Adhyaya 38

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पुर्वविभागे सप्तत्रिंशो ऽध्यायः श्रीकूर्म उवाच एवमुक्तास्तु मुनयो नैमिषीया महामतिम् / पप्रच्छुरुत्तरं सूतं पृथिव्यादिविनिर्णयम्

अशा प्रकारे श्रीकूर्मपुराणातील षट्साहस्त्री संहितेच्या पूर्वविभागातील सत्तेचाळीसावा अध्याय समाप्त झाला. श्रीकूर्म म्हणाले—असे ऐकून नैमिषारण्यातील मुनिंनी निर्णायक उत्तरासाठी महाबुद्धिमान सूतांना पृथ्वी आदी तत्त्वांचा निर्णय विचारला।

Verse 2

ऋषय ऊचुः कथितो भवता सूत सर्गः स्वयंभुवः शुभः / इदानीं श्रोतुमिच्छामस्त्रिलोकस्यास्य मण्डलम्

ऋषी म्हणाले—हे सूत, आपण स्वयंभूची शुभ सृष्टी कथन केली. आता आम्हाला या त्रिलोकाच्या मंडलाची, म्हणजेच त्याच्या रचनेची, माहिती ऐकायची आहे।

Verse 3

यावन्तः सागरा द्वीपास्तथा वर्षाणि पर्वताः / वनानि सरितः सूर्यग्रहाणां स्थितिरेव च

जितके सागर व द्वीप आहेत, तितकीच वर्षे (प्रदेश) व पर्वत आहेत; तसेच वने व नद्या आहेत, आणि सूर्य व ग्रहांची निश्चित स्थिती व क्रमही आहे।

Verse 4

यदाधारमिदं कृत्स्नं येषां पृथ्वी पुरा त्वियम् / नृपाणां तत्समासेन सूत वक्तुमिहार्हसि

हे सूत! ज्यांच्या आधारावर हे सर्व विश्व स्थिर होते, आणि ज्यांनी पूर्वी ही पृथ्वी धारण केली होती—त्या राजांचे वर्णन संक्षेपाने करणे तुला योग्य आहे।

Verse 5

सूत उवाच वक्ष्ये देवादिदेवाय विष्णवे प्रभविष्णवे / नमस्कृत्वाप्रमेयाय यदुक्तं तेन धीमता

सूत म्हणाले—देवांचा आदिदेव, सर्वव्यापी प्रभू, अप्रमेय विष्णू यांना नमस्कार करून, त्या धीमानाने जे सांगितले आहे तेच मी आता सांगतो।

Verse 6

स्वायंभुवस्य तु मनोः प्रागुक्तो यः प्रियव्रतः / पुत्रस्तस्याभवन् पुत्राः प्रजापतिसमा दश

पूर्वी सांगितलेला प्रियव्रत हा स्वायंभुव मनूचा पुत्र होता. त्याच्यापासून दहा पुत्र जन्मले, जे प्रजापतींसारखे सृष्टिशक्ती व महिमेत सम होते।

Verse 7

अग्नीध्रश्चाग्निबाहुश्च वपुष्मान् द्युतिमांस्तथा / मेधा मेधातिथिर्हव्यः सवनः पुत्र एव च

अग्नीध्र व अग्निबाहु; तसेच वपुष्मान व द्युतिमान; (आणि) मेधा, मेधातिथी, हव्य व सवन—हेही त्याचे पुत्र होते।

Verse 8

ज्योतिष्मान् दशमस्तेषां महाबलपराक्रमः / धार्मिको दाननिरतः सर्वभूतानुकम्पकः

त्यांच्यात दहावा ज्योतिष्मान्—महाबल व पराक्रमाने युक्त होता। तो धर्मात्मा, दाननिरत आणि सर्वभूतांवर करुणा करणारा होता।

Verse 9

मेधाग्निबाहुपुत्रास्तु त्रयो योगपरायणाः / जातिस्मरा महाभागा न राज्ये दधिरे मतिम्

परंतु मेधाग्निबाहूचे तीन पुत्र योगपरायण होते। ते जातिस्मर महाभाग होते; त्यांनी राज्यावर मन ठेवले नाही।

Verse 10

प्रियव्रतो ऽभ्यषिञ्चद् वै सप्तद्वीपेषु सप्त तान् / जम्बुद्वीपेश्वरं पुत्रमग्नीध्रमकरोन्नृपः

राजा प्रियव्रताने खरोखरच त्या सातांना सप्तद्वीपांवर अभिषेक करून अधिपती केले. आणि आपल्या पुत्र अग्नीध्राला जंबूद्वीपाचा ईश्वर (अधिपती) नेमले.

Verse 11

प्लक्ष्द्वीपेश्वरश्चैव तेन मेधातिथिः कृतः / शाल्मलेशं वपुष्मन्तं नरेन्द्रमभिषिक्तवान्

त्याने मेधातिथीला प्लक्षद्वीपाचा अधिपती केले. आणि वपुष्मंताला शाल्मलद्वीपाचा नरेन्द्र म्हणून अभिषेक केला.

Verse 12

ज्योतिष्मन्तं कुशद्वीपे राजानं कृतवान् प्रभुः / द्युतिमन्तं च राजानं क्रौञ्चद्वीपे समादिशत्

प्रभूने ज्योतिष्मंताला कुशद्वीपाचा राजा केले. आणि द्युतिमंताला क्रौञ्चद्वीपाचा राजा म्हणून नेमले.

Verse 13

शाकद्वीपेश्वरं चापि हव्यं चक्रे प्रियव्रतः / पुष्कराधिपतिं चक्रे सवनं च प्रजापतिः

प्रियव्रताने शाकद्वीपाचा अधिपती हव्य यास नेमले; आणि प्रजापतीने पुष्करद्वीपाचा स्वामी सवन यास केले।

Verse 14

पुष्करे सवनस्यापि महावीतः सुतो ऽभवत् / धातिकिश्चैव द्वावेतौ पुत्रौ पुत्रवतां वरौ

पुष्करात सवनालाही महावीत नावाचा पुत्र झाला; आणि धातिकीही—हे दोघे त्याचे पुत्र, उत्तम संततीधारकांत श्रेष्ठ।

Verse 15

महावीतं स्मृतं वर्षं तस्य नाम्ना महात्मनः / नाम्ना तु धातकेश्चापि धातकीखण्डमुच्यते

त्या महात्म्याच्या नावाने तो प्रदेश ‘महावीत’ म्हणून स्मरणात आहे; तसेच धातकीच्या नावाने तो विभाग ‘धातकीखण्ड’ म्हणून ओळखला जातो।

Verse 16

शाकद्वीपेश्वरस्याथ हव्यस्याप्यभवन् सुताः / जलदश्च कुमारश्च सुकुमारो मणीचकः / कुसुमोत्तरो ऽथ मोदाकिः सप्तमः स्यान्महाद्रुमः

शाकद्वीपाचा अधिपती हव्य याचे पुत्र—जलद, कुमार, सुकुमार, मणीचक, कुसुमोत्तर आणि मोदाकी; सातवा ‘महाद्रुम’ म्हणून प्रसिद्ध।

Verse 17

जलदं जलदस्याथ वर्षं प्रथममुच्यते / कुमारस्य तु कौमारं तृतीयं सुकुमारकम्

जलदाच्या नावाने पहिला वर्ष-प्रदेश ‘जलद’ म्हणून सांगितला जातो; कुमाराच्या नावाने ‘कौमार’ आणि तिसरा ‘सुकुमारक’ असेही म्हणतात।

Verse 18

मणीचकं चतुर्थं तु पञ्चमं कुसुमोत्तरम् / मोदाकं षष्ठमित्युक्तं सप्तमं तु महाद्रुमम्

‘मणीचक’ हे चौथे पवित्र स्थान म्हणून सांगितले आहे; पाचवे ‘कुसुमोत्तर’। ‘मोदाक’ सहावे म्हणतात आणि सातवे ‘महाद्रुम’ असे स्मरण केले जाते।

Verse 19

क्रौञ्चद्वीपेश्वरस्यापि सुता द्युतिमतो ऽभवन् / कुशलः प्रथमस्तेषां द्वितीयस्तु मनोहरः

क्रौञ्चद्वीपाच्या अधिपतीची कन्या द्युतिमानाची पत्नी झाली. त्यांच्या पुत्रांमध्ये पहिला कुशल आणि दुसरा मनोहर होता.

Verse 20

उष्णस्तृतीयः संप्रोक्तश्चतुर्थः प्रवरः स्मृतः / अन्धकारो मुनिश्चैव दुन्दुभिश्चैव सप्तमः / तेषां स्वनामभिर्देशाः क्रौञ्चद्वीपाश्रयाः शुभाः

तिसरा (प्रदेश/शासक) ‘उष्ण’ असा सांगितला आहे; चौथा ‘प्रवर’ म्हणून स्मरण केला जातो. ‘अंधकार’, ‘मुनि’ आणि ‘दुन्दुभि’ हीही नावे असून ‘दुन्दुभि’ सातवा आहे. क्रौञ्चद्वीपात त्यांच्या नावांनीच ओळखले जाणारे शुभ देश आहेत.

Verse 21

ज्योतिष्मतः कुशद्वीपे सप्तैवासन् महौजसः / उद्भेदो वेणुमांश्चैवाश्वरथो लम्बनो धृतिः / षष्ठः प्रभाकारश्चापि सप्तमः कपिलः स्मृतः

कुशद्वीपात ज्योतिष्मानाचे सात तेजस्वी व महाबली पुत्र होते—उद्भेद, वेणुमांश, अश्वरथ, लम्बन, धृति; सहावा प्रभाकार आणि सातवा कपिल असे स्मरण केले जाते.

Verse 22

स्वनामचिह्नितान् यत्र तथा वर्षाणि सुव्रताः / ज्ञेयानि सप्त तान्येषु द्वीपेष्वेवं न यो मतः

हे सुव्रतांनो, त्या द्वीपांमध्ये ‘वर्ष’ म्हणविले जाणारे प्रदेश आपल्या-आपल्या नावांनीच चिन्हित आहेत; ते सात आहेत असे जाणावे. द्वीपांविषयी हाच निश्चित मत आहे.

Verse 23

शाल्मलद्वीपनाथस्य सुताश्चासन् वपुष्मतः / श्वेतश्च हरितश्चैव जीमूतो रोहितस्तथा / वैद्युतौ मानसश्चैव सप्तमः सुप्रभो मतः

शाल्मलद्वीपाच्या तेजस्वी अधिपतीपासून सात कीर्तिमान पुत्र झाले—श्वेत, हरित, जीमूत, रोहित, वैद्युत, मानस आणि सातवा सुप्रभ नावाने प्रसिद्ध।

Verse 24

प्लक्षद्वीपेश्वरस्यापि सप्त मेधातिथेः सुताः / ज्येष्ठः शान्तभयस्तेषां शिशिरश्च सुखोदयः / आनन्दश्च शिवश्चैव क्षेमकश्च ध्रुवस्तथा

प्लक्षद्वीपाचा अधिपती मेधातिथी याचे सात पुत्र होते—त्यांतील ज्येष्ठ शान्तभय; आणि शिशिर, सुखोदय, आनंद, शिव, क्षेमक व ध्रुव।

Verse 25

प्लक्षद्वीपादिषु ज्ञेयः शाकद्वीपान्तिकेषु वै / वर्णाश्रमविभागेन स्वधर्मो मुक्तये द्विजाः

प्लक्षद्वीप इत्यादी प्रदेशांत तसेच शाकद्वीपाच्या सीमेलगतच्या भूमीत, वर्ण-आश्रम विभागानुसार जो स्वधर्म आहे तोच द्विजांच्या मुक्तीसाठी जाणावा।

Verse 26

जम्बुद्वीपेश्वरस्यापि पुत्रास्त्वासन् महाबलाः / अग्नीध्रस्य द्विजश्रेष्ठास्तन्नामानि निबोधत

हे द्विजश्रेष्ठ! जम्बुद्वीपाचा अधिपती अग्नीध्र याचे महाबलवान पुत्र होते; आता त्यांची नावे ऐका।

Verse 27

नाभिः किंपुरुषश्चैव तथा हरिरिलावृतः / रम्यो हिरण्वांश्च कुरुर्भद्राश्वः केतुमाहलकः

नाभि, किंपुरुष, हरि व इलावृत; तसेच रम्य, हिरण्वान, कुरु, भद्राश्व आणि केतुमाहलक—हे जम्बुद्वीपाचे नऊ विभाग सांगितले आहेत।

Verse 28

जम्बुद्वीपेश्वरो राजा स चाग्नीध्रो महामतिः / विभज्य नवधा तेभ्यो यथान्यायं ददौ पुनः

जंबूद्वीपाचा अधिपती महामती राजा अग्नीध्र यांनी तो देश नवधा विभागून, न्यायोचित क्रमाने पुन्हा त्यांना प्रदान केला।

Verse 29

नाभेस्तु दक्षिणं वर्षं हिमाह्वं प्रददौ पुनः / हेमकूटं ततो वर्षं ददौ किंपुरुषाय तु

नाभीच्या दक्षिणेस ‘हिमाह्व’ नावाचे वर्ष त्यांनी पुन्हा दिले; आणि त्यानंतर ‘हेमकूट’ वर्ष किंपुरुषाला प्रदान केले।

Verse 30

तृतीयं नैषधं वर्षं हरये दत्तवान् पिता / इलावृताय प्रददौ मेरुमध्यमिलावृतम्

पित्याने तिसरे ‘नैषध’ वर्ष हरयाला दिले; आणि मेरुमध्यस्थ ‘इलावृत’ इलावृतालाच प्रदान केले।

Verse 31

नीलाचलाश्रितं वर्षं रम्याय प्रददौ पिता / श्वेतं यदुत्तरं वर्षं पित्रा दत्तं हिरण्वते

पित्याने नीलाचलाश्रित वर्ष रम्याला दिले; आणि उत्तरेकडील ‘श्वेत’ वर्ष हिरण्वताला प्रदान केले।

Verse 32

यदुत्तरं शृङ्गवतो वर्षं तत् कुरुवे ददौ / मेरोः पूर्वेण यद् वर्षं भद्राश्वाय न्यवेदयत् / गन्धमादनवर्षं तु केतुमालाय दत्तवान्

शृंगवताच्या उत्तरेचे वर्ष त्यांनी कुरुला दिले; मेरूच्या पूर्वेकडील वर्ष भद्राश्वाला सोपविले; आणि गंधमादन-वर्ष केतुमालाला प्रदान केले।

Verse 33

वर्षेष्वेतेषु तान् पुत्रानभिषिच्य नराधिपः / संसारकष्टतां ज्ञात्वा तपस्तेपे वनं गतः

ती वर्षे संपल्यावर नराधिपाने आपल्या पुत्रांचा राज्याभिषेक केला; आणि संसारातील दुःखकष्ट जाणून तो वनात जाऊन तपश्चर्या करू लागला।

Verse 34

हिमाह्वयं तु यस्यैतन्नाभेरासीन्महात्मनः / तस्यर्षभो ऽभवत् पुत्रो मरुदेव्यां महाद्युतिः

महात्मा नाभीचा ‘हिमाह्वय’ नावाचा तो प्रदेश होता; आणि मरुदेवीपासून त्याला महाद्युतिमान पुत्र ऋषभ जन्मला।

Verse 35

ऋषभाद् भरतो जज्ञे वीरः पुत्रशताग्रजः / सो ऽभिषिच्यर्षभः पुत्रं भरतं पृथिवीपतिः / वानप्रस्थाश्रमं गत्वा तपस्तेपे यथाविधि

ऋषभापासून भरत जन्मला—तो वीर असून शंभर पुत्रांमध्ये ज्येष्ठ होता। मग पृथ्वीपति ऋषभाने भरताचा राज्याभिषेक करून वानप्रस्थाश्रम स्वीकारला आणि विधिपूर्वक तपश्चर्या केली।

Verse 36

तपसा कर्षितो ऽत्यर्थं कृशो धमनिसंततः / ज्ञानयोगरतो भूत्वा महापाशुपतो ऽभवत्

तपश्चर्येने तो अत्यंत कृश झाला, शिरा-धमनी उठून दिसू लागल्या; आणि ज्ञानयोगात रत होऊन तो महापाशुपत—पशुपती शिवाचा परम सिद्ध भक्त—झाला।

Verse 37

सुमतिर्भरतस्याभूत् पुत्रः परमधार्मिकः / सुमतेस्तैजसस्तस्मादिन्द्रिद्युम्नो व्यजायत

भरताचा पुत्र सुमती होता, तो परम धर्मात्मा होता. सुमतीपासून तैजस जन्मला आणि तैजसापासून इन्द्रिद्युम्न उत्पन्न झाला।

Verse 38

परमेष्ठी सुतस्तस्मात् प्रतीहारस्तदन्वयः / प्रतिहर्तेति विख्यात उत्पन्नस्तस्य चात्मजः

परमेष्ठीपासून त्या वंशात प्रतीहार उत्पन्न झाला. त्याचा पुत्र ‘प्रतिहर्ता’ या नावाने विख्यात असा जन्मला.

Verse 39

भवस्तस्मादथोद्गीथः प्रस्तावस्तत्सुतो ऽभवत् / पृथुस्ततस्ततो रक्तो रक्तस्यापि गयः सुतः

त्याच्यापासून भव झाला; भवापासून उद्गीथ झाला. त्याचा पुत्र प्रस्ताव झाला. पुढे पृथु, मग रक्त, आणि रक्ताचा पुत्र गय झाला.

Verse 40

नरो गयस्य तनयस्तस्य पुत्रो विराडभूत् / तस्य पुत्रो महावीर्यो धीमांस्तस्मादजायत

गयाचा पुत्र नर; त्याचा पुत्र विराट झाला. त्याच्यापासून धीर व महापराक्रमी असा महावीर्य पुत्र जन्मला.

Verse 41

महान्तो ऽपि ततश्चाभूद् भौवनस्तत्सुतो ऽभवत् / त्वष्टा त्वष्टुश्च विरजो रजस्तस्याप्यभूत् सुतः

यानंतर महान झाला; त्याचा पुत्र भौवन झाला. भौवनापासून त्वष्टा, आणि त्वष्टापासून विरज प्रसिद्ध झाला. विरजाचा पुत्र रजस झाला.

Verse 42

शतजिद् रजसस्तस्य जज्ञे पुत्रशतं द्विजाः / तेषां प्रधानो बलवान् विश्वज्योतिरिति स्मृतः

हे द्विजांनो! रजसाचा पुत्र शतजित झाला आणि त्याला शंभर पुत्र झाले. त्यांत प्रधान व बलवान ‘विश्वज्योति’ या नावाने स्मरणात आहे.

Verse 43

आराध्य देवं ब्रह्माणं क्षेमकं नाम पार्थिवम् / असूत पुत्रं धर्मज्ञं महाबाहुमरिन्दमम्

देव ब्रह्म्याची आराधना करून क्षेमक नावाच्या राजाने एक पुत्र उत्पन्न केला—तो धर्मज्ञ, महाबाहू आणि शत्रूंचा दमन करणारा होता।

Verse 44

एते पुरस्ताद् राजानो महासत्त्वा महौजसः / एषां वंशप्रसूतैश्च भुक्तेयं पृथिवी पुरा

हे प्राचीन काळातील राजे महासत्त्ववान व महातेजस्वी होते; आणि त्यांच्या वंशात जन्मलेल्या राजांनीही पूर्वी या पृथ्वीचे राज्य व भोग केले।