Adhyaya 116
भीष्मस्य जलप्रार्थना — अर्जुनस्य पर्जन्यास्त्रप्रयोगः — दुर्योधनं प्रति सन्ध्युपदेशः (Bhīṣma’s request for water; Arjuna’s Parjanya-astra; counsel to Duryodhana on reconciliation)
Upa-parva: Śaraśayyā-upāsanā (Bhīṣma on the arrow-bed) Episode
Sañjaya reports that, at dawn, rulers from both camps approach Bhīṣma lying on the vīra-śayana (arrow-bed). A large assembly forms, including women, elders, and performers, indicating a pause in direct hostilities and a shift to public witnessing of Bhīṣma’s condition. Bhīṣma, enduring pain with composure, asks for water, but declines ordinary refreshments, stating he awaits an appointed time and cannot partake in human enjoyments while on the arrow-bed. He calls Arjuna forward and requests a cooling stream, asserting Arjuna’s capability to provide water by proper means. Arjuna mounts his chariot, draws the Gāṇḍīva, and—before all—invokes the Parjanya-astra, striking the earth near Bhīṣma so that a pure, cool, fragrant stream rises; Bhīṣma is refreshed and the assembly expresses astonishment. Bhīṣma interprets the act as consistent with Arjuna’s known mastery (and the enabling support of Vāsudeva), then turns to Duryodhana: he states that counsel from multiple advisors had been ignored, warns of destructive outcomes, and urges a negotiated settlement while time remains. He recommends restoring a share of sovereignty to the Pāṇḍavas (including Indraprastha under Yudhiṣṭhira), abandoning anger, and prioritizing peace and kinship concord, concluding with a sober, archival tone as he restrains his own suffering and falls silent.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र को बताता है कि कौरव-पक्ष के दस प्रमुख महारथी—विविध देशों से आई विशाल सेना के साथ—भीमसेन को घेरकर यश की कामना से रण में उतरते हैं। → चित्रसेन, विकर्ण, दुर्मर्षण आदि के साथ भगदत्त, कृपाचार्य, शल्य, कृतवर्मा और अन्य महारथी एक साथ भीम पर टूट पड़ते हैं; भीम अकेले ही उन ‘सर्वलोक-प्रवीर’ रथियों को पृथक्-पृथक् लक्ष्य कर काटने लगता है, जिससे कौरव-सेना में घबराहट फैलती है। → शल्य भीम के विक्रम को सह नहीं पाता और तीक्ष्ण बाणों से प्रहार बढ़ाता है; प्रत्युत्तर में भीम लोहे के बाणों से रथों को बेधता, अस्त्रों को छिन्न-भिन्न करता और भगदत्त की प्रेरित शक्ति/शक्ति-प्रहार को भी रण में सहसा काट देता है—भीम का प्रतिरोध कौरवों की संयुक्त धुरी को तोड़ देता है। → भीम शत्रुओं का संहार करते हुए आगे बढ़ता है; अंततः जब पाण्डव-पक्ष के दो महाबली भाई (भीम और उसका सहायक/अन्य पाण्डव बन्धु) एकत्र दिखाई देते हैं, कौरव-श्रेष्ठ पुरुष वहीं विजय की आशा छोड़ देते हैं और युद्ध का पलड़ा पाण्डवों की ओर झुकता है। → भीम के उभार से कौरव-पक्ष की पंक्तियाँ डगमगाती हैं—अब प्रश्न यह है कि भीष्म/कौरव-सेनापति इस टूटती आशा को कैसे संभालेंगे।
Shlokas
Verse 1
[दाक्षिणात्य अधिक पाठके १ ६ श्लोक मिलाकर कुल ४२ ६ “लोक हैं।] भीसस्न्प्नास्े | नी नत्च्ज्स त्रयोदशाधिकशततमो< ध्याय: कौरवपक्षके दस प्रमुख महारथियोंके साथ अकेले घोर युद्ध करते हुए भीमसेनका अद्भुत पराक्रम संजय उवाच भगदत्त: कृप: शल्य: कृतवर्मा तथैव च | विन्दानुविन्दावावन्त्यौ सैन्धवश्च जयद्रथ:
संजय म्हणाला—राजन्! भगदत्त, कृपाचार्य, शल्य, कृतवर्मा; तसेच अवंतीचे राजकुमार विंद व अनुविंद आणि सिंधुराज जयद्रथ—हे प्रमुख महारथी कौरवपक्षात रचून रणांगणात भीमसेनावर सर्व बाजूंनी तुटून पडले होते।
Verse 2
चित्रसेनो विकर्णश्व तथा दुर्मर्षणादय: । दशैते तावका योधा भीमसेनमयोधयन्
चित्रसेन, विकर्ण तसेच दुर्मर्षण इत्यादी—हे तुमचे दहा योद्धे भीमसेनाशी युद्ध करीत होते।
Verse 3
महत्या सेनया युक्ता नानादेशसमुत्थया । भीष्मस्य समरे राजन् प्रार्थयाना महद् यश:,नरेश्वर! इनके साथ अनेक देशोंसे आयी हुई विशाल सेना मौजूद थी। ये समरभूमिमें भीष्मके महान् यशकी रक्षा करना चाहते थे
नरेश्वर! त्यांच्या सोबत अनेक देशांतून आलेली विशाल सेना होती. राजन्! त्या संग्रामात ते भीष्मांचे महान यश टिकवू इच्छित होते।
Verse 4
शल्यस्तु नवभिर्बाणैर्भीमसेनमताडयत् । कृतवर्मा त्रिभिर्बाणै: कृपश्च नवशभि: शरै:,शल्यने नौ बाणोंसे भीमसेनको गहरी चोट पहुँचायी। फिर कृतवर्मने तीन और कृपाचार्यने उन्हें नौ बाण मारे
शल्याने नऊ बाणांनी भीमसेनाला जखमी केले. मग कृतवर्माने तीन बाणांनी आणि कृपाचार्यांनी नऊ शरांनी त्याला भेदले.
Verse 5
चित्रसेनो विकर्णश्षु भगदत्तक्ष मारिष | दशभिर्दशभिर्बाणैरभीमसेनमताडयन्
मारिष! चित्रसेन, विकर्ण आणि भगदत्त—या तिघांनीही भीमसेनाला प्रत्येकी दहा दहा बाणांनी आघात केला।
Verse 6
आर्य! फिर लगे हाथ चित्रसेन, विकर्ण और भगदत्तने भी दस-दस बाण मारकर भीमसेनको घायल कर दिया ।। सैन्धवश्न त्रिभि्बाणिर्भीमसेनमताडयत् | विन्दानुविन्दावावन्त्यौ पञठ्चभि: पठ्चभि: शरै:
संजय म्हणाला—सैन्धव (जयद्रथ) याने तीन बाणांनी भीमसेनास आघात केला. आणि अवंतीचे राजपुत्र विंद व अनुविंद यांनी भीमास प्रत्येकी पाच-पाच बाणांनी विद्ध केले॥
Verse 7
स तान् सर्वान् महाराज राजमानान् पृथक् पृथक्
संजय म्हणाला—महाराज! तेव्हा शत्रुवीरांचा संहार करणारा पांडुकुमार महाबली भीमसेन याने त्या सर्व तेजस्वी राजांना, प्रमुख वीरांना आणि तुमच्या महारथी पुत्रांना एकेक करून बाणांनी रणांगणात जखमी केले॥
Verse 8
प्रवीरान् सर्वलोकस्य धार्तराष्ट्रानू महारथान् । जघान समरे वीर: पाण्डव: परवीरहा
संजय म्हणाला—महाराज! परवीरहा पांडव वीर भीमसेन याने समरात सर्वलोकातील प्रवीरांना आणि तुमच्या धार्तराष्ट्र महारथींना बाणांनी आघात करून पाडले (जखमी केले)॥
Verse 9
सप्तभि: शल्यमाविध्यत् कृतवर्माणमष्टभि: । कृपस्य सशरं चाप॑ मध्ये चिच्छेद भारत,भारत! भीमसेनने शल्यको सात और कृतवर्माको आठ बाणोंसे बींध डाला। फिर कृपाचार्यके बाणसहित धनुषको बीचसे ही काट दिया
संजय म्हणाला—भारत! भीमसेनाने शल्याला सात आणि कृतवर्म्याला आठ बाणांनी विद्ध केले. मग कृपाचार्यांचे बाणासहित धनुष्य मध्यभागीच छेदून टाकले॥
Verse 10
अथैनं छिन्नथन्वानं पुनर्विव्याध सप्तभि: । विन्दानुविन्दौ च तथा त्रिभिस्त्रिेभिरताडयत्,धनुष कट जानेपर उन्होंने पुन: सात बाणोंसे कृपाचार्यको घायल किया। फिर विन्द और अनुविन्दको तीन-तीन बाण मारे
संजय म्हणाला—धनुष्य छिन्न झाल्यावरही भीमसेनाने कृपाचार्यांना पुन्हा सात बाणांनी विद्ध केले. तसेच विंद व अनुविंद यांना प्रत्येकी तीन-तीन बाणांनी आघात केला॥
Verse 11
दुर्मर्षणं च विंशत्या चित्रसेनं च पञठचभि: । विकर्ण दशभिर्बाणै: पञ्चभिश्न जयद्रथम्
संजय म्हणाला—त्याने दुर्मर्षणाला वीस बाणांनी, चित्रसेनाला पाच बाणांनी, विकर्णाला दहा बाणांनी आणि जयद्रथाला पाच बाणांनी विद्ध केले.
Verse 12
अथान्यद् धनुरादाय गौतमो रथिनां वर:
त्यानंतर रथीवीरांमध्ये श्रेष्ठ गौतमाने दुसरे धनुष्य उचलले.
Verse 13
स विद्धों दशभिरणिस्तोत्रैरिव महाद्विप:
दहा बाणांनी विद्ध झाल्यावर तो शूर रणांगणात जसा तीक्ष्ण अंकुशांनी पीडित महागजराज गर्जतो तसा गर्जला; आणि रणाच्या अग्रभागी सिंहासारखा निनादला.
Verse 14
ततः क्रुद्धो महाराज भीमसेन: प्रतापवान् । गौतमं ताडयामास शरैरबहुभिराहवे,महाराज! तदनन्तर क्रोधमें भरे हुए प्रतापी भीमसेनने रणक्षेत्रमें कृपाचार्यको अनेक बाणोंद्वारा घायल किया
महाराज, त्यानंतर क्रोधाने पेटलेल्या प्रतापी भीमसेनाने रणांगणात गौतमावर अनेक बाणांचा वर्षाव केला.
Verse 15
सैन्धवस्य तथाश्रांश्व॒ सारथिं च त्रिभि: शरै: | प्राहिणोन्मृत्युलोकाय कालान्तकसमद्युति:
यानंतर कालान्तक यमासारखा तेजस्वी भीमसेनाने तीन बाणांनी सैन्धव जयद्रथाचे घोडे आणि सारथी यांना मृत्युलोकास पाठविले.
Verse 16
हताश्चात् तु रथात् तूर्णमवप्लुत्य महारथ: । शरांक्षिक्षेप निशितान् भीमसेनस्य संयुगे,तब उस अश्वहीन रथसे तुरंत ही कूदकर महारथी जयद्रथने युद्धस्थलमें भीमसेनके ऊपर बहुत-से तीखे बाण चलाये
तेव्हा हताश होऊन तो महारथी रथातून त्वरेने उडी मारून रणांगणात भीमसेनावर अनेक तीक्ष्ण बाण सोडू लागला।
Verse 17
तस्य भीमो भधर्नुर्मध्ये द्वाभ्यां चिच्छेद मारिष । भल्लाभ्यां भरतश्रेष्ठ सैन्धवस्य महात्मन:,माननीय भरतश्रेष्ठ; उस समय भीमसेनने दो भल्ल मारकर महामना सिन्धुराजके धनुषको बीचसे ही काट दिया
तेव्हा, हे भरतश्रेष्ठ, भीमाने दोन भल्लबाणांनी महामना सैन्धवाचे धनुष्य मधोमध छेदून टाकले।
Verse 18
स छिन्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथि: । चित्रसेनरथं राजन्नारुरोह त्वरान्वित:,राजन! धनुषके कटने तथा घोड़ों और सारथिके मारे जानेपर रथहीन हुआ जयद्रथ तुरंत ही चित्रसेनके रथपर जा बैठा
राजन्! धनुष्य तुटून, घोडे व सारथी मारले गेल्याने रथहीन झालेला जयद्रथ त्वरेने चित्रसेनाच्या रथावर चढून बसला।
Verse 19
अत्यद्भुतं रणे कर्म कृतवांस्तत्र पाण्डव: | महारथा>शरैरविंद्ध्वा वारयित्वा च मारिष
मारिष! तेथे पाण्डवाने रणात अत्यंत अद्भुत पराक्रम केला; बाणांनी महारथींना भेदून त्यांना रोखून धरले।
Verse 20
तदा न ममृषे शल्यो भीमसेनस्य विक्रमम्,उस समय राजा शल्य भीमसेनके उस पराक्रमको न सह सके। उन्होंने लोहारके माँजे हुए पैने बाणोंका संधान करके समरभूमिमें भीमसेनको बींध डाला और कहा--'खड़ा रह, खड़ा रह”
त्या वेळी राजा शल्याला भीमसेनाचा तो पराक्रम सहन झाला नाही। लोहाराने धार लावल्याप्रमाणे तीक्ष्ण बाण संधान करून त्यांनी रणांगणात भीमसेनाला भेदले आणि गर्जून म्हणाले—“थांब, थांब!”
Verse 21
स संधाय शरांस्तीक्ष्णान् कर्मारपरिमार्जितान् । भीम॑ विव्याध समरे तिष्ठ तिछेति चाब्रवीत्
भीमाचा पराक्रम न सहवून राजा शल्याने लोहाराने घासून तेज केलेले बाण संधान करून रणांगणात भीमाला भेदले. मग तो म्हणाला— “थांब, थांब!”
Verse 22
कृपश्च कृतवर्मा च भगदत्तश्न वीर्यवान् विन्दानुविन्दावावन्त्यौ चित्रसेनश्व॒ संयुगे
त्या संग्रामात कृपाचार्य, कृतवर्मा, पराक्रमी भगदत्त, अवंतीचे विन्द व अनुविन्द आणि चित्रसेन—हे सर्व एकत्र येऊन शल्याच्या रक्षणासाठी तत्क्षणी भीमसेनावर बाणांचा वर्षाव करू लागले.
Verse 23
दुर्मर्षणो विकर्णश्व॒ सिन्धुराजश्व वीर्यवान् । भीम॑ ते विव्यधुस्तूर्ण शल्यहेतोररिंदमा:
त्यानंतर दुर्मर्षण, विकर्ण आणि पराक्रमी सिन्धुराज (जयद्रथ)—हे शत्रुदमन करणारे वीर शल्याच्या हेतुने त्वरित भीमाला भेदू लागले.
Verse 24
सच तान् प्रतिविव्याध पठ्चभि: पज्चभि: शरै: । शल्यं विव्याध सप्तत्या पुनश्न दशभि: शरै:
तेव्हा भीमसेनानेही त्या सर्वांना प्रत्येकी पाच-पाच बाणांनी प्रतिविद्ध केले. नंतर त्याने शल्याला सत्तर बाणांनी आणि पुन्हा दहा बाणांनी भेदले.
Verse 25
तं॑ शल्यो नवभिर्भित्त्वा पुनर्विव्याध पठ्चभि: । सारथिं चास्य भल्लेन गाढं विव्याध मर्मणि
हे पाहून शल्याने भीमाला प्रथम नऊ बाणांनी विदीर्ण केले आणि पुन्हा पाच बाणांनी जखमी केले. तसेच एका भल्ल-बाणाने त्याच्या सारथीला मर्मस्थानी गाढ जखम केली.
Verse 26
विशोक प्रेक्ष्य निर्भिन्नं भीमसेन: प्रतापवान् । मद्रराजं त्रिभिर्बाणैर्बाह्लोरुगसि चार्पयत्
संजय म्हणाला—आपला सारथी विशोक अत्यंत जखमी झालेला पाहून पराक्रमी भीमसेनाने मद्रराज शल्यावर तीन बाण सोडले; ते त्याच्या भुजांत व वक्षस्थळी रोवले गेले।
Verse 27
(भगदत्तं तथा वीरं कृतवर्माणमाहवे ।) तथेतरान् महेष्वासांस्त्रिभिस्त्रिभिरजिद्दागै: । ताडयामास समरे सिंहवद् विननाद च
मग रणांगणात त्यांनी भगदत्त, वीर कृतवर्मा तसेच इतर महाधनुर्धरांना तीन-तीन सरळ जाणाऱ्या बाणांनी घायाळ केले आणि सिंहासारखी गर्जना केली।
Verse 28
ते हि यत्ता महेष्वासा: पाण्डवं युद्धकोविदम् | त्रिभिस्त्रिभिरकुण्ठाग्रैर्भृशं मर्मस्वताडयन्
लक्ष्य साधून बसलेले ते महाधनुर्धर युद्धकुशल पांडवावर तीन-तीन तीक्ष्णाग्र बाणांनी वारंवार त्याच्या मर्मस्थानी प्रचंड प्रहार करू लागले।
Verse 29
तब उन सभी महाथनुर्धरोंने एक साथ प्रयत्न करके तीखे अग्रभागवाले तीन-तीन बाणोंद्वारा युद्धकुशल पाण्डुपुत्र भीमके मर्मस्थानोंमें गहरी चोट पहुँचायी ।।
मग त्या सर्व महाधनुर्धरांनी एकत्र प्रयत्न करून युद्धकुशल पांडुपुत्र भीमाच्या मर्मस्थानी तीन-तीन तीक्ष्णाग्र बाणांनी खोल घाव घातले। तरीही अत्यंत विद्ध झाल्यावरही महाधनुर्धर भीमसेन किंचितही व्यथित झाला नाही; जसा पावसाळी ढगांच्या जलधारांनी झोडपला तरी पर्वत अढळ राहतो, तसा तो स्थिर राहिला।
Verse 30
स तु क्रोधसमाविष्ट: पाण्डवानां महारथ: । मद्रेश्वरं त्रिभिर्बाणिर्भुशं विदूध्वा महायशा:
राजन्, तेव्हा क्रोधाने आविष्ट झालेला पांडवांचा महारथी महायशस्वी भीमसेनाने मद्रेश्वर शल्याला तीन बाणांनी अत्यंत जखमी केले।
Verse 31
कृपं च नवभिर्बाणैर्भृशं विद्ध्वा समन्तत: । प्राग्ज्योतिषं शतैराजी राजन् विव्याध सायकै:
संजय म्हणाला—राजन्! क्रोधाने भरलेल्या पांडवांच्या महायशस्वी महारथी भीमसेनाने कृपाचार्यांना नऊ बाणांनी सर्व बाजूंनी अत्यंत जखमी करून, नंतर रणांगणात प्राग्ज्योतिषाचा अधिपती भगदत्त याला शेकडो बाणांनी भेदून टाकले।
Verse 32
ततस्तु सशरं चाप॑ सात्वतस्य महात्मन: । क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन चिच्छेद कृतहस्तवत्,तत्पश्चात् सिद्धहस्त पुरुषकी भाँति भीमसेनने अत्यन्त तीखे क्षुरप्रके द्वारा महामना कृतवर्माके बाणसहित धनुषको काट डाला
संजय म्हणाला—त्यानंतर सिद्धहस्त योद्ध्यासारखा भीमसेनाने अत्यंत तीक्ष्ण क्षुरप्र बाणाने महामना सात्वत कृतवर्म्याचे बाणासह धनुष्य छेदून टाकले।
Verse 33
तथान्यद् धनुरादाय कृतवर्मा वृकोदरम् | आजयपघान भ्रुवोर्मध्ये नाराचेन परंतप:,तब शत्रुओंको संताप देनेवाले कृतवर्माने दूसरा धनुष लेकर भीमसेनकी दोनों भौंहोंके मध्यभागमें नाराचके द्वारा प्रहार किया
संजय म्हणाला—तेव्हा शत्रूंना संताप देणाऱ्या कृतवर्म्याने दुसरे धनुष्य हातात घेऊन रणांगणात वृकोदर भीमाच्या दोन्ही भुवयांच्या मध्यभागी नाराच बाणाने प्रहार केला।
Verse 34
भीमस्तु समरे विद्ध्वा शल्यं नवभिरायसै: । भगदत्तं त्रिभिश्वैव कृतवर्माणमष्टभि:
संजय म्हणाला—त्यानंतर भीमसेनाने रणांगणात लोखंडी नऊ बाणांनी राजा शल्याला भेदले; तीन बाणांनी भगदत्ताला आणि आठ बाणांनी कृतवर्म्याला जखमी केले; तसेच कृपाचार्य आदी रथींना प्रत्येकी दोन-दोन बाणांनी विद्ध केले।
Verse 35
द्वाभ्यां द्वाभ्यां तु विव्याध गौतमप्रभृतीन् रथान् । तेडपि तं समरे राजन विव्यधुर्निशितै: शरै:
संजय म्हणाला—भीमसेनाने गौतम आदी रथींना प्रत्येकी दोन-दोन बाणांनी विद्ध केले. राजन्! त्यांनीही त्या संग्रामात तीक्ष्ण बाणांनी भीमसेनाला प्रत्युत्तर देत जखमी केले।
Verse 36
स तथा पीड्यमानोड<पि सर्वशस्त्रैर्महारथै: । मत्वा तृणेन तांस्तुल्यान् विचचार गतव्यथ:
महान रथींनी सर्व प्रकारच्या अस्त्र-शस्त्रांनी पीडित केले तरीही भीमसेन त्यांना तृणासमान मानून, व्यथारहित होऊन रणांगणात निर्भयपणे विचरत राहिला.
Verse 37
ते चापि रथिनां श्रेष्ठा भीमाय निशिताउ्छरान् । प्रेषयामासुरव्यग्रा: शतशो5थ सहस्रश:,रथियोंमें श्रेष्ठ उन वीरोंने भी व्यग्रतारहित हो भीमसेनपर सैकड़ों और हजारोंकी संख्यामें तीखे बाण चलाये
रथींमध्ये श्रेष्ठ त्या वीरांनीही अव्यग्र राहून भीमसेनावर तीक्ष्ण बाण शेकडो आणि मग हजारो संख्येने सोडले.
Verse 38
तस्य शक्ति महावेगां भगदत्तो महारथ: । चिक्षेप समरे वीर: स्वर्णदण्डां महामते,महामते! उस समरभूमिमें वीर महारथी भगदत्तने भीमसेनपर स्वर्णमय दण्डसे विभूषित एक महावेगशालिनी शक्ति चलायी
महामते! त्या रणांगणात वीर महारथी भगदत्ताने सुवर्णदंडाने विभूषित, महावेगवान अशी शक्ती भीमसेनावर फेकली.
Verse 39
तोमरं सैन्धवो राजा पट्टिशं च महाभुज: । शतघ्नीं च कृपो राजज्छरं शल्यश्व संयुगे
सिंधुदेशाचा राजा महाबाहु जयद्रथाने तोमर व पट्टिश फेकले. राजन्! कृपाचार्यांनी शतघ्नीचा प्रयोग केला आणि राजा शल्याने रणांगणात एक बाण सोडला.
Verse 40
अथेतरे महेष्वासा: पठडच पञ्च शिलीमुखान् | भीमसेनं समुद्दिश्य प्रेषयामासुरोजसा,इनके सिवा दूसरे धनुर्धर वीरोंने भी भीमसेनको लक्ष्य करके बलपूर्वक पाँच-पाँच बाण चलाये
यानंतर इतर महाधनुर्धर वीरांनीही भीमसेनाला लक्ष्य करून जोराने प्रत्येकी पाच-पाच शिलीमुख बाण सोडले.
Verse 41
तोमरं च द्विधा चक्रे क्षुरप्रेणानिलात्मज: । पट्टिशं च त्रिभि्णिश्विच्छेद तिलकाण्डवत्
संजय म्हणाला—वायुपुत्र भीमसेनाने क्षुरप्र बाणाने तोमर दोन तुकडे केला. मग तीन बाणांनी पट्टिश तिळकाच्या देठासारखा छेदून तुकडे-तुकडे करून टाकला॥
Verse 42
स बिभेद शतघ्नीं च नवभि: कड्कपत्रिभि: | मद्रराजप्रयुक्तं च शरं छित्त्वा महारथ:
संजय म्हणाला—त्या महारथीने कंकपंखांनी युक्त नऊ बाणांनी शतघ्नीही फोडून टाकली; आणि मद्रराजाने सोडलेला बाण छेदून तो रणात अढळ राहिला॥
Verse 43
तथेतराउछरान् घोरान् शरै: संनतपर्वभि:
संजय म्हणाला—तेव्हा दुसऱ्या योद्ध्याने प्रत्युत्तर म्हणून भयंकर बाण सोडले—सुंदर सांध्यांचे शर—आणि हिंसेला हिंसेनेच उत्तर दिले॥
Verse 44
भीमसेनो रणश्लाघी त्रिधैकैकं समाच्छिनत् । तांश्व सर्वान् महेष्वासांस्त्रिभिस्त्रिेभिरताडयत्
संजय म्हणाला—रणश्लाघी भीमसेनाने त्या प्रत्येकाला तीन भागांत छेदून टाकले. मग त्या सर्व महाधनुर्धरांना पुन्हा पुन्हा तीन-तीन बाणांनी आघात केला॥
Verse 45
तदनन्तर झुकी हुई गाँठवाले बहुत-से बाणोंद्वारा अन्यान्य योद्धाओंके चलाये हुए भयंकर शरसमूहोंको भी युद्धकी श्लाघा रखनेवाले भीमसेनने काटकर एक-एकके तीन- तीन टुकड़े कर दिये। इस प्रकार शत्रुओंके अस्त्र-शस्त्रोंका निवारण करके भीमसेनने उन सभी महाधनुर्धर वीरोंको तीन-तीन बाणोंसे घायल कर दिया ।।
संजय म्हणाला—त्यानंतर झुकलेल्या सांध्यांचे अनेक बाण घेऊन इतर योद्ध्यांनी सोडलेल्या भयंकर शरवृष्टीला रणश्लाघी भीमसेनाने छेदून, प्रत्येकाचे तीन-तीन तुकडे केले. अशा रीतीने शत्रूंची अस्त्र-शस्त्रे रोखून त्याने त्या सर्व महाधनुर्धर वीरांना तीन-तीन बाणांनी जखमी केले. तेव्हा महायुद्ध सुरू असताना धनंजय (अर्जुन) रथाने रणांगणात आला; आणि महारथी भीमाला पाहून पुढे सरसावला॥
Verse 46
तौ तु तत्र महात्मानौ समेतौ वीक्ष्य पाण्डवी
तेथे पाण्डवीने त्या दोन महात्मा वीरांना एकत्र पाहून, युद्धधर्माच्या त्या अशुभ संधिकाळी, तीक्ष्ण नजरेने त्यांचे निरीक्षण केले—कारण रणांगणावर महाबलांचा संगम हा नियतीच्या पुढील वळणाचा संकेत असतो।
Verse 47
अथार्जुनो रणे भीम॑ योधयन्तं महारथान्,भरतनन्दन! उस रणक्षेत्रमें भीम जिनके साथ युद्ध कर रहे थे, आपके पक्षके उन दस महारथी वीरोंके सामने भीष्मके वधकी इच्छा रखनेवाले अर्जुन भी शिखण्डीको आगे किये आ पहुँचे
त्यानंतर, भरतनंदन! रणांगणात भीम ज्या महारथींशी युद्ध करीत होता, तुमच्या पक्षातील त्या दहा महारथी वीरांसमोर, भीष्मवधाची इच्छा बाळगणारा अर्जुन शिखंडीला पुढे करून पुढे सरसावला व येऊन ठेपला।
Verse 48
भीष्मस्य निधनाकाडुश्षी पुरस्कृत्य शिखण्डिनम् । आससाद रणे वीरांस्तावकान् दश भारत
भारत! भीष्माच्या निधनाची आकांक्षा बाळगणारा अर्जुन शिखंडीला पुढे करून रणात तुमच्या पक्षातील त्या दहा वीरांस भिडला—ज्यांच्याशी त्या वेळी भीम युद्ध करीत होता।
Verse 49
ये सम भीम॑ रणे राजन् योधयन्तो व्यवस्थिता: । बीभत्सुस्तानथाविध्यद् भीमस्य प्रियकाम्यया
राजन्! रणांगणात जे लोक भीमसेनाशी युद्ध करीत ठाम उभे होते, त्या सर्वांना बीभत्सु अर्जुनाने भीमाला प्रिय व्हावे या इच्छेने नीट बाणांनी भेदून जखमी केले।
Verse 50
ततो दुर्योधनो राजा सुशर्माणमचोदयत्् | अर्जुनस्य वधार्थाय भीमसेनस्य चो भयो:,तब राजा दुर्योधनने अर्जुन और भीमसेन दोनोंके वधके लिये सुशर्माको भेजा
त्यानंतर राजा दुर्योधनाने अर्जुन आणि भीमसेन—दोघांच्याही वधासाठी सुशर्माला प्रवृत्त केले।
Verse 51
सुशर्मन् गच्छ शीघ्र त्वं बलौचै: परिवारित: । जहि पाण्डुसुतावेतोी धनंजयवृकोदरी,भेजते समय उसने कहा--'सुशर्मन्! तुम विशाल सेनाके साथ शीघ्र जाओ और अर्जुन तथा भीमसेन इन दोनों पाण्डुकुमारोंको मार डालो”
संजय म्हणाला— “सुशर्मन्! महाबलाढ्य सैन्याने वेढलेला तू त्वरित जा आणि पांडूचे हे दोघे पुत्र—धनंजय (अर्जुन) व वृकोदर (भीम)—यांचा वध कर.”
Verse 52
तच्छुत्वा वचन तस्य त्रैगर्त: प्रस्थलाधिप: । अभिद्र॒ुत्य रणे भीममर्जुनं चैव धन्विनौ
संजय म्हणाला— दुर्योधनाचे वचन ऐकून प्रस्थलाचा अधिपती त्रिगर्तराज सुशर्मा रणांगणात धावून जाऊन धनुर्धर वीर भीम व अर्जुनावर तुटून पडला.
Verse 53
रथैरनेकसाहसै: समन्तात् पर्यवारयत् | ततः प्रववृते युद्धमर्जुनस्य परै: सह
अनेक सहस्र रथांनी त्यांनी त्याला सर्व बाजूंनी वेढले; तेव्हा शत्रूंशी अर्जुनाचे घोर युद्ध सुरू झाले.
Verse 66
दुर्मर्षणस्तु विंशत्या पाण्डवं निशितै: शरै: । फिर सिन्धुराज जयद्रथने तीन, अवन्तीके विन्द और अनुविन्दने पाँच-पाँच तथा दुर्मर्षणने बीस तीखे बाणोंद्वारा पाण्डुनन्दन भीमसेनको चोट पहुँचायी
तेव्हा दुर्मर्षणाने वीस तीक्ष्ण बाणांनी पांडुनंदन महाबली भीमसेनास जखमी केले.
Verse 112
इस प्रकार श्रीमहाभारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत भीष्मवधपर्वमें द्रोण और अश्वत्थामाका संवादविषयक एक सौ बारहवाँ अध्याय प्रा हुआ
अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या भीष्मपर्वातील भीष्मवधपर्वात द्रोण व अश्वत्थामा यांच्या संवादविषयक एकशे बारावा अध्याय समाप्त झाला.
Verse 113
इति श्रीमहाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि भीमपराक्रमे त्रयोदशाधिकशततमो<्ध्याय:
अशा प्रकारे श्रीमहाभारतातील भीष्मपर्वात, भीष्मवधपर्वाच्या अंतर्गत, भीमाच्या पराक्रमाचे वर्णन करणारा एकशे तेरावा अध्याय समाप्त झाला।
Verse 116
विद्ध्वा भीमो$नदद्धृष्ट: सैन्धवं च पुनस्त्रिभि: । तत्पश्चात् दुर्मर्षणको बीस
संजय म्हणाला—अढळ दृष्टी असलेल्या भीमाला (शत्रूने) विद्ध केले; पण भीमानेही सैन्धव जयद्रथाला पुन्हा तीन बाणांनी भेदले. त्यानंतर भीमसेनाने दुर्मर्षणाला वीस, चित्रसेनाला पाच, विकर्णाला दहा आणि जयद्रथाला पाच बाणांनी जखमी केले. मोठ्या हर्षाने सिंहनाद करून त्याने जयद्रथाला पुन्हा तीन बाणांनी आरपार केले.
Verse 126
भीम॑ विव्याध संरब्धो दशभिरनर्निशितै: शरै: । तदनन्तर रथियोंमें श्रेष्ठ कृपाचार्यने दूसरा धनुष लेकर क्रोधपूर्वक चलाये हुए दस तीखे बाणोंद्वारा भीमसेनको बींध डाला
संजय म्हणाला—क्रोधाने संतप्त होऊन त्याने भीमाला अत्यंत तीक्ष्ण अशा दहा बाणांनी विद्ध केले. त्यानंतर रथींमध्ये श्रेष्ठ कृपाचार्यांनी दुसरे धनुष्य हातात घेऊन, क्रोधपूर्वक सोडलेल्या दहा धारदार बाणांनी भीमसेनाला पुन्हा भेदले.
Verse 196
विरथ॑ सैन्धवं चक्रे सर्वलोकस्य पश्यत: । आर्य! वहाँ पाण्डुनन्दन भीमसेनने रणक्षेत्रमें यह अद्भुत कर्म किया कि सब महारथियोंको बाणोंसे घायल करके रोक दिया और सब लोगोंके देखते-देखते सिन्धुराजको रथहीन कर दिया
संजय म्हणाला—सर्व लोकांच्या डोळ्यांसमोर पांडुनंदन भीमसेनाने रणांगणात अद्भुत पराक्रम केला. त्याने महारथींना बाणांनी जखमी करून रोखले आणि सर्वांच्या पाहता पाहता सैन्धवराज जयद्रथाला रथहीन केले.
Verse 426
शक्ति चिच्छेद सहसा भगदत्तेरितां रणे । तत्पश्चात् कंकपत्रयुक्त नौ बाणोंद्वारा शतघ्नीको छिन्न-भिन्न कर दिया। इसके बाद महारथी भीमसेनने मद्रराज शल्यके चलाये हुए बाणको काटकर रणक्षेत्रमें भगदत्तकी चलायी हुई शक्तिके भी सहसा टुकड़े-टुकड़े कर डाले
संजय म्हणाला—रणात भगदत्ताने फेकलेली शक्ती त्याने क्षणार्धात छेदून टाकली. त्यानंतर कंकपत्रयुक्त नऊ बाणांनी त्याने शतघ्नीचे तुकडे तुकडे केले. पुढे महारथी भीमसेनाने मद्रराज शल्याने सोडलेला बाण कापून, रणांगणात भगदत्ताने फेकलेल्या शक्तीचेही तत्क्षणी तुकडे केले.
Verse 456
निध्नन्तं समरे शत्रून् योधयानं च सायकै: । तब उस महासमरमें महारथी भीमसेनको, जो समरभूमिमें सायकोंद्वारा शत्रुओंका संहार करते हुए उनके साथ युद्ध कर रहे थे, देखकर रथके द्वारा अर्जुन भी वहीं आ पहुँचे
संजय म्हणाला—त्या महासमरात महारथी भीमसेन रणभूमीवर बाणांच्या वर्षावाने शत्रूंचा संहार करीत त्यांच्याशी युद्ध करीत आहे असे पाहून अर्जुनही आपल्या रथाने त्याच ठिकाणी येऊन पोहोचला।
Verse 463
न शशंसुर्जयं तत्र तावका: पुरुषर्षभा: । उन दोनों महामनस्वी पाण्डव बन्धुओंको एकत्र हुआ देख आपकी सेनाके श्रेष्ठ पुरुषोंने वहाँ अपनी विजयकी आशा त्याग दी
संजय म्हणाला—तेथे तुमच्या पक्षातील श्रेष्ठ वीरांनी विजयाचा घोष करणे थांबवले। त्या दोन महामनस्वी पांडव बंधूंना एकत्र पाहून त्यांनी तेथेच विजयाची आशा सोडून दिली।
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether continued escalation in pursuit of dominance can be justified when it predictably produces broad social harm; Bhīṣma frames reconciliation as the ethically safer policy given foreseeable consequences and kinship obligations.
Competence and power should be subordinated to restraint and stability: when outcomes are asymmetrical and losses compounding, prudent governance favors settlement, reputation-preservation, and the protection of the wider community.
No explicit phalaśruti is stated; the chapter’s meta-function is evidentiary—publicly demonstrating Arjuna’s extraordinary capability and using that demonstration as a rhetorical basis for policy advice advocating peace within the broader epic’s ethical architecture.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.