Adhyaya 39

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे अष्टात्रिंशो ऽध्यायः सूत उवाच अतः परं प्रवक्ष्यामि संक्षेपेण द्विजोत्तमाः / त्रैलोक्यस्यास्य मानं वो न शक्यं विस्तरेण तु

अशा प्रकारे श्रीकूर्मपुराणाच्या षट्साहस्त्री संहितेच्या पूर्वविभागातील अडतीसावा अध्याय. सूत म्हणाले—हे द्विजोत्तमांनो, आता मी संक्षेपाने या त्रैलोक्याचे मान तुम्हाला सांगतो; विस्ताराने सांगणे शक्य नाही।

Verse 2

भूर्लोको ऽथ भुवर्लोकः स्वर्लोको ऽथ महस्ततः / जनस्तपश्च सत्यं च लोकास्त्वण्डोद्भवा मताः

भूर्लोक, मग भुवर्लोक, स्वर्लोक आणि त्यानंतर महर्लोक; तसेच जनलोक, तपोलोक व सत्यलोक—हे सर्व लोक अंड (ब्रह्मांड)ातून उत्पन्न झाले असे मानले जाते।

Verse 3

सूर्याचन्द्रमसोर्यावत् किरणैरवभासते / तावद् भूर्लोक आख्यातः पुराणे द्विजपुङ्गवाः

हे द्विजपुंगवांनो! सूर्य व चंद्र यांच्या किरणांनी जिथपर्यंत प्रकाश पसरतो, पुराणात तिथपर्यंतच भूर्लोकाची मर्यादा सांगितली आहे।

Verse 4

यावत्प्रमाणो भूर्लोको विस्तरात् परिमण्डलात् / भुवर्लोको ऽपि तावान्स्यान्मण्डलाद् भास्करस्य तु

भूर्लोकाचा जितका विस्तार वर्तुळाकार परिमाणाने आहे, तितकाच भुवर्लोकही मानला जातो—भास्करमंडलाच्या मापानुसार।

Verse 5

ऊर्ध्वंयन्मण्डलाद् व्योमध्रुवोयावद्व्यवस्थितः / स्वर्लोकः स समाख्यातस्तत्र वायोस्तु नेमयः

सूर्यमंडलाच्या वर आकाशात ध्रुवताऱ्यापर्यंत जो प्रदेश स्थित आहे, तोच स्वर्लोक म्हणून प्रसिद्ध; तेथे वायूचे परिभ्रमणमार्ग (नेम्या) ठरलेले आहेत।

Verse 6

आवहः प्रवहश्चैव तथैवानुवहः परः / संवहो विवहश्चाथ तदूर्ध्वं स्यात् परावहः

‘आवह’ व ‘प्रवह’, तसेच श्रेष्ठ ‘अनुवह’; मग ‘संवह’ व ‘विवह’; आणि यांच्याही वर ‘परावह’—हे वायूचे मुख्य विभाग सांगितले आहेत।

Verse 7

तथा परिवहश्चोर्ध्वं वायोर्वै सप्त नेमयः / भूमेर्योजनलक्षे तु भानोर्वै मण्डलं स्थितम्

तसेच वायूच्या प्रदेशाच्या वर ‘परिवह’ आहे, ज्याच्या सात नेम्या (परिघ) आहेत. आणि भूमीपासून एक लक्ष योजनांवर सूर्याचे मंडल स्थित आहे।

Verse 8

लक्षे दिवाकरस्यापि मण्डलं शशिनः स्मृतम् / नक्षत्रमण्डलं कृत्स्नं तल्लक्षेण प्रकाशते

चंद्रमंडलही एक लक्ष (योजन) परिमाणाचे स्मरण केले आहे; आणि संपूर्ण नक्षत्रमंडल त्याच परिमाणाने प्रकाशमान होते।

Verse 9

द्वेलक्षे ह्युत्तरे विप्रा बुधो नक्षत्रमण्डलात् / तावत्प्रमाणभागे तु बुधस्याप्युशनाः स्थितः

हे विप्रहो! नक्षत्रमंडळापासून दोन लक्ष वर बुध स्थित आहे. त्याच प्रमाणाच्या भागात बुधाच्या वर शुक्र (उशनाः) प्रतिष्ठित आहे.

Verse 10

अङ्गारको ऽपि शुक्रस्य तत्प्रमाणो व्यवस्थितः / लक्षद्वयेन भौमस्य स्थितो देवपुरोहितः

शुक्राच्या समान प्रमाणात अङ्गारक (मंगळ)ही स्थित आहे. भौम (मंगळ)पासून दोन लक्ष अंतरावर देवपुरोहित बृहस्पती स्थित आहेत.

Verse 11

सौरिर्द्विलक्षेण गुरोर् ग्रहाणामथ मण्डलम् / सप्तर्षिमण्डलं तस्माल्लक्षमात्रे प्रिकाशते

गुरूच्या (बृहस्पतीच्या) मंडळापासून दोन लक्ष पुढे शनि (सौरी) स्थित आहे. आणि त्यापुढे एक लक्ष अंतरावर सप्तर्षिमंडळ प्रकाशते.

Verse 12

ऋषीणां मण्डलादूर्ध्वं लक्षमात्रे स्थितो ध्रुवः / मेढीभूतः समस्तस्य ज्योतिश्चक्रस्य वै ध्रुवः / तत्र धर्मः स भगवान् विष्णुर्नारायणः स्थितः

सप्तर्षिमंडळाच्या वर एक लक्ष अंतरावर ध्रुव स्थित आहे. ध्रुवच समस्त ज्योति-चक्राचा अचल धुरीरूप आधार आहे. तेथे धर्मस्वरूप भगवान विष्णु-नारायण प्रतिष्ठित आहेत.

Verse 13

नवयोजनसाहस्त्रो विष्कम्भः सवितुः स्मृतः / त्रिगुणस्तस्य विस्तारो मण्डलस्य प्रमाणतः

सविता (सूर्य)चा व्यास नऊ सहस्र योजन असा सांगितला आहे. आणि त्याच्या मंडळाच्या प्रमाणानुसार त्याचा विस्तार त्रिगुण मानला आहे.

Verse 14

द्विगुणस्तस्य विस्ताराद् विस्तारः शशिनः स्मृतः / तुल्यस्तयोस्तु स्वर्भानुर्भूत्वाधस्तात् प्रसर्पति

त्या मापाच्या द्विगुण असा चंद्राचा विस्तार सांगितला आहे. आणि स्वर्भानु (राहू) त्यांच्याइतका होऊन खाली सरकत गमन करतो.

Verse 15

अद्धृत्य पृथिवीच्छायां निर्मितो मण्डलाकृतिः / स्वर्भानोस्तु वृहत् स्थानं तृतीयं यत् तमोमयम्

पृथ्वीच्या छायेला आधार देऊन मण्डलाकार रूप निर्माण होते. आणि स्वर्भानु (राहू) याचे तिसरे, विशाल स्थान आहे, जे तमोमय स्वरूपाचे आहे.

Verse 16

चन्द्रस्य षोडशो भागो भार्गवस्य विधीयते / भार्गवात् पादहीनस्तु विज्ञेयो वै बृहस्पतिः

चंद्राचा सोळावा भाग हा भार्गव (शुक्र) याचे प्रमाण ठरविले आहे. आणि बृहस्पती (गुरु) हा भार्गवापेक्षा एक पाद कमी जाणावा.

Verse 17

बृहस्पतेः पादहीनौ वक्रसौरावुभौ स्मृतौ / विस्तारान्मण्डलाच्चैव पादहीनस्तयोर्बुधः

बृहस्पतीच्या तुलनेत राहू आणि शनी—हे दोघेही—एक पाद कमी स्मृत आहेत. आणि विस्तार व मण्डल यांमुळे बुध हा त्या दोघांपेक्षाही एक पाद कमी म्हणतात.

Verse 18

तारानक्षत्ररूपाणि वपुष्मन्तीह यानि वै / बुधेन तानि तुल्यानि विस्तारान्मण्डलात् तथा

इथे जे तेजस्वी रूप तारे व नक्षत्र म्हणून ओळखले जातात, त्यांचा विस्तार व मण्डल-परिमाणही बुधासमान सांगितला आहे.

Verse 19

तारानक्षत्ररूपाणि हीनानि तु परस्परात् / शतानि पञ्च चत्वारि त्रीणि द्वे चैव योजने

तारा व नक्षत्ररूपे परस्परांपासून क्रमाने कमी अंतरावर स्थित आहेत. त्यांची परस्पर दूरी योजनांत पाचशे, चारशे, तीनशे व दोनशे अशी सांगितली आहे.

Verse 20

सर्वावरनिकृष्टानि तारकामण्डलानि तु / योजनान्यर्धमात्राणि तेभ्यो ह्रस्वं न विद्यते

सर्व आवरणांमध्ये सर्वात खालची तारकामंडले अर्ध योजन परिमाणाची आहेत; यापेक्षा लहान काहीही सांगितलेले नाही.

Verse 21

उपरिष्टात् त्रयस्तेषां ग्रहा ये दूरसर्पिणः / सौरो ऽङ्गिराश्च वक्रश्च ज्ञेया मन्दविचारिणः

त्यांच्या वर तीन दूरगामी ग्रह आहेत—सौर (शनैश्चर), अङ्गिरा (बृहस्पति) आणि वक्र (मंगळ)। हे मंदगतीने चालणारे समजावेत.

Verse 22

तेभ्यो ऽधस्ताच्च चत्वारः पुनरन्ये महाग्रहाः / सूर्यः सौमो बुधश्चैव भार्गवश्चैव शीघ्रगाः

त्यांच्या खाली पुन्हा चार अन्य महाग्रह आहेत—सूर्य, सौम्य (चंद्र), बुध आणि भार्गव (शुक्र)। हे शीघ्रगतीने चालतात.

Verse 23

दक्षिणायनमार्गस्थो यदा चरति रश्मिमान् / तदा सर्वग्रहाणां स सूर्यो ऽधस्तात् प्रसर्पति

जेव्हा किरणमय सूर्य दक्षिणायन मार्गाने चालतो, तेव्हा तो सर्व ग्रहांच्या अपेक्षेने खाली (अधस्तात्) सरकतो.

Verse 24

विस्तीर्णं मण्डलं कृत्वा तस्योर्ध्वं चरते शशी / नक्षत्रमण्डलं कृत्स्नं सोमादूर्ध्वं प्रसर्पति

विस्तीर्ण मण्डल करून त्याच्या वर शशी (चंद्र) भ्रमण करतो; आणि सोमाच्या वर संपूर्ण नक्षत्रमंडळ विस्तारून पुढे पसरते।

Verse 25

नक्षत्रेभ्यो बुधश्चोर्ध्वं बुधादूर्ध्वं तु भार्गवः / वक्रस्तु भार्गवादूर्ध्वं वक्रादूर्ध्वं बृहस्पतिः

नक्षत्रांच्या वर बुध आहे; बुधाच्या वर भार्गव (शुक्र) आहे। भार्गवाच्या वर ‘वक्र’ नावाचा ग्रह, आणि वक्राच्या वर बृहस्पती आहे।

Verse 26

तस्माच्छनैश्चरो ऽपुयूर्ध्वं तस्मात् सप्तर्षिमण्डलम् / ऋषीणां चैव सप्तानान्ध्रु वश्चोर्ध्वं व्यवस्थितः

त्याच्या वर शनैश्चर (शनि) आहे; त्याच्या वर सप्तर्षिमंडळ आहे। आणि त्या सात ऋषींच्याही वर ध्रुव स्थिर आहे।

Verse 27

योजनानां सहस्त्राणि भास्करस्य रथो नव / ईषादण्डस्तथैव स्याद् द्विगुणो द्विजसत्तमाः

हे द्विजश्रेष्ठा! भास्कराचा रथ नऊ सहस्र योजनांचा आहे; आणि ईषादंड (धुरा) त्याच्या दुप्पट आहे असे सांगितले आहे।

Verse 28

सार्धकोटिस्तथा सप्त नियुतान्यधिकानि तु / योजनानां तु तस्याक्षस्तत्र चक्रं प्रतिष्ठितम्

त्याचा अक्ष (धुरी) सात कोटी आणि त्याहून अधिक नियुत योजनांचा आहे; आणि त्याच अक्षावर चक्र दृढपणे प्रतिष्ठित आहे।

Verse 29

त्रिनाभिमति पञ्चारे षष्णेमिन्यक्षयात्मके / संवत्सरमेय कृत्स्नं कालचक्रं प्रतिष्ठितम्

तीन नाभी, पाच परिघा व सहा नेम्या यांनी युक्त, अक्षयस्वरूप असे हे कालचक्र संवत्सर-प्रमाण म्हणून पूर्णतः प्रतिष्ठित आहे।

Verse 30

चत्कारिंशत् सहस्त्राणि द्वितीयो ऽक्षो विवस्वतः / पञ्चान्यानि तु सार्धानि स्यन्दनस्य द्विजोत्तमाः

हे द्विजोत्तमांनो! विवस्वान् सूर्यदेवाचा दुसरा अक्ष चाळीस हजार प्रमाणाचा आहे; आणि रथात त्याव्यतिरिक्त साडेपाच हजार अधिक आहेत।

Verse 31

अक्षप्रमाणमुभयोः प्रमाणं तद्युगार्धयोः / ह्रस्वो ऽक्षस्तद्युगार्धेन ध्रुवाधारे रथस्य तु

दोन्ही बाजूंच्या अक्षाचे प्रमाण हे दोन्ही अर्ध-युग (अर्ध-योक) यांच्या प्रमाणाइतके मानावे. अक्ष एक अर्ध-युगाने लहान असून तो रथाच्या ध्रुवाधारात स्थिर करावा।

Verse 32

द्वितीये ऽक्षे तु तच्चक्रं संस्थितं मानसाचले / हयाश्च सप्त छन्दांसि तन्नामानि निबोधत

दुसऱ्या अक्षावर ते चक्र मानसाचल पर्वतावर स्थित आहे. आणि सात अश्व आहेत—तेच सात छंद; त्यांची नावे जाणून घ्या।

Verse 33

गायत्री च बृहत्युष्णिक् जगती पङ्क्तिरेव च / अनष्टुप् त्रिष्टुबित्युक्ताश्छन्दांसि हरयो हरेः

गायत्री, बृहती, उष्णिक्, जगती आणि पंक्ति; तसेच अनुष्टुप् व त्रिष्टुप्—हे छंद हरि (विष्णु) चे ‘हरय’ म्हणून कथिले आहेत।

Verse 34

मानसोपरि माहेन्द्री प्राच्यां दिशि महापुरी / दक्षिणे न यमस्याथ वरुणस्य तु पश्चिमे

मानस सरोवराच्या वर पूर्व दिशेस माहेन्द्री नावाची महापुरी आहे; दक्षिणेस यमाची पुरी आणि पश्चिमेस वरुणाची नगरी आहे.

Verse 35

उत्तरेण तु सोमस्य तन्नामानि निबोधत / अमरावती संयमनी सुखा चैव विभा क्रमात्

आता सोम (चंद्र) यांच्या उत्तरेस असलेल्या नगरांची नावे क्रमाने जाणून घ्या—अमरावती, संयमनी, सुखा आणि विभा.

Verse 36

काष्ठां गतो दक्षिणतः क्षिप्तेषुरिव सर्पति / ज्योतिषां चक्रमादाय देवदेवः प्रजापतिः

दक्षिण दिशेच्या काष्ठेला पोहोचून तो सोडलेल्या बाणासारखा वेगाने सरकतो; ज्योतींचे चक्र धारण करून देवदेव प्रजापती दिव्य परिभ्रमण पुढे नेतात.

Verse 37

दिवसस्य रविर्मध्ये सर्वकालं व्यवस्थितः / सप्तद्वीपेषु विप्रेन्द्रा निशामध्यस्य संमुखम्

हे विप्रेंद्र! सूर्य दिवसाच्या मध्यभागी सर्वदा स्थित असतो; आणि सप्तद्वीपांसाठी तो निशामध्याच्या बिंदूसमोर राहून काळमान निश्चित करतो.

Verse 38

उदयास्तमने चैव सर्वकालं तु संमुखे / अशेषासु दिशास्वेव तथैव विदिशासु च

उदय-अस्ताच्या वेळीच नव्हे, तर सर्वकाळ तो समोरच असतो; सर्व दिशांत आणि तसेच प्रत्येक विदिशेतही.

Verse 39

कुलालचक्रपर्यन्तो भ्रमन्नेष यथेश्वरः / करोत्यहस्तथा रात्रिं विमुञ्चन् मेदिनीं द्विजाः

हे द्विज मुनीहो, जसा कुंभाराचा चाक सतत फिरतो, तसा हा जग ईश्वराच्या अधीन फिरत राहतो; तो मेदिनीला गतिमान करून दिवस आणि तसेच रात्र निर्माण करतो।

Verse 40

दिवाकरकरैरेतत् पूरितं भुवनत्रयम् / त्रैलोक्यं कथितं सद्भिर्लोकानां मुनिपुङ्गवाः

सूर्याच्या किरणांनी हे संपूर्ण भुवनत्रय भरून सर्वत्र व्यापलेले आहे; म्हणून हे मुनिपुंगवहो, सत्पुरुषांनी लोकांमध्ये यास ‘त्रैलोक्य’ असे म्हटले आहे।

Verse 41

आदित्यमूलमखिलं त्रिलोकं नात्र संशयः / भवत्यस्मात् जगत् कृत्स्नं सदेवासुरमानुषम्

अखिल त्रिलोकाचे मूळ आदित्यच आहे—यात संशय नाही; त्याच्यापासून देव, असुर आणि मनुष्यांसह हे संपूर्ण जगत् उत्पन्न होते।

Verse 42

रुद्रेन्द्रोपेन्द्रचन्द्राणां विप्रेन्द्राणां दिवौकसाम् / द्युतिर्द्युतिमतां कृत्स्नं यत्तेजः सार्वलौकिकम्

जे सार्वलौकिक तेज सर्व तेजस्वींची पूर्ण द्युती आहे, त्याच तेजाने रुद्र, इंद्र, उपेंद्र (विष्णु) व चंद्र, तसेच ब्राह्मणश्रेष्ठ आणि स्वर्गवासी प्रकाशमान होतात।

Verse 43

सर्वात्मा सर्वलोकेशो महादेवः प्रजापतिः / सूर्य एव त्रिलोकस्य मूलं परमदैवतम्

तो सर्वात्मा, सर्वलोकेश्वर, महादेव आणि प्रजापती आहे; खरोखर सूर्यच त्रिलोकाचे मूळ आणि परम दैवत आहे।

Verse 44

द्वादशान्ये तथादित्या देवास्ते ये ऽधिकारिणः / निर्वहन्ति पदं तस्य तदंशा विष्णुमूर्तयः

तसेच आणखी बारा आदित्य आहेत—जे देव विश्वकार्यात अधिकारी आहेत. ते त्या पदाची कर्तव्ये पार पाडतात; ते त्याचेच अंश, विष्णुमूर्ती आहेत.

Verse 45

सर्वे नमस्यन्ति सहस्त्रभानुं गन्धर्वदेवोरगकिन्वन्नराद्याः / यजन्ति यज्ञैर्विविधैर्द्विजेन्द्रा- श्छन्दोमयं ब्रह्ममयं पुराणम्

गंधर्व, देव, उरग (नाग), किन्नर आणि मनुष्यांतील श्रेष्ठ—सर्वजण सहस्रकिरण सूर्याला नमस्कार करतात. आणि द्विजश्रेष्ठ विविध यज्ञांनी त्या पुराणाची उपासना करतात, जे छंदोमय व ब्रह्ममय आहे.