Adhyaya 21
द्रोणविक्रमदर्शनम् / The Display of Droṇa’s Onslaught and the Debate on Pāṇḍava Regrouping
Upa-parva: Droṇa-abhivartanīya (Regrouping and Return against Droṇa) Episode
Dhṛtarāṣṭra opens by asking Sañjaya whether any warrior turned back to face Droṇa after the Pāṇḍavas and allied forces were shaken in the great engagement (1–6). Sañjaya describes the coalition—Pāñcālas, Pāṇḍavas, Matsyas, Sṛñjayas, Cedis, and Kekayas—being driven and scattered by Droṇa’s dense arrow-release, compared to boats swept by a river-flood (7–8). Kaurava forces encircle them with roars, instruments, and mixed arms (9). Duryodhana, positioned amid his troops, speaks to Karṇa with visible confidence, likening Droṇa’s effect to a lion routing wild animals and asserting the enemy will not return to battle (10–15). He points out Bhīma, isolated and surrounded, interpreting his state as despair under ‘Droṇa’s world’ (16–17). Karṇa counters: Bhīma will not abandon combat alive, and the Pāṇḍavas are not easily broken; remembering past hardships, they will not shrink from battle (18–20). He forecasts Bhīma’s destructive capacity against elite charioteers and groups of troops (21–22), notes allied chariots following Bhīma, and warns that a unified assault could dangerously burden Droṇa like moths swarming an unguarded lamp (23–26). Karṇa advises rapid reinforcement toward Droṇa to prevent his being overwhelmed; Duryodhana proceeds with his brothers, as the battlefield noise rises with renewed intent to strike Droṇa (27–29).
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र से कहते हैं—ज्यों ही युधिष्ठिर ने द्रोणाचार्य को अपने निकट आते देखा, उन्होंने निर्भय होकर बाणों की घोर वर्षा से आचार्य को रोकने का प्रयत्न किया। → युधिष्ठिर की रक्षा-पंक्ति में सत्यजित, शतानीक, दृढसेन, क्षेम, वसुदान आदि वीर आगे बढ़ते हैं; सत्यजित विशेष वेग से द्रोण पर चढ़ आता है, पर द्रोण सहस्रों शरों से रथ, ध्वज, घोड़े और सारथियों तक को ढँक देते हैं। → द्रोण का प्रचण्ड प्रतिघात निर्णायक बनता है—वे शतानीक का कुण्डल सहित सिर क्षुर से काट गिराते हैं और आगे बढ़कर शिखण्डी, उत्तमौजा आदि को तीव्र बाण-वृष्टि से विदीर्ण करते हुए वसुदान को भल्ल से यमसादन भेज देते हैं। → कौरवों से घिरे द्रोण युद्ध में सात्यकि, चेकितान तथा अनेक जनपदेश-नरेशों सहित बहुतों को पराजित करते हैं; पाञ्चाल, केकय, मत्स्य आदि दल इन्द्र द्वारा मारे जाते दानवों की भाँति कम्पित होकर पीछे हटते हैं। → कौरवों को विजय-लाभ होता है और पाण्डव-सेना सर्वत्र द्रवित दिखती है—अब प्रश्न यह है कि युधिष्ठिर की रक्षा-व्यवस्था इस द्रोण-प्रलय को कैसे रोकेगी।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका १ श्लोक मिलाकर कुल ६४ “लोक हैं।) पम्प बछ। आर: एकविशो< ध्याय: द्रोणाचार्यके द्वारा सत्यजित
संजय म्हणाला—त्यानंतर युधिष्ठिराने द्रोणाचार्य जवळ येताना पाहून, जणू काही निर्भयच, बाणांचा प्रचंड वर्षाव करून त्यांना रोखले।
Verse 2
संजय कहते हैं--राजन्! तदनन्तर युधिष्ठिरने द्रोणको अपने समीप आया देख एक निर्भय वीरकी भाँति बाणोंकी बड़ी भारी वर्षा करके उन्हें रोक दिया ।।
संजय म्हणाला—राजन्! त्यानंतर युधिष्ठिराने द्रोण जवळ येताना पाहून, निर्भय वीराप्रमाणे बाणांचा प्रचंड वर्षाव करून त्यांना रोखले. तेव्हा युधिष्ठिराच्या सैन्यात मोठा गोंधळ उडाला. जसा महाबलवान सिंह हत्तींच्या कळपातील पुढाऱ्याला पकडू पाहतो, तसाच द्रोणाचार्य युधिष्ठिराला आपल्या ताब्यात घेऊ इच्छित होते।
Verse 3
दृष्टवा द्रोणं तत: शूर: सत्यजित् सत्यविक्रम: । युधिष्ठटिरमभिप्रेप्सुराचार्य समुपाद्रवत्
तेव्हा द्रोणांना पाहताच सत्यविक्रम शूर सत्यजित, युधिष्ठिरापर्यंत पोहोचण्याच्या हेतूने, आचार्य द्रोणांकडे धावून गेला।
Verse 4
यह देख सत्यपराक्रमी शूरवीर सत्यजित् युधिष्ठिरकी रक्षाके लिये द्रोणाचार्यपर टूट पड़ा ३ ।।
हे दृश्य पाहून सत्यपराक्रमी शूर सत्यजित् युधिष्ठिराच्या रक्षणासाठी द्रोणाचार्यावर सहसा तुटून पडला. मग आचार्य आणि पाञ्चालराजपुत्र—दोघेही महाबली—इंद्र व विरोचनाप्रमाणे त्या सैन्याला क्षोभित करीत परस्पर घोर युद्ध करू लागले.
Verse 5
ततो द्रोणं महेष्वास: सत्यजित् सत्यविक्रम: । अविध्यन्निशिताग्रेण परमास्त्रं विदर्शयन्
तेव्हा सत्यविक्रम महाधनुर्धर सत्यजित् आपल्या परम अस्त्रकौशल्याचे प्रदर्शन करीत तीक्ष्ण अग्राच्या बाणाने द्रोणाचार्यांना विद्ध करून जखमी केले.
Verse 6
तथास्य सारथे: पठ्च शरान् सर्पविषोपमान् | अमुञ्चदन्तकप्रख्यान् सम्मुमोहास्य सारथि:
मग त्याने द्रोणाचार्यांच्या सारथ्यावर सर्पविषासारखे आणि अंतकासमान भयंकर असे पाच बाण सोडले. त्या बाणांच्या आघाताने द्रोणांचा सारथी मूर्च्छित झाला.
Verse 7
अथास्य सहसाविध्यद्धयान् दशभिराशुगै: । दशभिर्दशश्ि: क्रुद्ध उभौ च पार्ष्णिसारथी
यानंतर सत्यजित् ने सहसा दहा वेगवान बाणांनी त्यांचे घोडे विद्ध केले; आणि क्रुद्ध होऊन दोन्ही पृष्ठरक्षकांनाही दहा-दहा बाणांनी घायाळ केले.
Verse 8
मण्डलं तु समावृत्य विचरन् पृतनामुखे । ध्वजं चिच्छेद च क्रुद्धो द्रोणस्यामित्रकर्षण:
त्यानंतर अमित्रकर्षण सत्यजित् अत्यंत क्रुद्ध होऊन सैन्याच्या अग्रभागी मण्डलाकार फिरत आपल्या बाणांनी द्रोणाचार्यांचा ध्वजही छेदून पाडला.
Verse 9
द्रोणस्तु तत् समालोक्य चरितं तस्य संयुगे । मनसा चिन्तयामास प्राप्तकालमरिंदम:,तब शत्रुओंका दमन करनेवाले द्रोणाचार्यने युद्धस्थलमें उसका वह पराक्रम देख मन- ही-मन समयोचित कर्तव्यका चिन्तन किया
तेव्हा शत्रुदमन करणाऱ्या द्रोणाचार्यांनी रणांगणात त्या योद्ध्याचे आचरण व पराक्रम पाहून मनोमन विचार केला—या क्षणी कोणते कर्तव्य योग्य व समयोचित आहे.
Verse 10
ततः सत्यजितं ती&णैर्दशभिर्मर्म भेदिभि: । अविध्यच्छीघ्रमाचार्यश्छित्त्वास्य सशरं धनु:
त्यानंतर आचार्य द्रोणांनी प्रथम सत्यजिताचे बाणासह धनुष्य छेदून टाकले आणि मग मर्मस्थाने भेदणाऱ्या दहा तीक्ष्ण बाणांनी त्याला क्षणात जखमी केले.
Verse 11
स शीघ्रतरमादाय धनुरन्यत् प्रतापवान् | द्रोणमभ्यहनद् राजंस्त्रिंशता कड़गकपत्रिभि:
राजन्! धनुष्य तुटताच प्रतापी सत्यजिताने क्षणात दुसरे धनुष्य उचलले आणि कंकपंखांनी युक्त तीस बाणांनी द्रोणाचार्यांना खोल घाव घातला.
Verse 12
दृष्टवा सत्यजिता द्रोणं ग्रस्यमानमिवाहवे । वृक: शरशतैस्तीक3्ष्णै: पाज्चाल्यो द्रोणमार्दयत्
रणांगणात द्रोणाचार्य सत्यजिताच्या बाणांनी जणू गिळले जात आहेत असे पाहून, पांचालवीर वृकनेही शेकडो तीक्ष्ण बाणांनी द्रोणाचार्यांना अत्यंत पीडित केले.
Verse 13
संछाद्यमानं समरे द्रोणं दृष्टया महारथम् । चुक्ुशु: पाण्डवा राजन् वस्त्राणि दुधुवुश्च ह
राजन्! रणांगणात महारथी द्रोणाचार्य बाणवृष्टीने आच्छादित होताना पाहून सर्व पांडवसैनिक जोराने गर्जना करू लागले आणि आनंदाने वस्त्रे हलवू लागले.
Verse 14
वृकस्तु परमक्रुद्धो द्रोणं षष्ट्या स्तनान्तरे । विव्याध बलवान राज॑स्तदद्भुतभिवाभवत्,नरेश्वर! बलवान् वृकने अत्यन्त कुपित होकर द्रोणाचार्यकी छातीमें साठ बाण मारे। वह अद्भुत-सी बात थी
तेव्हा परम क्रोधाने पेटलेला बलवान वृक, हे राजन्, द्रोणाचार्यांच्या उरात साठ बाणांनी भेदून टाकला. ते दृश्य अद्भुत वाटले.
Verse 15
द्रोणस्तु शरवर्षेण च्छाद्यमानो महारथ: । वेग॑ चक्रे महावेग: क्रोधादुद्वृत्य चक्षुषी
बाण-वृष्टीने झाकला गेल्यावरही तो महान महारथी द्रोण, क्रोधाने डोळे विस्फारून, अधिकच प्रचंड वेगाने धावला.
Verse 16
ततः सत्यजितक्चापं छित्त्वा द्रोणो वृकस्य च । षड्भि: ससूतं सहयं शरैद्रोणो5वधीद् वृकम्,आचार्य द्रोणने सत्यजित् और वृक दोनोंके धनुष काटकर छ: बाणोंद्वारा उन्होंने सारथि और घोड़ोंसहित वृकको मार डाला
मग द्रोणाचार्यांनी सत्यजित व वृक—दोघांचेही धनुष्य छेदून टाकले; आणि सहा बाणांनी सारथी व घोड्यांसह वृकाचा वध केला.
Verse 17
अथान्यद् धनुरादाय सत्यजिद् वेगवत्तरम् | साश्वंं ससूतं विशिखैद्रोणं विव्याध सध्वजम्
तेवढ्यात सत्यजिताने अधिक वेगवान दुसरे धनुष्य हातात घेऊन, तीक्ष्ण बाणांनी घोडे, सारथी व ध्वजासह द्रोणाचार्यांना भेदले.
Verse 18
स तन्न ममृषे द्रोण: पाञ्चाल्येनार्दितो मृधे । ततस्तस्य विनाशाय सत्वरं व्यसृजच्छरान्
रणांगणात पांचालराजपुत्र सत्यजिताने छळल्यामुळे द्रोणाचार्य ते सहन करू शकले नाहीत; म्हणून त्याच्या विनाशासाठी त्यांनी त्वरित बाणांचा वर्षाव केला.
Verse 19
हयान् ध्वजं धनुर्मष्टिमुभी च पार्ष्णिसारथी । अवाकिरत् ततो द्रोण: शरवर्षै: सहस्रश:,द्रोणने सत्यजित॒के घोड़ों, ध्वज, धनुषकी मुष्टि तथा दोनों पार्श्वरक्षकोंपर सहस्रों बाणोंकी वर्षा की
संजय म्हणाला—त्यानंतर द्रोणाचार्यांनी सहस्रशः बाणवृष्टी करून घोडे, ध्वज, धनुष्याची मुष्टी तसेच दोन्ही पार्श्वरक्षक व सारथी यांना भेदले।
Verse 20
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत संशप्तकवधपर्वमें संकुलयुद्धाविषयक बीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
संजय म्हणाला—पुन्हा पुन्हा धनुष्ये छिन्न होत असतानाही परमास्त्रज्ञ पाञ्चालवीर सत्यजित् लाल घोड्यांवरच्या द्रोणाचार्यांशी (शोणाश्व) युद्ध करत राहिला।
Verse 21
स सत्यजितमालोक्य तथोदीर्ण महाहवे । अर्धचन्द्रेण चिच्छेद शिरस्तस्य महात्मन:,उस महासमरमें सत्यजितको प्रचण्ड होते देख द्रोणाचार्यने अर्धचन्द्राकार बाणके द्वारा उस महामनस्वी वीरका मस्तक काट डाला
संजय म्हणाला—त्या महायुद्धात सत्यजित् प्रचंड होताना पाहून द्रोणाचार्यांनी अर्धचंद्राकार बाणाने त्या महात्मा वीराचे शिर छेदिले।
Verse 22
तस्मिन् हते महामात्रे पज्चालानां महारथे । अपायाज्जवनैरश्रैद्रोणात् त्रस्तो युधिष्ठिर:
संजय म्हणाला—पाञ्चालांचा तो महामंत्रीसमान महान महारथी मारला गेल्यावर, द्रोणांच्या वेगवान अस्त्रांनी त्रस्त होऊन भयभीत युधिष्ठिर द्रोणांपासून दूर सरकून मागे हटला।
Verse 23
उस महाबली महारथी पांचाल वीरके मारे जानेपर युधिष्ठिर द्रोणाचार्यसे अत्यन्त भयभीत हो गये और वेगशाली घोड़ोंसे जुते हुए रथके द्वारा युद्धस्थलसे दूर चले गये ।।
संजय म्हणाला—तो महाबली महारथी पाञ्चालवीर मारला गेल्यावर युधिष्ठिर द्रोणाचार्यांपासून अत्यंत भयभीत झाला आणि वेगवान घोड्यांनी जोडलेल्या रथाने रणभूमीपासून दूर निघून गेला। तेव्हा युधिष्ठिराचे रक्षण करण्याच्या हेतूने पाञ्चाल, केकय, मत्स्य, चेदि, कारूष आणि कोसल देशांचे योद्धे द्रोणाचार्यांना पाहताच त्यांच्यावर तुटून पडले।
Verse 24
ततो युधिष्टिरं प्रेप्सुराचार्य: शत्रुपूगहा । व्यधमत् तान्यनीकानि तूलराशिमिवानल:
तेव्हा शत्रुसमूहांचा संहार करणारे आचार्य द्रोण युधिष्ठिराला पकडण्याच्या हेतूने त्या सर्व व्यूहांना असेच उद्ध्वस्त करू लागले, जसे अग्नी कापसाच्या ढिगाला भस्म करतो।
Verse 25
निर्दहन्तमनीकानि तानि तानि पुन: पुनः । द्रोणं मत्स्यादवरज: शतानीको<भ्यवर्तत,उन समस्त सैनिकोंको बार-बार बाणोंकी आगसे दग्ध करते देख विराटके छोटे भाई शतानीक द्रोणाचार्यपर चढ़ आये
द्रोणाचार्य त्या त्या व्यूहांना पुन्हा पुन्हा बाणांच्या अग्नीने जाळीत आहेत असे पाहून, मत्स्यवंशी विराटाचा धाकटा भाऊ शतानीक द्रोणांवर धावून आला।
Verse 26
सूर्यरश्मिप्रतीकाशै: कर्मारपरिमार्जिति: । षड्भि: ससूतं सहयं द्रोणं विद्ध्वानदद् भूशम्
कर्माराने घासून उजळ केलेल्या, सूर्यकिरणांसारख्या तेजस्वी सहा बाणांनी त्याने सारथी व घोड्यांसह द्रोणाचार्यांना भेदले आणि मग महान वृषभासारखा मोठ्याने गर्जला।
Verse 27
क्रूराय कर्मणे युक्तश्चिकीर्षु: कर्म दुष्करम् । अवाकिरच्छरशतैर्भरद्वाजं महारथम्
यानंतर दुष्कर पराक्रम साधण्याच्या इच्छेने, क्रूर कर्मास प्रवृत्त होऊन, त्याने भरद्वाजपुत्र महारथी द्रोणांवर शंभर बाणांचा वर्षाव केला।
Verse 28
तस्य चानदतो द्रोण: शिर: कायात् सकुण्डलम् | क्षुरेणापाहरत् तूर्ण ततो मत्स्या: प्रदुद्रुवु:
तो गर्जना करीत असतानाच द्रोणांनी क्षुर नावाच्या तीक्ष्ण बाणाने त्याचे कुंडलांसह मस्तक क्षणार्धात धडापासून छाटून पाडले; हे पाहताच मत्स्यदेशाचे योद्धे पळून गेले।
Verse 29
मत्स्याज्चित्वा3जयच्चेदीन् करूषान् केकयानपि । पज्चालान् सृज्जयान् पाण्डून् भारद्वाज: पुनः पुन:
मत्स्यदेशातील योद्ध्यांना जिंकून, चेदि, करूष व केकयांनाही पराभूत करून, भारद्वाजपुत्र द्रोणाचार्यांनी पाञ्चाल, सृंजय आणि पांडव-सेना यांना पुन्हा पुन्हा उध्वस्त केले।
Verse 30
त॑ दहन्तमनीकानि क्रुद्धमग्निं यथा वनम् | दृष्टवा रुक्मरथं वीर॑ समकम्पन्त सूंजया:
जशी प्रज्वलित अग्नी वन जाळून टाकते, तशीच क्रोधाने शत्रूच्या व्यूहांना दग्ध करणाऱ्या सुवर्णरथारूढ वीर द्रोणाचार्यांना पाहून सृंजयवंशी योद्धे थरथर कापू लागले।
Verse 31
उत्तमं ह्वाददानस्य धनुरस्याशुकारिण: । ज्याघोषो निध्नतोअमित्रान् दिक्षु सर्वासु शुश्रुवे
उत्तम धनुष्य हातात घेऊन वेगाने अस्त्र चालवीत शत्रूंचा संहार करणाऱ्या द्रोणाचार्यांच्या प्रत्यंचेचा घनघोर नाद सर्व दिशांना ऐकू येत होता।
Verse 32
नागानश्वान् पदातींक्ष रथिनो गजसादिन: । रौद्रा हस्तवता मुक्ता: प्रमथ्नन्ति सम सायका:
वेगवान हाताने सोडलेले द्रोणाचार्यांचे भयंकर बाण हत्ती, घोडे, पायदळ, रथी आणि गजारोही यांच्या रांगा मथून टाकीत होते।
Verse 33
नानद्यमान: पर्जन्यो मिश्रवातो हिमात्यये । अश्मवर्षमिवावर्षत् परेषां भयमादधत्
जशी हेमंताच्या अखेरीस वाऱ्याने भरलेला मेघ प्रचंड गर्जना करीत दगडांचा वर्षाव करावा, तशीच द्रोणाचार्य शत्रूंच्या मनात भय उत्पन्न करीत त्यांच्यावर बाणांचा वर्षाव करू लागले।
Verse 34
सर्वा दिश: समचरत् सैन्यं विक्षोभयन्निव । बली शूरो महेष्वासो मित्राणाम भयंकर:
बलवान, शूरवीर, महाधनुर्धर आणि मित्रांना अभय देणारे द्रोणाचार्य जणू संपूर्ण सैन्यात खळबळ माजवीत सर्व दिशांनी संचार करीत होते।
Verse 35
तस्य विद्युदिवा भ्रेषु चापं हेमपरिष्कृतम् । दिक्षु सर्वासु पश्यामो द्रोणस्पामिततेजस:
जशी मेघांत वीज चमकते, तशीच आम्ही अमिततेजस्वी द्रोणाचार्यांचे सुवर्णभूषित धनुष्य सर्व दिशांत झळाळताना पाहत होतो।
Verse 36
शोभमानां ध्वजे चास्य वेदीमद्राक्ष्म भारत । हिमवच्छिखराकारां चरत: संयुगे भूशम्
भरतनंदना! रणांगणात प्रचंड वेगाने संचार करणाऱ्या आचार्याच्या ध्वजावर वेदीचे चिन्ह हिमालयशिखरासारखे शोभून दिसत होते।
Verse 37
द्रोणस्तु पाण्डवानीके चकार कदनं महत् | यथा दैत्यगणे विष्णु: सुरासुरनमस्कृत:
जसे देव-दानवांनी वंदिलेला विष्णू दैत्यगणांत भयंकर संहार करतो, तसेच द्रोणाचार्यांनी पांडवसेनेत महान कदन माजविले।
Verse 38
स शूर: सत्यवाक् प्राज्ञो बलवान् सत्यविक्रम: । महानुभाव: कल्पान्ते रौद्रां भीरुविभीषणाम्
तो शूर, सत्यवक्ता, प्राज्ञ, बलवान आणि सत्यपराक्रमी महानुभाव द्रोण रणभूमीवर प्रलयकाळच्या प्रवाहासारखी रौद्र, भित्र्यांना भयभीत करणारी भयानक महापूरधारा घेऊन आला।
Verse 39
कवचोर्मिध्वजावर्ता मर्त्यकूलापहारिणीम् । गजवाजिमहाग्राहामसिमीनां दुरासदाम्
संजय म्हणाला—शौर्यसंपन्न, सत्यनिष्ठ, विद्वान, बलवान आणि सत्यपराक्रमी अशा महापुरुष द्रोणांनी रणभूमीत रक्ताची एक भयंकर नदी वाहविली; ती प्रलयकाळच्या जलराशीप्रमाणे भासत होती. ती भित्र्यांना भयभीत करणारी होती. तिच्या लाटा कवचांच्या, भोवरे ध्वजांचे; आणि मर्त्यदेहांनी बनलेले काठ ती उखडून नेत होती. तिच्यात हत्ती-घोडे महाग्राहांसारखे, तर तलवारी माशांसारख्या चमकत होत्या. ती नदी पार करणे अत्यंत कठीण—युद्धाच्या गिळंकृत करणाऱ्या शक्तीचे रूप, जिथे विनाशाच्या मध्यात शौर्य आणि धर्माची कसोटी लागते.
Verse 40
वीरास्थिशर्करां रौद्रां भेरीमुरजकच्छपाम् । चर्मवर्मप्लवां घोरां केशशैवलशाद्धलाम्
त्या घोर प्रवाहात वीरांची हाडे वाळू-कंकरांसारखी दिसत होती; भेरी व मुरज ढोल कासवांसारखे भासत होते; ढाली व कवच होड्यांसारखे तरंगत होते. केसच तिथे शेवाळ व गवत झाले होते. हे चित्र विजयाचे नाही, तर युद्धाच्या नैतिक भीषणतेचे—कौशल्य जेव्हा हिंसेत मोकळे होते, तेव्हा रणाची धारा धैर्यवान व भयभीत, दोघांनाही सारखेच वाहून नेते.
Verse 41
शरौधिणीं धनु:स््रोतां बाहुपन्नगसंकुलाम् । रणभूमिवहां तीव्रां कुरुसूजजयवाहिनीम्
त्या नदीत बाणच तिचा प्रवाह होता, धनुष्ये जणू तिचे स्रोत; आणि छाटलेल्या भुजा जलसर्पांसारख्या तिथे पसरल्या होत्या. ती तीव्र वेगाने रणभूमीत वाहत कौरव आणि सूजय—दोघांनाही समान रीतीने वाहून नेत होती.
Verse 42
मनुष्यशीर्षपाषाणां शक्तिमीनां गदोडुपाम् । उष्णीषफेनवसनां विकीर्णान्त्रसरीसृपाम्
त्या रण-नदीत माणसांची मस्तके दगडांच्या खंडांसारखी भासत; शक्ती (भाले) माशांसारख्या हालचाल करत; गदा जणू होड्या; उष्णीष व वस्त्रे फेसासारखी चमकत; आणि विखुरलेल्या आतड्या सापांसारख्या वळवळत. ही उपमा युद्धाच्या नैतिक भीषणतेला अधिकच धार देते—हत्येचा हा प्रवाह सर्वांना एकाच दिशेने, मृत्यूकडे, ढकलून नेतो.
Verse 43
वीरापहारिणीमुग्रां मांसशोणितकर्दमाम् । हस्तिग्राहां केतुवृक्षां क्षत्रियाणां निमज्जनीम्
ती उग्र नदी वीरांना हिरावून नेणारी होती; मांस व रक्ताच्या चिखलाने भरलेली. तिच्यात हत्ती ग्राहांसारखे, ध्वजा वृक्षांसारख्या उभ्या; आणि ती क्षत्रियांना आपल्या गर्भात बुडवीत होती. या रूपकात युद्धाच्या अमानवी वेगावर धिक्कार आहे—शौर्य असते, पण हिंसेच्या प्रवाहात धर्मही जणू बुडून जातो.
Verse 44
क्रूरां शरीरसंघट्टां सादिनक्रां दुरत्ययाम् । द्रोण: प्रावर्तयत् तत्र नदीमन्तकगामिनीम्
संजय म्हणाला—तेथे द्रोणाचार्यांनी रणभूमीवर रक्ताची एक क्रूर नदी प्रवाहित केली—चिरडलेल्या देहांनी गच्च, मगरी व अन्य हिंस्र जनावरांनी भरलेली, आणि पार करणे अत्यंत कठीण; ती नदी जणू मनुष्यांना थेट अंतक (मृत्यू)कडे वाहून नेत होती।
Verse 45
क्रव्यादगणसंजुष्टां श्वशृूगालगणायुताम् | निषेवितां महारौद्रै: पिशिताशै: समन्तत:
संजय म्हणाला—ती (रक्ताची रणनदी) मांसभक्षक प्राण्यांच्या समूहांनी भरलेली होती, कुत्रे व कोल्ह्यांच्या टोळ्यांनी वेढलेली होती, आणि सर्व बाजूंनी अत्यंत भयानक, मांसाहारी पिशाचांनी गजबजलेली होती।
Verse 46
त॑ दहन्तमनीकानि रथोदारं कृतान्तवत् । सर्वतो<भ्यद्रवन् द्रोणं कुन्तीपुत्रपुरोगमा:
संजय म्हणाला—कृतांतासारखे भयानक, रथयुद्धात उदार द्रोणाचार्य जेव्हा सैन्यव्यूह जाळीत होते, तेव्हा युधिष्ठिराच्या नेतृत्वाखाली कुंतीपुत्र सर्व बाजूंनी त्यांच्यावर धावून गेले।
Verse 47
ते द्रोणं सहिता: शूरा: सर्वतः प्रत्यवारयन् । गभस्तिभिरिवादित्यं तपन्तं भुवनं यथा
संजय म्हणाला—ते शूरवीर एकत्र येऊन द्रोणाचार्यांना सर्व बाजूंनी रोखू लागले; जसा जग तापविणारा सूर्य आपल्या किरणांनीच वेढलेला असतो।
Verse 48
उन सभी शूरवीरोंने एक साथ आकर द्रोणाचार्यको सब ओरसे उसी प्रकार घेर लिया, जैसे जगत्को तपानेवाले भगवान् सूर्य अपनी किरणोंसे घिरे रहते हैं ।।
संजय म्हणाला—मग तुमच्या बाजूचे राजे व राजपुत्र, शस्त्रास्त्रे उचलून, त्या शूर महाधनुर्धर द्रोणाचार्यांच्या रक्षणार्थ सर्व बाजूंनी त्यांना वेढून उभे राहिले—जणू सूर्य आपल्या किरणांनी वेढलेला असावा।
Verse 49
शिखण्डी तु ततो द्रोणं पठचभिर्नतपर्वभि: । क्षत्रवर्मा च विंशत्या वसुदानश्च पञठ्चभि:
संजय म्हणाला—तेव्हा शिखंडीने वाकड्या सांध्यांच्या पाच बाणांनी द्रोणाचार्यांना भेदले. त्यानंतर क्षत्रवर्म्याने वीस आणि वसुदानाने पाच बाणांनी रणांगणात द्रोणाचार्यांना जखमी केले.
Verse 50
उत्तमौजास्त्रिभिाणिे: क्षत्रदेवश्च सप्तभि: । सात्यकिश्न शतेनाजौ युधामन्युस्तथाष्टभि:
संजय म्हणाला—त्या युद्धात उत्तमौजाने तीन बाणांनी आणि क्षत्रदेवाने सात बाणांनी द्रोणाचार्यांना भेदले. सात्यकीने रणात शंभर बाणांनी, आणि युधामन्यूनेही आठ बाणांनी त्यांना जखमी केले.
Verse 51
युधिष्ठिरो द्वादशभिद्रोणं विव्याध सायकै: । धष्टय्युम्नश्व॒ दशभिश्लेकितानस्त्रिभि: शरै:
संजय म्हणाला—युधिष्ठिराने बारा बाणांनी द्रोणाचार्यांना भेदले. धृष्टद्युम्नाने दहा आणि चेकितानाने तीन बाणांनी त्यांना जखमी केले.
Verse 52
ततो द्रोण: सत्यसंध: प्रभिन्न इव कुझ्जर: । अभ्यतीत्य रथानीकं दृढसेनमपातयत्,तदनन्तर सत्यप्रतिज्ञ द्रोणने मदकी धारा बहानेवाले गजराजकी भाँति रथ-सेनाको लाँघकर दृढसेनको मार गिराया
संजय म्हणाला—नंतर सत्यसंध द्रोण, जणू बंधन तोडून सुटलेला मदोन्मत्त गजराज, रथांची फळी भेदून पुढे गेला आणि दृढसेनाला पाडून मारले.
Verse 53
ततो राजानमासाद्य प्रहरन््तमभीतवत् । अविध्यन्नव्ि: क्षेमं स हतः प्रापतद् रथात्
संजय म्हणाला—मग निर्भयपणे प्रहार करणाऱ्या राजा क्षेमाजवळ जाऊन द्रोणाने त्याला नऊ बाणांनी भेदले. त्या बाणांनी जखमी होऊन क्षेम रथावरून खाली कोसळला.
Verse 54
स मध्यं प्राप्य सैन्यानां सर्वा: प्रविचरन् दिश: । त्राता ह्भवदन्येषां न त्रातव्य: कथठ्चन
तो सैन्यांच्या मध्यभागी शिरून सर्व दिशांनी संचार करू लागला. शत्रुसैन्यात असूनही तो इतरांचा रक्षक ठरला; परंतु तो स्वतः कोणत्याही प्रकारे कोणाच्या रक्षणास पात्र ठरला नाही।
Verse 55
शिखण्डिनं द्वादशभिवविंशत्या चोत्तमौजसम् । वसुदानं च भल्लेन प्रैषयद् यमसादनम्,उन्होंने शिखण्डीको बारह और उत्तमौजाको बीस बाणोंसे घायल करके वसुदानको एक ही भल्लसे मारकर यमलोक भेज दिया
त्याने शिखंडीला बारा आणि उत्तमौजाला वीस बाणांनी विद्ध केले; आणि वसुदानाला एका भल्लाने ठार मारून यमसदनी पाठविले।
Verse 56
अशीत्या क्षत्रवर्माणं षड्विंशत्या सुदक्षिणम् । क्षत्रदेव॑ तु भल्लेन रथनीडादपातयत्
यानंतर त्याने क्षत्रवर्माला ऐंशी आणि सुदक्षिणाला सव्वीस बाणांनी आहत केले; मग भल्लबाणाने क्षत्रदेवाला जखमी करून रथाच्या आसनावरून खाली पाडले।
Verse 57
युधामन्युं चतुःषष्ट्या त्रिंशता चैव सात्यकिम् । विद्ध्वा रुक्मरथस्तूर्ण युधिष्ठिरमुपाद्रवत्,युधामन्युको चौसठ तथा सात्यकिको तीस बाणोंसे घायल करके सुवर्णमय रथवाले द्रोणाचार्य राजा युधिष्ठिरकी ओर दौड़े
युधामन्युला चौसष्ट आणि सात्यकीला तीस बाणांनी त्वरेने विद्ध करून, सुवर्णरथधारी तो योद्धा ताबडतोब राजा युधिष्ठिराकडे धावला।
Verse 58
ततो युधिष्छिर: क्षिप्रं गुरुतो राजसत्तम: । अपायाज्जवनैरश्वै: पाज्चाल्यो द्रोणमभ्ययात्
तेव्हा राजश्रेष्ठ युधिष्ठिर गुरूच्या निकटून त्वरेने दूर झाला, वेगवान अश्वांनी मागे सरकला; आणि पांचालांचा एक राजकुमार द्रोणास सामोरे जाण्यास पुढे आला।
Verse 59
त॑ द्रोण: सथनुष्कं तु साश्वयन्तारमाक्षिणोत् | स हत: प्रापतद् भूमौ रथाज्ज्योतिरिवाम्बरात्
संजय म्हणाला—द्रोणाचार्यांनी त्या राजपुत्राला धनुष्यांसह, घोडे व सारथीसह रणांगणात विदीर्ण करून पाडले. द्रोणाच्या हातून मारला गेलेला तो रथातून पृथ्वीवर असा कोसळला, जसा आकाशातून उल्का पडते.
Verse 60
तस्मिन् हते राजपुत्रे पज्चालानां यशस्करे । हत द्रोणं हत द्रोणमित्यासीज्नि:स्वनो महान्
संजय म्हणाला—पांचालांचा यश वाढविणारा तो राजपुत्र मारला गेल्यावर तेथे “द्रोणाला ठार करा, द्रोणाला ठार करा” असा प्रचंड गजर उठला.
Verse 61
तांस्तथा भृशसंरब्धान् पञ्चालान् मत्स्यकेकयान् | सृञ्जयान् पाण्डवांश्वैव द्रोणो व्यक्षो भयद् बली
संजय म्हणाला—अत्यंत क्रोधाने पेटलेल्या पांचाल, मत्स्य, केकय, सृंजय आणि पांडव योद्ध्यांना बलवान द्रोणाचार्यांनी गोंधळून टाकले.
Verse 62
सात्यकिं चेकितानं च धृष्टद्युम्मशिखण्डिनौ । वार्थक्षेमिं चैत्रसेनिं सेनाबिन्दुं सुवर्चसम्
संजय म्हणाला—कौरवांनी वेढलेल्या द्रोणाचार्यांनी युद्धात सात्यकी, चेकितान, धृष्टद्युम्न, शिखंडी, वार्थक्षेमि, चित्रसेनपुत्र, सेनाबिंदू आणि सुवर्चस—यांना तसेच अनेक देशांतील इतर राजांनाही पराभूत केले.
Verse 63
एतांश्षान्यांश्व सुबहूनू नानाजनपदेश्वरान् । सर्वान् द्रोणोड5जयद् युद्धे कुरुभि: परिवारित:
संजय म्हणाला—कुरूंनी वेढलेल्या द्रोणाचार्यांनी युद्धात या सर्वांना आणि विविध जनपदांचे इतरही अनेक राजे-नरेशांना पराभूत केले.
Verse 64
तावकाश्न महाराज जयं लब्ध्वा महाहवे । पाण्डवेयान् रणे जष्नुर्द्रवमाणान् समन््ततः,महाराज! आपके पुत्रोंने उस महासमरमें विजय प्राप्त करके सब ओर भागते हुए पाण्डव-योद्धाओंको मारना आरम्भ किया
संजय म्हणाला—महाराज! त्या महासमरात विजय मिळवून तुमच्या पुत्रांनी सर्व दिशांनी गोंधळून पळणाऱ्या पांडव-योद्ध्यांना रणात मारण्यास आरंभ केला।
Verse 65
ते दानवा इवेन्द्रेण वध्यमाना महात्मना । पज्चाला: केकया मत्स्या: समकम्पन्त भारत
संजय म्हणाला—भरतनंदना! जसे महात्मा इंद्राने वध केलेले दानव थरथर कापतात, तसेच महामना द्रोणाच्या प्रहाराने पांचाल, केकय आणि मत्स्यदेशाचे सैनिक कंपित झाले।
Frequently Asked Questions
The implied dilemma concerns interpretive responsibility in leadership: whether to treat enemy disarray as justification for complacency, or to act with restraint and realism to prevent disproportionate harm and strategic overreach.
Karṇa models strategic sobriety: assess opponent resilience, anticipate regrouping, and protect critical command structures—especially when the enemy can concentrate force around a single decisive leader.
No explicit phalaśruti appears in this unit; its significance is contextual—clarifying how narration, morale cues, and risk assessment shape the war’s next operational movement.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.