Adhyaya 15

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे चतुर्दशो ऽध्यायः व्यास उवाच वेदं वेदौ तथा वेदान् वेदान् वा चतुरो द्विजाः / अधीत्य चाधिगम्यार्थं ततः स्नायाद् द्विजोत्तमः

अशा प्रकारे श्रीकूर्मपुराणाच्या षट्साहस्त्री संहितेच्या उत्तरविभागातील चौदावा अध्याय समाप्त. व्यास म्हणाले—द्विजोत्तमाने एक वेद, किंवा दोन, अथवा वेद—अगदी चारही—अध्ययन करून त्यांचा अर्थ जाणून घेतल्यावर, नंतर समावर्तन-स्नान करावे।

Verse 2

गुरवे तु वरं दत्त्वा स्नायीत तदनुज्ञया / चीर्णव्रतो ऽथ युक्तात्मा सशक्तः स्नातुमर्हति

गुरूंना यथोचित वर-दक्षिणा देऊन, त्यांच्या अनुमतीने स्नान करावे। नंतर व्रत पूर्ण करून, संयत मनाने व आत्मनियंत्रित राहून, समर्थ असल्यास तो समापन-स्नानास पात्र ठरतो।

Verse 3

वैणवीं धारयेद् यष्टिमन्तर्वासस्तथोत्तरम् / यज्ञोपवीतद्वितयं सोदकं च कमण्डलुम्

तो वेणू (बांबू)ची यष्टि धारण करील, अंतर्वस्त्र व उत्तरवस्त्र परिधान करील, दोन यज्ञोपवीत ठेवील आणि पाण्याने भरलेला कमंडलूही बाळगेल।

Verse 4

छत्रं चोष्णीषममलं पादुके चाप्युपानहौ / रौक्मे च कुण्डले वेदं कृत्तकेशनखः शुचिः

छत्र व निर्मळ उष्णीष (पगडी) धारण करून, पादुका व उपानह (चप्पल-जोडे) परिधान करावे; सुवर्ण कुंडलांनी अलंकृत असावे; वेदाध्ययनयुक्त, केस-नखे कापलेले आणि शुचिर्भूत असावे।

Verse 5

स्वाध्याये नित्ययुक्तः स्याद् बहिर्माल्यं न धारयेत् / अन्यत्रकाञ्चनाद् विप्रोनरक्तां बिभृयात् स्त्रजम्

ब्राह्मणाने स्वाध्यायात सदैव नित्ययुक्त राहावे. दिखाव्यासाठी बाहेरून माळ धारण करू नये; आणि सुवर्णाव्यतिरिक्त लाल माळही घालू नये.

Verse 6

शुक्लाम्बरधरो नित्यं सुगन्धः प्रियदर्शनः / न जीर्णमलवद्वासा भवेद् वै विभवे सति

त्याने नेहमी स्वच्छ श्वेत वस्त्रे धारण करावीत, सुगंधित व पाहण्यास प्रिय दिसावे; आणि सामर्थ्य असता जीर्ण किंवा मळकट वस्त्रे कधीही घालू नयेत.

Verse 7

न रक्तमुल्बणं चान्यधृतं वासो न कुण्डिकाम् / नोपानहौ स्त्रजं चाथ पादुके च प्रयोजयेत्

उजळ लाल वस्त्र घालू नये, तसेच दुसऱ्याने घातलेले वस्त्रही धारण करू नये; आणि कमंडलू, पादत्राणे, माळा व पादुका यांचा उपयोग करू नये.

Verse 8

उपवीतमलङ्कारं दर्भान् कृष्णाजिनानि च / नापसव्यं परीदध्याद् वासो न विकृतं वसेत्

त्याने यज्ञोपवीत व विधिनियत अलंकार—दर्भ व कृष्णाजिन—धारण करावेत. यज्ञोपवीत अपसव्य रीतीने घालू नये आणि विकृत/अव्यवस्थित वस्त्रे परिधान करू नयेत.

Verse 9

आहरेद् विधिवद् दारान् सदृशानात्मनः शुभान् / रूपलक्षणसंयुक्तान् योनिदोषविवर्जितान्

त्याने विधिपूर्वक स्वतःस अनुरूप व शुभ अशी पत्नी स्वीकारावी—रूप व शुभ लक्षणांनी युक्त आणि कुलदोषांपासून मुक्त अशी.

Verse 10

अमातृगोत्रप्रभवामसमानर्षिगोत्रजाम् / आहरेद् ब्राह्मणो भार्यां शीलशौचसमन्विताम्

ब्राह्मणाने मातृगोत्रातील नसलेली व समान ऋषिगोत्राचीही नसलेली, शील व शौच (पवित्रता) यांनी युक्त अशी पत्नी स्वीकारावी।

Verse 11

ऋतुकालाभिगामी स्याद् यावत् पुत्रो ऽभिजायते / वर्जयेत् प्रतिषिद्धानि प्रयत्नेन दिनानि तु

गृहस्थाने ऋतुकाळात, पुत्र जन्मेपर्यंत, पत्नीसमागम करावा; आणि निषिद्ध दिवस प्रयत्नपूर्वक टाळावेत।

Verse 12

षष्ठ्यष्टमीं पञ्चदशीं द्वादशीं च चतुर्दशीम् / ब्रह्मचारी भवेन्नित्यं तद्वज्जन्मत्रयाहनि

षष्ठी, अष्टमी, पंधरावी, द्वादशी व चतुर्दशी या तिथींना नेहमी ब्रह्मचर्य पाळावे; तसेच जन्माशी संबंधित तीन दिवसांतही।

Verse 13

आदधीतावसथ्याग्निं जुहुयाज्जातवेदसम् / व्रतानि स्नातको नित्यं पावनानि च पालयेत्

गृह्य अग्नीची स्थापना करून जातवेदस् (अग्नी) मध्ये आहुती द्यावी; स्नातकाने नित्य पावन व्रते व नियम पाळावेत।

Verse 14

वेदोदितं स्वकं कर्म नित्यं कुर्यादतन्द्रितः / अकुर्वाणः पतत्याशु नरकानतिभीषणान्

वेदोक्त आपले कर्तव्य नित्य, निष्काळजीपणा न करता करावे; जे करत नाहीत ते लवकरच अत्यंत भयानक नरकांत पडतात।

Verse 15

अब्यसेत् प्रयतो वेदं महायज्ञान् न हापयेत् / कुर्याद् गृह्याणि कर्माणि संध्योपासनमेव च

संयम व शुद्धतेने प्रयत्नपूर्वक वेदाचा अभ्यास करावा, महायज्ञ कधीही सोडू नयेत। गृह्यकर्मे करावीत आणि विशेषतः संध्योपासना अवश्य करावी।

Verse 16

सख्यं समाधैकैः कुर्यादुपेयादीश्वरं सदा / दैवतान्यपि गच्छेत कुर्याद् भार्याभिपोषणम्

समाधि-प्रधान साधकांशी मैत्री करावी आणि सदैव ईश्वराच्या शरण जावे. विधिपूर्वक देवतांचे दर्शन-पूजनही करावे, आणि पत्नीचे योग्य भरण-पोषण करावे।

Verse 17

न धर्मं ख्यापयेद् विद्वान् न पापं गूहयेदपि / कुर्वोतात्महितं नित्यं सर्वभूतानिकम्पकः

विद्वानाने स्वतःच्या धर्माचा गाजावाजा करू नये, आणि पापही लपवू नये। तो नित्य आत्मकल्याणासाठी आचरण करावा व सर्व प्राण्यांवर करुणा ठेवावी।

Verse 18

वयसः कर्मणोर्ऽथस्य श्रुतस्याभिजनस्य च / वेषवाग्बुद्धिसारूप्यमाचरन् विचरेत् सदा

वय, कर्तव्यकर्म, साधन, श्रुतिज्ञान आणि कुलपरंपरा यांनुसार वेश, वाणी व बुद्धी यांत योग्य सुसंगती ठेवून सदैव वागावे।

Verse 19

श्रुतिस्मृत्युदितः सम्यक् साधुभिर्यश्च सेवितः / तमाचारं निषेवेत नेहेतान्यत्र कर्हिचित्

श्रुति-स्मृतीत सम्यक् सांगितलेला आणि साधूंनी आचरलेला जो आचार आहे, त्याचेच निष्ठेने पालन करावे; येथे कधीही दुसरा मार्ग धरू नये।

Verse 20

येनास्य पितरो याता येन याताः पितामहाः / तेन यायात् सतां मार्गं तेन गच्छन् न रिष्यति

ज्या मार्गाने त्याचे पितर व पितामह गेले, त्याच सत्पुरुषांच्या मार्गाने तो चालावा; त्या पथावर चालणारा कधीही नाश पावत नाही।

Verse 21

नित्यं स्वाध्यायशीलः स्यान्नित्यं यज्ञोपवीतवान् / सत्यवादी जितक्रोधो ब्रह्मभूयाय कल्पते

मनुष्य नित्य स्वाध्यायशील असावा, नित्य यज्ञोपवीतधारी असावा; सत्यवादी व क्रोधजयी झाला तर तो ब्रह्मभावास योग्य ठरतो।

Verse 22

संध्यास्नानपरो नित्यं ब्रह्मयज्ञुपरायणः / अनसूयी मृदुर्दान्तो गृहस्थः प्रेत्य वर्धते

जो गृहस्थ नित्य संध्याविधी व स्नानात तत्पर, ब्रह्मयज्ञात (वेदाध्ययन-स्वाध्यायात) परायण, असूयारहित, मृदू व दान्त असेल—तो देहांती उन्नत होतो।

Verse 23

वीतरागभयक्रोधो लोभमोहविवर्जितः / सावित्रीजाप्यनिरतः श्राद्धकृन्मुच्यते गृही

जो गृहस्थ राग, भय व क्रोधरहित, लोभ व मोहत्यागी, सावित्री (गायत्री) जपात निरत व श्राद्धकर्ता असेल—तो बंधन व पापातून मुक्त होतो।

Verse 24

मातापित्रोर्हिते युक्तो गोब्राह्मणहिते रतः / दान्तो यज्वा देवभक्तो ब्रह्मलोके महीयते

जो माता-पित्यांच्या हितात युक्त, गो व ब्राह्मणांच्या कल्याणात रत, दान्त, यज्ञकर्ता व देवभक्त असेल—तो ब्रह्मलोकी मान पावतो।

Verse 25

त्रिवर्गसेवी सततं देवतानां च पूजनम् / कुर्यादहरहर्नित्यं नमस्येत् प्रयतः सुरान्

जो त्रिवर्ग (धर्म-अर्थ-काम) सेवितो, त्याने सतत देवतांचे पूजन करावे। दररोज नित्य, संयमाने देवांना नमस्कार करावा।

Verse 26

विभागशीलः सततं क्षमायुक्तो दयालुकः / गृहस्थस्तु समाख्यातो न गृहेण गृही भवेत्

जो सतत न्याय्य विभाग करणारा, क्षमाशील व दयाळू असतो तोच गृहस्थ म्हणतात; घरात राहूनही घराच्या आसक्तीत ‘गृही’ होऊ नये।

Verse 27

क्षमा दया च विज्ञानं सत्यं चैव दमः शमः / अध्यात्मनिरतं ज्ञानमेतद् ब्राह्मणलक्षणम्

क्षमा, दया, विवेकयुक्त ज्ञान, सत्य, इंद्रियनिग्रह व मनःशांती—आणि परात्मनिष्ठ अध्यात्मज्ञान—ही ब्राह्मणाची लक्षणे आहेत।

Verse 28

एतस्मान्न प्रमाद्येत विशेषेण द्विजोत्तमः / यथाशक्तिं चरन् कर्म निन्दितानि विवर्जयेत्

म्हणून द्विजोत्तमाने विशेषतः यात प्रमाद करू नये; यथाशक्ती कर्तव्यकर्म करीत निंद्य कर्मांचा त्याग करावा।

Verse 29

विधूय मोहकलिलं लब्ध्वा योगमनुत्तमम् / गृहस्थो मुच्यते बन्धात् नात्र कार्या विचारणा

मोहाचा कलिल दूर करून आणि अनुत्तम योग प्राप्त केल्यावर गृहस्थही बंधनातून मुक्त होतो; याबाबत विचार करण्याची गरज नाही।

Verse 30

विगर्हातिक्रमाक्षेपहिंसाबन्धवधात्मनाम् / अन्यमन्युसमुत्थानां दोषाणां मर्षणं क्षमा

निंदा, अतिक्रमण, अपमान, हिंसा, बंधन व वधप्रयत्न—परस्पर क्रोधातून उठलेल्या दोषांना प्रतिशोध न घेता सहन करणे ही क्षमा होय.

Verse 31

स्वदुः खेष्विव कारुण्यं परदुः खेषु सौहृदात् / दयेति मुनयः प्राहुः साक्षाद् धर्मस्य साधनम्

परदुःखाला स्वदुःखासारखे जाणून, पीडितांप्रती सौहार्दातून जे करुण्य उत्पन्न होते त्यास मुनि ‘दया’ म्हणतात; तेच धर्माचे साक्षात् साधन आहे.

Verse 32

चतुर्दशानां विद्यानां धारणं हि यतार्थतः / विज्ञानमिति तद् विद्याद् येन धर्मो विवर्धते

चौदा विद्यांचे यथार्थ धारण—ज्यामुळे धर्म पोसला जाऊन वाढतो—तेच ‘विज्ञान’ (अनुभवसिद्ध ज्ञान) असे जाणावे.

Verse 33

अधीत्य विधिवद् विद्यामर्थं चैवोपलभ्य तु / धर्मकार्यान्निवृत्तश्चेन्न तद् विज्ञानमिष्यते

विधिपूर्वक विद्या शिकून अर्थही समजला, तरी जो धर्मकार्यांपासून परावृत्त होतो, त्यास ‘विज्ञान’ मानले जात नाही.

Verse 34

सत्येन लोकाञ्जयति सत्यं तत्परमं पदम् / यथाभूतप्रवाद् तु सत्यमाहुर्मनीषिणः

सत्याने मनुष्य लोक जिंकतो; सत्य हेच परम पद आहे. मनीषी म्हणतात—जसे आहे तसेच सांगणे हे ‘सत्य’ होय.

Verse 35

दमः शरीरोपरमः शमः प्रज्ञाप्रिसादजः / अध्यात्ममक्षरं विद्याद् यत्र गत्वा न शोचति

दम म्हणजे देह-इंद्रियांच्या वेगाचे संयमन; प्रज्ञेच्या प्रसादातून शम—अंतःशांती—उत्पन्न होते. जे अक्षर अध्यात्मतत्त्व आहे ते जाणावे; ते प्राप्त झाल्यावर शोक उरत नाही.

Verse 36

यया स देवो भगवान् विद्यया वेद्यते परः / साक्षाद् देवो महादेवस्तज्ज्ञानमिति कीर्तितम्

ज्या विद्येने परात्पर भगवान् देव यथार्थपणे जाणला जातो, तीच ‘ज्ञान’ म्हणून कीर्तिली आहे; कारण ते साक्षात् प्रकट महादेवच आहे.

Verse 37

तन्निष्ठस्तत्परो विद्वान्नित्यमक्रोधनः शुचिः / महायज्ञपरो विप्रो लभते तदनुत्तमम्

जो विद्वान् ब्राह्मण त्या परम तत्त्वात निष्ठावान, त्याच्यात परायण, सदैव अक्रोधी व शुचिर्भूत—महायज्ञात तत्पर—तो ते अनुत्तम पद प्राप्त करतो.

Verse 38

धर्मस्यायतनं यत्नाच्छरीरं परिपालयेत् / न हि देहं विना रुद्रः पुरुषैर्विद्यते परः

शरीर हे धर्माचे आधार-आयतन आहे; म्हणून प्रयत्नपूर्वक त्याचे पालन करावे. कारण देहाविना पुरुषांना परात्पर रुद्राचा बोध होत नाही.

Verse 39

नित्यधर्मार्थकामेषु युज्येत नियतो द्विजः / न धर्मवर्जितं काममर्थं वा मनसा स्मरेत्

नियमनशील द्विजाने नित्य धर्म, अर्थ व काम यांत युक्त राहावे; आणि धर्मवर्जित काम किंवा अर्थ याचा मनानेही विचार करू नये.

Verse 40

सीदन्नपि हि धर्मेण न त्वधर्मं समाचरेत् / धर्मो हि भगवान् देवो गतिः सर्वेषु जन्तुषु

संकटात बुडत असतानाही धर्मानेच वागावे, अधर्म करू नये; कारण धर्म हाच भगवान् देव असून सर्व प्राण्यांची परम गती व आश्रय आहे.

Verse 41

भूतानां प्रियकारी स्यात् न परद्रोहकर्मधीः / न वेददेवतानिन्दां कुर्यात् तैश्च न संवसेत्

सर्व भूतांचे प्रिय व हित करणारा व्हावे, परद्रोहाच्या कर्मात बुद्धी लावू नये. वेद व देवतांची निंदा करू नये, आणि निंदकांशी निकट संगही करू नये.

Verse 42

यस्त्विमं नियतं विप्रो धर्माध्यायं पठेच्छुचिः / अध्यापयेत् श्रावयेद् वा ब्रह्मलोके महीयते

जो ब्राह्मण संयमी व शुद्ध होऊन हा धर्माध्याय नियमितपणे पठण करतो, किंवा शिकवतो, अथवा इतरांना श्रवण करवितो—तो ब्रह्मलोकी पूज्य व महिमावान होतो.