्रीव यांसारख्या प्रसिद्ध द्वंद्वांच्या तोडीचे पराक्रम दाखवीत होते; ते जणू काळ आणि मृत्यूसारखेच भासत होते.
Verse 29
तथा सदृशकर्माणौ वरुणस्य महाबलौ । वासुदेवस्य रामस्य तथा वैश्रवणस्य च
संजय म्हणाला—महाराज! ते दोन्ही महाबली वीर वरुणासारखे कर्म करणारे होते; तसेच वासुदेव (श्रीकृष्ण), राम (बलराम) आणि वैश्रवण (कुबेर) यांच्यासारखेही. शत्रूंना संताप देणारे ते दोघे यमराज, इंद्र, वरुण, श्रीकृष्ण, बलराम, कुबेर तसेच मधु-कैटभ, सुन्द-उपसुन्द, राम-रावण आणि बाली-सुग्रीव यांसारख्या प्रसिद्ध प्रतिद्वंद्व्यांप्रमाणे पराक्रम दाखवीत; ते जणू काळ आणि मृत्यूसमान भासत होते.
Verse 30
सदृशौ तौ महाराज मधुकैटभयोर्युधि । उभौ सदृशकर्माणौ तथा सुन्दोपसुन्दयो:
संजय म्हणाला—महाराज! युद्धात ते दोघे मधु-कैटभासारखे एकरूप होते आणि कर्मात सुंद-उपसुंदासारखे समतुल्य होते. रणक्रोधाने प्रज्वलित, शत्रूंना संताप देणारे ते महाबली वीर आपल्या पराक्रमाच्या मापाने काळ व मृत्यूसारखे भयावह भासत होते.
Verse 31
रामरावणयोश्रैव वालिसुग्रीवयोस्तथा । तथैव कालस्य समीौ मृत्योश्रैव परंतपौ
संजय म्हणाला—महाराज! शत्रूंना संताप देणारे ते दोन्ही वीर राम-रावणासारखे, तसेच वाली-सुग्रीवासारखे समतुल्य भासत होते; आणि त्याचप्रमाणे ते काळ व मृत्यूसारखे—अप्रतिहत पराक्रमाचे—दिसत होते.
Verse 32
अन्योन्यमभिधावन्तौ मत्ताविव महाद्विपौ । वासितासंगमे दृप्ती शरदीव मदोत्कटौ
संजय म्हणाला—जसे शरद्ऋतूत संगिनीच्या संगमासाठी मदोन्मत्त दोन महाहत्ती गर्वाने उन्मत्त होऊन एकमेकांवर धावून जातात, तसेच आपल्या बळाचा अभिमान बाळगणारे ते दोन्ही वीर टक्कर देण्यासाठी पुढे सरसावले. शत्रुदमन करणारे ते दोन्ही योद्धे दोन सर्पांसारखे प्रज्वलित क्रोधरूपी विष ओकत रोषाने एकमेकांकडे पाहत होते.
Verse 33
उभौ क्रोधविषं दीप्तं वमन््तावुरगाविव । अन्योन्यमभिसंरब्धौ प्रेक्षमाणावरिंदमौ
संजय म्हणाला—ते दोघेही दोन सर्पांसारखे प्रज्वलित क्रोधरूपी विष ओकत होते. परस्परांवर संतप्त होऊन, शत्रुदमन करणारे ते दोघे एकमेकांकडे रोषाने पाहत होते.
Verse 34
उभौ भरतशार्दूलौ विक्रमेण समन्वितौ । सिंहाविव दुराधर्षों गदायुद्धविशारदौ,भरतवंशके वे विक्रमशाली सिंह दो जंगली सिंहोंके समान दुर्जय थे और दोनों ही गदायुद्धके विशेषज्ञ माने जाते थे
संजय म्हणाला—भरतवंशातील ते दोन्ही व्याघ्रसम वीर पराक्रमाने युक्त होते. दोन सिंहांसारखे ते दुर्जय होते आणि गदायुद्धात दोघेही विशारद मानले जात होते.
Verse 35
नखदंष्टायुधौ वीरौ व्याप्राविव दुरुत्सहौ । प्रजासंहरणे क्षुब्धौ समुद्राविव दुस्तरी
संजय म्हणाला—नख-दंतच जणू शस्त्र केलेले ते दोन्ही वीर, दोन व्याघ्रांसारखे दुर्धर्ष होते. प्रजासंहारासाठी क्षुब्ध झालेले ते प्रलयकाळी उसळलेल्या दोन समुद्रांप्रमाणे दुस्तर होते.
Verse 36
लोहिताज्विव क्रुद्धौ प्रतपन््तोी महारथौ । पंजों और दाढ़ोंसे प्रहार करनेवाले दो व्याप्रोंक समान उन दोनों वीरोंका वेग शत्रुओंके लिये दुः:सह था। प्रलयकालनमें विक्षुब्ध हुए दो समुद्रोंके समान उन्हें पार करना कठिन था। वे दोनों महारथी क्रोधमें भरे हुए दो मंगल ग्रहोंक समान एक-दूसरेको ताप दे रहे थे || ३५६ || पूर्वपश्चिमजौ मेघौ प्रेक्षमाणावरिंदमौ
संजय म्हणाला—क्रोधाने पेटलेले ते दोन्ही महारथी रक्तवर्ण अग्नीप्रमाणे तळपत होते. नख-दंतांनी घाव घालणाऱ्या दोन व्याघ्रांसारखा त्यांचा वेग शत्रूंना असह्य होता. प्रलयकाळी खवळलेल्या दोन समुद्रांप्रमाणे त्यांना पार करणे कठीण होते. क्रोधाने भरून ते दोघे मंगळग्रहासारखे परस्परांना ताप देत होते.
Verse 37
गर्जमानौ सुविषमं क्षरन्तौ प्रावृषीव हि । जैसे वर्षा-ऋतुमें पूर्व और पश्चिम दिशाओंमें स्थित दो वृष्टिकारक मेघ भयंकर गर्जना कर रहे हों, उसी प्रकार शत्रुओंका दमन करनेवाले वे दोनों वीर एक-दूसरेको देखते हुए भयानक सिंहनाद कर रहे थे ।।
संजय म्हणाला—पूर्व व पश्चिम दिशांत उभ्या असलेल्या पावसाळ्यातील दोन मेघांसारखे, शत्रुदमन करणारे ते दोन्ही वीर एकमेकांकडे पाहत अत्यंत भयंकर गर्जना करीत होते आणि प्रावृष्सारखे ओघळत होते. किरणयुक्त, महात्मे, दीप्तिमान व महाबली ते दोघे परस्परांना न्याहाळून सिंहनाद करू लागले.
Verse 38
व्यात्राविव सुसंरब्धौ गर्जन्ताविव तोयदौ
संजय म्हणाला—ते दोघेही अत्यंत संतप्त होऊन व्याघ्रांसारखे झाले होते आणि जलधर मेघांसारखे गर्जत होते.
Verse 39
गजाविव सुसंरब्धौ ज्वलिताविव पावकौ
संजय म्हणाला—ते दोघेही मत्त गजांसारखे संतप्त होते आणि प्रज्वलित अग्नीप्रमाणे धगधगत होते.
Verse 40
रोषात् प्रस्फुरमाणोष्ठी निरीक्षन्तौ परस्परम्
संजय म्हणाला—क्रोधाने त्यांच्या ओठांना थरथर येत होती; ते दोघेही एकमेकांकडे रोखून पाहत होते.
Verse 41
उभौ परमसंदहृष्टावुभी परमसम्मतौ
संजय म्हणाला—ते दोघेही अत्यंत आनंदित होते आणि दोघेही परम मान्यवर होते.
Verse 42
सदश्चवाविव हेषन्तौ बृहन्ताविव कुञ्जरौ । वृषभाविव गर्जन्तौ दुर्योधनवृकोदरौ
संजय म्हणाला—दुर्योधन आणि वृकोदर (भीम) उत्तम घोड्यांसारखे हिणहिणत, महान हत्तींसारखे उंच भासत आणि बलवान बैलांसारखे गर्जत होते.
Verse 43
आसन च ददौ तस्मै पर्यपृच्छदनामयम् । भरतनन्दन! हलधरको देखते ही राजा युधिष्ठिर उठकर खड़े हो गये और बड़े प्रेमसे विधिपूर्वक उनकी पूजा करके उन्हें बैठनेके लिये उन्होंने आसन दिया तथा उनके स्वास्थ्यका समाचार पूछा
संजय म्हणाला—हलधर (बलराम) यांना पाहताच भरतनंदन राजा युधिष्ठिर त्वरित उठून उभे राहिले. त्यांनी विधिपूर्वक प्रेमाने त्यांचा सत्कार केला, त्यांना आसन दिले आणि कुशल विचारले. त्यानंतर, राजन्, दुर्योधनाने युधिष्ठिराला हे सांगितले.
Verse 44
भ्रातृभि: सहितं चैव कृष्णेन च महात्मना । रामेणामितवीर्येण वाक््यं शौटीर्यसम्मतम्
संजय म्हणाला—भाऊबंधांसह, महात्मा कृष्ण आणि अमितपराक्रमी राम यांच्या सान्निध्यात, त्याने शौर्याला साजेसे वचन उच्चारले.
Verse 45
केकयै: सृग्जयैर्दप्तं पञ्चालैश्व महात्मभि: । राजन्! तदनन्तर दुर्योधनने अमितपराक्रमी बलराम, महात्मा श्रीकृष्ण, महामनस्वी पांचाल, संजय, केकयगण तथा अपने भाइयोंके साथ खड़े हुए अभिमानी युधिष्ठिरसे इस प्रकार गर्वयुक्त वचन कहा-- ।।
संजय म्हणाला—महाराज! केकय, सृंजय आणि महात्मा पाञ्चाल युद्धोन्मादाने दिपून उठल्यानंतर, दुर्योधनाने पाहिले की अभिमानी युधिष्ठिर असीम पराक्रमी बलराम, महात्मा श्रीकृष्ण, उच्चमनस्क पाञ्चाल-नायक, संजय, केकयगण आणि आपल्या भावांसह उभा आहे. तेव्हा दुर्योधन गर्वयुक्त वचन बोलला—“हे युद्ध माझे आणि भीमाचे—आम्हा दोघांचे—दृढ निश्चयाने ठरले आहे.”
Verse 46
श्र॒त्वा दुर्योधनवच: प्रत्यपद्यन्त तत्तथा
संजय म्हणाला—दुर्योधनाचे वचन ऐकून जमलेल्या राजांनी तसेच मान्य केले. मग राजांचा तो विशाल समुदाय तेथे सर्व बाजूंनी बसला. नरेशांची ती मंडळी आकाशातील सूर्यमंडलासारखी भासत होती. त्यांच्या मध्यभागी भगवान श्रीकृष्णांचे ज्येष्ठ भ्राता, तेजस्वी महाबाहु बलराम विराजमान होते. महाराज! सर्वत्र पूजिले गेलेले, नीलांबरधारी व गौरकांती बलभद्र राजांच्या मध्ये असे शोभत होते, जसे रात्री नक्षत्रांनी वेढलेला पूर्णचंद्र शोभतो.
Verse 47
ततः समुपविष्टं तत् सुमहद्राजमण्डलम् । विराजमान ददृशे दिवीवादित्यमण्डलम्
त्यानंतर ते विशाल राजमंडळ बसल्यावर, ते आकाशातील सूर्यमंडलासारखे तेजस्वी भासू लागले.
Verse 48
तेषां मध्ये महाबाहु: श्रीमान् केशवपूर्वज: । उपविष्टो महाराज पूज्यमान: समन्ततः
महाराज! त्यांच्या मध्ये श्रीमान, महाबाहु, केशवाचे (कृष्णाचे) ज्येष्ठ भ्राता बलराम सर्व बाजूंनी पूजिले जाऊन बसले होते.
Verse 49
शुशुभे राजमध्यस्थो नीलवासा: सितप्रभ: । नक्षत्रैरिव सम्पूर्णो वृतो नेशि निशाकर:
राजांच्या मध्यभागी नीलवस्त्रधारी, शुभ्र तेजाने उजळलेले बलदेव असे शोभत होते, जसे रात्री नक्षत्रांनी वेढलेला पूर्णचंद्र शोभतो.
Verse 50
तो तथा तु महाराज गदाहस्तौ सुदुःसहौ । अन्योन्यं वाम्भिरुग्राभिस्तक्षमाणौ व्यवस्थितौ,महाराज! हाथमें गदा लिये वे दोनों दुःसह वीर एक-दूसरेको अपने कठोर वचनोंद्वारा पीड़ा देते हुए खड़े थे
संजय म्हणाला—महाराज! ते दोघेही असह्य पराक्रमी वीर गदा हातात घेऊन समोरासमोर उभे राहिले होते आणि उग्र, कठोर वचनांनी एकमेकांना जखमी करीत होते.
Verse 51
अप्रियाणि ततो<न्योन्यमुक्त्वा तौ कुरुसत्तमौ । उदीक्षन्तौ स्थितौ तत्र वृत्रशक्रौ यथा55हवे
त्यानंतर परस्पर अप्रिय, कटु वचने बोलून कुरुकुलातील ते दोघे श्रेष्ठ वीर रणांगणात वृत्र आणि इंद्राप्रमाणे एकमेकांकडे रोखून पाहत ठाम उभे राहिले.
Verse 54
इस प्रकार श्रीमहाभारत शल्यपर्वके अन्तर्गत गदापव॑नें बलदेवजीकी तीर्थयात्राके प्रसंगमें सारस्वतोपाख्यानविषयक चौवनवाँ अध्याय पूरा हुआ
अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या शल्यपर्वातील गदापर्वात बलदेवांच्या तीर्थयात्रेच्या प्रसंगात सारस्वतोपाख्यानविषयक चौपन्नावा अध्याय समाप्त झाला.
Verse 55
इति श्रीमहाभारते शल्यपर्वणि गदापर्वणि युद्धारम्भे पजचपड्चाशत्तमो<5 ध्याय: ।। ५५ || इस प्रकार श्रीमह्याभारत शल्यपर्वके अन्तर्गत गदापर्वमें युद्धका आरम्भविषयक पचपनवाँ अध्याय पूरा हुआ
अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या शल्यपर्वातील गदापर्वात युद्धारंभविषयक पंचावन्नावा अध्याय समाप्त झाला. ॥५५॥
Verse 156
सिंहनादैश्व शूराणां दिश: सर्वा: प्रपूरिता: । उस समय शंखोंकी ध्वनि, रणभेरियोंके गम्भीर घोष और शूरवीरोंके सिंहनादोंसे सम्पूर्ण दिशाएँ गूँज उठी थीं
त्या वेळी शूरवीरांच्या सिंहनादांनी सर्व दिशा दुमदुमून गेल्या.
Verse 173
तस्मिन् देशे त्वनिरिणे ते तु युद्धमरोचयन् । तदनन्तर वे सभी श्रेष्ठ नरवीर आपके पुत्रके साथ पश्चिमाभिमुख चलकर पूर्वोक्त कुरक्षेत्रमें आ पहुँचे। वह उत्तम तीर्थ सरस्वतीके दक्षिण तटपर स्थित एवं सदगतिकी प्राप्ति करानेवाला था। वहाँ कहीं ऊसर भूमि नहीं थी। उसी स्थानमें आकर सबने युद्ध करना पसंद किया
संजय म्हणाला—ऊसर व खारट भूमी नसलेल्या त्या प्रदेशात त्यांनी युद्ध करणेच पसंत केले. त्यानंतर ते सर्व श्रेष्ठ नरवीर तुमच्या पुत्रासह पश्चिमाभिमुख होऊन निघाले आणि पूर्वोक्त कुरुक्षेत्रात येऊन पोहोचले. ते उत्तम तीर्थ सरस्वतीच्या दक्षिण तीरावर स्थित असून सद्गती देणारे म्हणून प्रसिद्ध होते. तेथे कुठेही ऊसर जमीन नव्हती. त्या ठिकाणी एकत्र येऊन सर्वांनी तेथेच युद्ध करण्याचा निर्धार केला.
Verse 183
बिश्रद्रूपं महाराज सदृशं हि गरुत्मत: । फिर तो भीमसेन कवच पहनकर बहुत बड़ी नोकवाली गदा हाथमें ले गरुडका-सा रूप धारण करके युद्धके लिये तैयार हो गये
संजय म्हणाला—महाराज! त्याने गरुडासारखे तेजस्वी व भयप्रद रूप धारण केले. मग भीमसेनाने कवच बांधून, अतिशय मोठी टोकदार गदा हातात घेऊन, गरुडासारखा रूप धारण करून युद्धासाठी सज्ज झाला.
Verse 193
रराज राजन पुत्रस्ते काउचन: शैलराडिव । तत्पश्चात् दुर्योधन भी सिरपर टोप लगाये सोनेका कवच बाँधे भीमके साथ युद्धके लिये डट गया। राजन! उस समय आपका पुत्र सुवर्णमय गिरिराज मेरुके समान शोभा पा रहा था
संजय म्हणाला—राजन्! तुमचा कौरव पुत्र पर्वतराजासारखा शोभून दिसत होता. त्यानंतर दुर्योधनाने डोक्यावर शिरस्त्राण घालून, सुवर्णकवच बांधून, भीमाशी युद्ध करण्यासाठी ठाम उभा राहिला. राजन्! त्या वेळी तुमचा पुत्र सुवर्णमय मेरुपर्वतासारखा तेजस्वी भासत होता.
Verse 206
संयुगे च प्रकाशेते संरब्धाविव कुञ्जरी । कवच बाँधे हुए दोनों वीर भीमसेन और दुर्योधन युद्धभूमिमें कुपित हुए दो मतवाले हाथियोंके समान प्रकाशित हो रहे थे
संजय म्हणाला—रणभूमीत कवच बांधलेले ते दोन्ही महावीर, भीमसेन आणि दुर्योधन, क्रुद्ध झालेले दोन मदोन्मत्त हत्ती जसे दिसावेत तसेच प्रकाशत होते.
Verse 216
अशोभेतां महाराज चन्द्रसूर्याविवोदितौ । महाराज! रणमण्डलके बीचमें खड़े हुए ये दोनों नरश्रेष्ठ भ्राता उदित हुए चन्द्रमा और सूर्यके समान शोभा पा रहे थे
संजय म्हणाला—महाराज! रणमंडळाच्या मध्यभागी उभे असलेले ते दोन्ही नरश्रेष्ठ बंधू उदित झालेल्या चंद्र-सूर्यासारखे शोभून दिसत होते.
Verse 226
दहन्तौ लोचनै राजन् परस्परवधैषिणौ । राजन! क्रोधमें भरे हुए दो गजराजोंके समान एक-दूसरेके वधकी इच्छा रखनेवाले वे दोनों वीर परस्पर इस प्रकार देखने लगे, मानो नेत्रोंद्वारा एक-दूसरेको भस्म कर डालेंगे
संजय म्हणाला—राजन्, परस्परवधाची इच्छा धरून क्रोधाने भरलेले ते दोन्ही वीर एकमेकांकडे असे रोखून पाहू लागले, जणू नेत्राग्नीनेच एकमेकांना भस्म करून टाकतील।
Verse 256
आह्वयामास नृपतिं सिंहं सिंहो यथा वने । उसी प्रकार पराक्रमी भीमसेनने लोहेकी गदा लेकर राजा दुर्योधनको ललकारा, मानो वनमें एक सिंह दूसरे सिंहको पुकार रहा हो
संजय म्हणाला—पराक्रमी भीमसेनाने लोखंडी गदा हातात घेऊन राजा दुर्योधनाला ललकारले, जसे वनात एक सिंह दुसऱ्या सिंहाला आव्हान देतो।
Verse 266
संयुगे च प्रकाशेतां गिरी सशिखराविव । दुर्योधन और भीमसेन दोनोंकी गदाएँ ऊपरको उठी थीं। उस समय रणभूमिमें वे दोनों शिखरयुक्त दो पर्वतोंके समान प्रकाशित हो रहे थे
संजय म्हणाला—रणात दुर्योधन व भीमसेन यांच्या गदा उंच उचलल्या गेल्या होत्या; त्या वेळी रणभूमीवर ते दोघे शिखरयुक्त दोन पर्वतांसारखे तेजस्वी दिसत होते।
Verse 386
जहृषाते महाबाहू सिंहकेसरिणाविव । रोषमें भरे हुए दो व्याप्रों, गरजते हुए दो मेघों और दहाड़ते हुए दो सिंहोंके समान वे दोनों महाबाहु वीर हर्षोत्फुल्ल हो रहे थे
संजय म्हणाला—ते दोन्ही महाबाहू वीर रोषाने भरून हर्षित झाले; ते जणू क्रुद्ध दोन वाघ, गर्जणारे दोन मेघ आणि दहाडणारे दोन सिंह असे भासत होते।
Verse 396
ददृशाते महात्मानौ सशृज्भाविव पर्वतौ । वे दोनों महामनस्वी योद्धा परस्पर कुपित हुए दो हाथियों, प्रज्वलित हुई दो अग्नियों और शिखरययुक्त दो पर्वतोंके समान दिखायी देते थे
संजय म्हणाला—ते दोन्ही महात्मा योद्धे परस्पर क्रुद्ध होऊन असे दिसत होते, जणू संतप्त दोन हत्ती, प्रज्वलित दोन अग्नी आणि शिखरयुक्त दोन पर्वत।
Verse 406
तौ समेतौ महात्मानौ गदाहस्तौ नरोत्तमौ । उन दोनोंके ओठ रोषसे फड़क रहे थे। वे दोनों नरश्रेष्ठ एक-दूसरेपर दृष्टिपात करते हुए हाथमें गदा ले परस्पर भिड़नेके लिये उद्यत थे
गदा हातात घेऊन ते दोघे महात्मे नरश्रेष्ठ समोरासमोर आले. रोषाने त्यांचे ओठ थरथरत होते; एकमेकांकडे कटाक्ष रोखून ते परस्पर भिडण्यासाठी सज्ज झाले.
Verse 453
उपोपविष्टा: पश्यध्वं सहितैर्नुपपुड़वैः । “वीरो! मेरा और भीमसेनका जो यह युद्ध निश्चित हुआ है, इसे आप लोग सभी श्रेष्ठ नरेशोंके साथ निकट बैठकर देखिये”
“श्रेष्ठ नरेशांसह जवळ बसून पाहा. हे वीरांनो! माझे आणि भीमसेनाचे जे युद्ध निश्चित झाले आहे, ते तुम्ही सर्वांनी समीप बसून साक्षीभावे पाहावे.”
Verse 2736
उभौ शिष्यौ गदायुद्धे रोहिणेयस्य धीमत: । दोनों ही अत्यन्त क्रोधमें भरे थे। दोनों भयंकर पराक्रम प्रकट करनेवाले थे और दोनों ही गदायुद्धमें बुद्धिमान् रोहिणीनन्दन बलरामजीके शिष्य थे
गदायुद्धात ते दोघेही बुद्धिमान रोहिणीनंदन बलरामांचे शिष्य होते. दोघेही तीव्र क्रोधाने भरलेले होते आणि दोघेही भयंकर पराक्रम दाखविणारे होते.
Verse 3736
ददृशाते कुरुश्रेष्ठी कालसूर्याविवोदितौ । महामनस्वी महाबली कुरुश्रेष्ठ दुर्योधन और भीमसेन प्रखर किरणोंसे युक्त, प्रलयकालमें उगे हुए दो दीप्तिशाली सूर्योके समान दृष्टिगोचर हो रहे थे
महामनस्वी, महाबली कुरुश्रेष्ठ दुर्योधन आणि भीमसेन प्रखर किरणांनी युक्त, प्रलयकाळी उदयास आलेल्या दोन तेजस्वी सूर्यांसारखे दिसत होते.
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns whether end-stage resolution through single-combat can remain aligned with kṣātra-dharma when the combatants’ motivations are shaped by accumulated grievances and the demand for retributive closure.
The chapter frames speech as ethical memory: earlier choices persist as causal forces, and public narratives of justice emerge through explicit recollection of harms, even as duty requires disciplined action rather than prolonged provocation.
No explicit phalaśruti appears here; the meta-function is carried by nimitta imagery and layered narration, signaling interpretive gravity and preparing the listener for consequential resolution rather than offering a stated salvific benefit.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.