Adhyaya 38

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे सप्तत्रिंशो ऽध्यायः सूत उवाच एषा पुण्यतमा देवी देवगन्धर्वसेविता / नर्मदा लोकविख्याता तीर्थानामुत्तमा नदी

अशा प्रकारे श्रीकूर्मपुराणातील षट्साहस्त्री संहितेच्या उत्तरविभागातील सत्तेचाळीसावा? (सदतीसावा) अध्याय समाप्त झाला. सूत म्हणाले—ही देवी-नदी परम पावन आहे, देव व गंधर्वांनी सेविलेली; लोकविख्यात नर्मदा सर्व तीर्थांमध्ये उत्तम नदी आहे।

Verse 2

तस्याः शृणुध्वं माहात्म्यं मार्कण्डेयेन भाषितम् / युधिष्ठिराय तु शुभं सर्वपापप्रणाशनम्

तिचे पुण्यमय माहात्म्य ऐका, जे मार्कण्डेयांनी सांगितले आहे। युधिष्ठिराच्या कल्याणासाठी कथिलेले हे वर्णन सर्व पापांचा नाश करणारे आहे।

Verse 3

युधिष्ठिर उवाच श्रुतास्तु विविधा धर्मास्त्वत्प्रसादान्महामुने / माहात्म्यं च प्रयागस्य तीर्थानि विविधानि च

युधिष्ठिर म्हणाला—हे महामुने, तुमच्या कृपेने मी विविध धर्म ऐकले; तसेच प्रयागाचे माहात्म्य आणि अनेक प्रकारची तीर्थेही।

Verse 4

नर्मदा सर्वतीर्थानां मुख्या हि भवतेरिता / तस्यास्त्विदानीं माहात्म्यं वक्तुमर्हसि सत्तम

तुम्ही सांगितले की नर्मदा सर्व तीर्थांमध्ये मुख्य आहे. म्हणून, हे सत्तम, आता तिचे माहात्म्य सांगणे तुम्हाला उचित आहे।

Verse 5

मार्कण्डेय उवाच नर्मदा सरितां श्रेष्ठा रुद्रदेहाद् विनिः सृता / तारयेत् सर्वभूतानि स्थावराणि चराणि च

मार्कण्डेय म्हणाले—नर्मदा नद्यांमध्ये श्रेष्ठ आहे; ती रुद्राच्या देहातून प्रकट झाली आहे. ती स्थावर आणि जंगम अशा सर्व भूतांना तारते।

Verse 6

नर्मदायास्तु माहात्म्यं पुराणे यन्मया श्रुतम् / इदानीं तत्प्रवक्ष्यामि शृणुष्वैकमनाः शुभम्

हे शुभे! पुराणांत मी नर्मदेचे जे माहात्म्य ऐकले आहे, तेच आता सांगतो; एकाग्र मनाने श्रवण कर.

Verse 7

पुण्या कनखले गङ्गा कुरुक्षेत्रे सरस्वती / ग्रामे वा यदि वारण्ये पुण्या सर्वत्र नर्मदा

कनखलात गंगा परम पवित्र आहे, कुरुक्षेत्रात सरस्वती पवित्र आहे; पण गावात असो वा अरण्यात, नर्मदा सर्वत्र पवित्र आहे.

Verse 8

त्रिभिः सारस्वतं तोयं सप्ताहेन तु यामुनम् / सद्यः पुनाति गाङ्गेयं दर्शनादेव नार्मदम्

सरस्वतीचे जल तीन दिवसांत, यमुनेचे जल सप्ताहात शुद्ध करते; गंगेचे जल तत्क्षणी पावन करते, आणि नर्मदा तर दर्शनमात्रानेच पावन करते.

Verse 9

कलिङ्गदेशपश्चार्धे पर्वते ऽमरकण्टके / पुण्या च त्रिषु लोकेषु रमणीया मनोरमा

कलिंगदेशाच्या पश्चिम भागात अमरकंटक पर्वतावर एक पवित्र तीर्थ आहे; ते त्रिलोकी प्रसिद्ध—रमणीय, मनोहर आणि अत्यंत सुंदर आहे.

Verse 10

सदेवासुरगन्धर्वा ऋषयश्च तपोधनाः / तपस्तप्त्वा तु राजेन्द्र सिद्धिं तु परमां गताः

हे राजेंद्र! तपोधन ऋषी देव-आसुर-गंधर्वांसह तप करून परम सिद्धीला पोहोचले.

Verse 11

तत्र स्नात्वा नरो राजन् नियमस्थो जितेन्द्रियः / उपोष्य रजनीमेकां कुलानां तारयेच्छतम्

हे राजन्! जो पुरुष तेथे स्नान करून नियमस्थ, इंद्रियजयी होऊन एक रात्र उपवास करतो, तो आपल्या कुलातील शंभर पिढ्यांचा उद्धार करतो.

Verse 12

योजनानां शतं साग्रं श्रूयते सरिदुत्तमा / विस्तारेण तु राजेन्द्र योजनद्वयमायता

हे राजश्रेष्ठ! ती उत्तम नदी शंभर योजनांहून किंचित अधिक लांब आहे असे ऐकिवात आहे; आणि हे राजेन्द्र, रुंदीने ती दोन योजन आहे.

Verse 13

षष्टितीर्थसहस्राणि षष्टिकोट्यस्तथैव च / पर्वतस्य समन्तात् तु तिष्ठन्त्यमरकण्टके

अमरकंटक पर्वताच्या सर्व बाजूंनी साठ हजार तीर्थे आणि तसेच साठ कोटी (इतर) तीर्थे स्थित आहेत.

Verse 14

ब्रह्मचारी शुचिर्भूत्वा जितक्रोधो जितेन्द्रियः / सर्वहिंसानिवृत्तस्तु सर्वभूतहिते रतः

ब्रह्मचारी शुद्ध होऊन, क्रोध जिंकून, इंद्रिये वश करून, सर्व हिंसेपासून निवृत्त होऊन, सर्व प्राण्यांच्या हितात रत राहो.

Verse 15

एवं सर्वसमाचारो यस्तु प्राणान् समुत्सृजेत् / तस्य पुण्यफलं राजन् शृणुष्वावहितो नृप

हे राजन्, हे नृप! सावध होऊन ऐक—जो असा सर्वथा सम्यक् आचार पाळून प्राणांचा त्याग करतो, त्याचे पुण्यफळ मी सांगतो.

Verse 16

शतवर्षसहस्राणि स्वर्गे मोदति पाण्डव / सप्सरोगणसंकीर्णो दिव्यस्त्रीपरिवारितः

हे पांडव, तो स्वर्गात शतवर्षसहस्र काळ आनंद भोगतो; अप्सरागणांनी वेढलेला व दिव्य स्त्रियांनी सेवित असा रमतो।

Verse 17

दिव्यगन्धानुलिप्तश्च दिव्यपुष्पोपशोभितः / क्रीडते देवलोके तु दैवतैः सह मोदते

दिव्य सुगंधांनी लेपित व दिव्य पुष्पांनी शोभित होऊन तो देवलोकात क्रीडा करतो आणि देवतांसह आनंदित होतो।

Verse 18

ततः स्वर्गात् परिभ्रष्टो राजा भवति धार्मिकः / गृहं तु लभते ऽसौ वै नानारत्नसमन्वितम्

नंतर स्वर्गातून च्युत होऊन तो राजा पृथ्वीवर धर्मशील होतो; आणि नानाविध रत्नांनी युक्त असे गृह प्राप्त करतो।

Verse 19

स्तम्भैर्मणिमयैर्दिव्यैर्वज्रवैदूर्यभूषितम् / आलेख्यवाहनैः शुभ्रैर्दासीदाससमन्वितम्

ते गृह दिव्य मणिमय स्तंभांनी युक्त, वज्रसदृश दीप्ती व वैदूर्यरत्नांनी भूषित; शुभ्र, अलंकृत वाहनांनी सज्ज आणि दासी-दासांनी परिपूर्ण होते।

Verse 20

राजराजेश्वरः श्रीमान् सर्वस्त्रीजनवल्लभः / जीवेद् वर्षशतं साग्रं तत्र भोगसमन्वितः

तो राजांचा अधिपती, श्रीसमृद्ध व कीर्तिमान, सर्व स्त्रीजनांचा प्रिय होतो; आणि तेथे भोगवैभवाने युक्त होऊन शंभर वर्षांहून अधिक जगतो।

Verse 21

अग्निप्रवेशे ऽथ जले अथवानशने कृते / अनिवर्तिका गतिस्तस्य पवनस्याम्बरे यथा

अग्नीत प्रवेश केला, जळात उतरला, किंवा अनशन करून देहत्याग केला तरी—त्या प्राणाची गती परत न फिरणारी होते; जशी आकाशात वारा अडथळ्याविना वाहतो।

Verse 22

पश्चिमे पर्वततटे सर्वपापविनाशनः / ह्रदो जलेश्वरो नाम त्रिषु लोकेषु विश्रुतः

पर्वताच्या पश्चिम उतारावर सर्वपाप-विनाशक असा एक ह्रद आहे. त्याचे नाव ‘जलेश्वर’ असून तो त्रिलोकीत विख्यात आहे।

Verse 23

तत्र पिण्डप्रदानेन संध्योपासनकर्मणा / दशवर्षाणि पितरस्तर्पिताः स्युर्न संशयः

तेथे पिंडदानाने आणि संध्या-उपासनेच्या कर्माने पितर दहा वर्षे तृप्त राहतात—यात संशय नाही।

Verse 24

दक्षिणे नर्मदाकूले कपिलाख्या महानदी / सरलार्जुनसंच्छन्ना नातिदूरे व्यवस्थिता

नर्मदेच्या दक्षिण तीरावर ‘कपिला’ नावाची एक महानदी आहे; ती फार दूर नाही, सरळा व अर्जुन वृक्षांच्या दाट छायेत स्थित आहे।

Verse 25

सा तु पुण्या महाभागा त्रिषु लोकेषु विश्रुता / तत्र कोटिशतं साग्रं तीर्थानां तु युधिष्ठिर

ते पुण्यस्थान महाभाग्यवान असून त्रिलोकीत विख्यात आहे. तेथे, हे युधिष्ठिर, तीर्थांची संख्या शंभर कोटींपेक्षा अधिक आहे।

Verse 26

तस्मिंस्तीर्थे तु ये वृक्षाः पतिताः कालपर्ययात् / नर्मदातोयसंस्पृष्टास्ते यान्ति परमां गतिम्

त्या तीर्थात काळपरिवर्तनाने पडलेली झाडेही नर्मदेच्या जलस्पर्शाने परम गतीस जातात।

Verse 27

द्वितीया तु महाभागा विशल्यकरणी शुभा / तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा विशल्यो भवति क्षणात्

दुसरे तीर्थाचे नाव ‘विशल्यकरणी’ हे अत्यंत शुभ व महाभाग्यशाली आहे; तेथे स्नान केल्यास मनुष्य क्षणात सर्व शूल-पीडांपासून मुक्त होतो।

Verse 28

कपिला च विशल्या च श्रूयते राजसत्तम / ईश्वरेण पुरा प्रोक्ता लोकानां हितकाम्यया

हे राजश्रेष्ठ, ‘कपिला’ आणि ‘विशल्या’ अशी कीर्ती ऐकू येते; लोकांच्या हितासाठी प्राचीनकाळी ईश्वराने हे उपदेशिले।

Verse 29

अनाशकं तु यः कुर्यात् तस्मिंस्तीर्थे नराधिप / सर्वपापविशुद्धात्मा रुद्रलोकं स गच्छति

हे नराधिप, जो त्या तीर्थात अनाशक (उपवास) करतो तो सर्व पापांपासून शुद्ध होऊन रुद्रलोकास जातो।

Verse 30

तत्र स्नात्वा नरो राजन्नश्वमेधफलं लभेत् / ये वसन्त्युत्तरे कूले रुद्रलोके वसन्ति ते

हे राजन्, तेथे स्नान केल्यास मनुष्याला अश्वमेधयज्ञाचे फळ मिळते; जे उत्तरेकाठी वसतात ते खरोखर रुद्रलोकी वसतात।

Verse 31

सरस्वत्यां च गङ्गायां नर्मदायां युधिष्ठिर / समं स्नानं च दानं च यथा मे शङ्करो ऽब्रवीत्

हे युधिष्ठिर, सरस्वती, गंगा आणि नर्मदा—या तिन्हींत स्नान व दान समान पुण्य देतात; जसे शंकरांनी मला सांगितले होते।

Verse 32

परित्यजति यः प्रणान् पर्वते ऽमरकण्टके / वर्षकोटिशतं साग्रं रुद्रलोके महीयते

जो अमरकंटक पर्वतावर प्राणत्याग करतो, तो शंभर कोटी वर्षांहून अधिक काळ रुद्रलोकी सन्मानित होतो।

Verse 33

नर्मदायां जलं पुण्यं फेनोर्मिसमलङ्कृतम् / पवित्रं शिरसा वन्द्य सर्वपापैः प्रमुच्यते

नर्मदेचे जल पुण्य आहे, फेस व लाटांनी अलंकृत; ते पवित्र, मस्तक झुकवून वंदनीय—त्याचा सन्मान केल्याने सर्व पापांतून मुक्ती मिळते।

Verse 34

नर्मदा सर्वतः पुण्या ब्रह्महत्यापहारिणी / अहोरात्रोपवासेन मुच्यते ब्रह्महत्यया

नर्मदा सर्व प्रकारे पुण्यदायिनी, ब्रह्महत्येचा पापहरण करणारी आहे; अहोरात्र उपवास केल्याने ब्रह्महत्येच्या दोषातून मुक्ती मिळते।

Verse 35

जालेश्वरं तीर्थवरं सर्वपापविनाशनम् / तत्र गत्वा नियमवान् सर्वकामांल्लभेन्नरः

जालेश्वर हे श्रेष्ठ तीर्थ असून सर्व पापांचा नाश करणारे आहे; तेथे जाऊन नियमपालन करणारा मनुष्य सर्व इच्छित फल प्राप्त करतो।

Verse 36

चन्द्रसूर्योपरागे तु गत्वा ह्यमरकण्टकम् / अश्वमेधाद् दशगुणं पुण्यमाप्नोति मानवः

चंद्र किंवा सूर्यग्रहणकाळी जो अमरकंटकास जातो, तो मनुष्य अश्वमेधयज्ञापेक्षा दहापटीने अधिक पुण्य प्राप्त करतो।

Verse 37

एष पुण्यो गिरिवरो देवगन्धर्वसेवितः / नानाद्रुमलताकीर्णो नानापुष्पोपशोभितः

हा परम पुण्यवान व श्रेष्ठ गिरिवर आहे; देव व गंधर्व यांची सेवा ज्यास लाभते; तो नाना वृक्ष-लतांनी भरलेला व विविध पुष्पांनी शोभित आहे।

Verse 38

तत्र संनिहितो राजन् देव्या सह महेश्वरः / ब्रह्मा विष्णुस्तथा चेन्द्रो विद्याधरगणैः सह

तेथे, हे राजन्, देवीसह महेश्वर साक्षात् संनिहित आहेत; तसेच ब्रह्मा, विष्णू आणि इंद्रही विद्याधरगणांसह तेथे उपस्थित आहेत।

Verse 39

प्रदक्षिणं तु यः कुर्यात् पर्वतं ह्यमरकण्टकम् / पौण्डरीकस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानः

जो अमरकंटक पर्वताची प्रदक्षिणा करतो, तो पौंडरीक यज्ञाचे फळ प्राप्त करतो।

Verse 40

कावेरी नाम विपुला नदी कल्पषनाशिनी / तत्र स्नात्वा महादेवमर्चयेद् वृषभध्वजम् / संगमे नर्मदायास्तु रुद्रलोके महीयते

कावेरी नावाची एक विशाल नदी आहे, जी युगानुयुगे साचलेले पाप नष्ट करते। तेथे स्नान करून वृषभध्वज महादेवाची अर्चना करावी; आणि नर्मदेच्या संगमावर तो रुद्रलोकी सन्मानित होतो।