Adhyaya 32
Mādhayameśvara-māhātmya — Vyāsa at Mandākinī and the Pāśupata Vision
पवित्र तीर्थयात्रेच्या क्रमात सूत सांगतो—कपर्देशाजवळ निवास केल्यानंतर व्यास मध्यमेश्वराच्या दर्शनासाठी निघतो. अत्यंत शुद्ध व ऋषिसेवित मन्दाकिनीत स्नान करून तो देव-ऋषि-पितरांना तर्पणादी अर्पण करतो आणि पुष्पांनी भव/ईशानाची पूजा करतो. भस्मधारी, वेदपठण, ॐ-चिंतन व ब्रह्मचर्य पाळणारे पाशुपत भक्त व्यासाला ओळखून सन्मान करतात; तो वेदविभाजक असून शिवांशामुळे शुकाचा प्रादुर्भाव झाला, हेही सांगितले जाते. व्यास निवडक योगींना गुप्त परम उपदेश देतो; मग निर्मळ तेज प्रकट होते आणि ऋषी अंतर्धान पावतात—तत्काळ योगसिद्धीचे चिन्ह. पुढे तो शिष्यांना मध्यमेशाचे माहात्म्य सांगतो—येथे रुद्रांसह शिव-देवी रमतात; कृष्णानेही येथे पाशुपत व्रत करून नीललोहिताचा वर मिळविला. अध्यायात तीर्थफळेही—ब्रह्महत्येसह पापनाश, मृत्यूनंतर उत्तम गती, कर्मकांडाने सात पिढ्यांची शुद्धी, आणि ग्रहणपुण्य अनेकपटीने वाढ—असे वर्णन येते; शेवटी व्यास तेथेच महेश्वरपूजा करून पुढील तीर्थोपदेशाची भूमिका घडवतो.
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे एकत्रिशोध्यायः सूत उवाच उषित्वा तत्र भगवान् कपर्देशान्तिके पुनः / द्रष्टुं ययौ मध्यमेशं बहुवर्षगणान् प्रभुः
अशा प्रकारे श्रीकूर्मपुराणातील षट्साहस्त्री संहितेच्या पूर्वविभागातील एकत्रिंश अध्यायात—सूत म्हणाले: कपर्देशाच्या सान्निध्यात पुन्हा अनेक वर्षे राहून प्रभू मध्यमेश्वराच्या दर्शनासाठी निघाले.
Verse 2
तत्र मन्दाकिनीं पुण्यामृषिसङ्गनिषेविताम् / नदीं विमलपानीयां दृष्ट्वा हृष्टो ऽभवन्मुनिः
तेथे त्याने ऋषिसंघाने सेविलेली पुण्य मन्दाकिनी पाहिली. तिचे निर्मळ, पिण्यायोग्य जल पाहून मुनि हर्षित झाला.
Verse 3
स तामन्वीक्ष्य मुनिभिः सह द्वैपायनः प्रभुः / चकार भावपूतात्मा स्नानं स्नानविधानवित्
ती (नदी) पाहून, मुनिंसह प्रभु द्वैपायन (व्यास) यांनी—भावाने पवित्र झालेल्या अंतःकरणाने, स्नानविधी जाणून—विधिपूर्वक स्नान केले.
Verse 4
संतर्प्य विधिवद् देवानृषीन् पितृगणांस्तथा / पूजयामास लोकादिं पुष्पैर्नानाविधैर्भवम्
नंतर त्याने विधिपूर्वक देव, ऋषी आणि पितृगण यांना तृप्त केले; मग लोकांचा आदिकारण भव (शिव) यांची नानाविध पुष्पांनी पूजा केली.
Verse 5
प्रविश्य शिष्यप्रवरैः सार्धं सत्यवतीसुतः / मध्यमेश्वरमीशानमर्चयामास शूलिनम्
मग सत्यवतीपुत्र (व्यास) श्रेष्ठ शिष्यांसह आत प्रवेश करून मध्यमेश्वर—ईशान, त्रिशूलधारी शूलिन—यांची अर्चना करू लागला.
Verse 6
ततः पाशुपताः शान्ता भस्मोद्धूलितविग्रहाः / द्रष्टुं समागता रुद्रं मध्यमेश्वरमीश्वरम्
त्यानंतर शांत पाशुपत भक्त, ज्यांचे शरीर भस्माने धूसर झाले होते, रुद्र—मध्यमेश्वर, परम ईश्वर—यांचे दर्शन घेण्यासाठी एकत्र आले.
Verse 7
ओङ्कारासक्तमनसो वेदाध्ययनतत्पराः / जटिला मुण्डिताश्चापि शुक्लयज्ञोपवीतिनः
त्यांची मने ओंकारात आसक्त असून ते वेदाध्ययन व जपात तत्पर आहेत। काही जटाधारी, काही मुण्डित; सर्व श्वेत यज्ञोपवीत व शुद्ध धार्मिक चिन्हे धारण करतात।
Verse 8
कौपीनवसनाः केचिदपरे चाप्यवाससः / ब्रह्मचर्यरताः शान्ता वेदान्तज्ञानतत्पराः
काही केवळ कौपीन परिधान करतात, तर काही निर्वस्त्र राहतात। ते ब्रह्मचर्यात रत, शांतचित्त आणि वेदान्तज्ञानात तत्पर आहेत।
Verse 9
दृष्ट्वा द्वैपायनं विप्राः शिष्यैः परिवृतं मुनिम् / पूजयित्वा यथान्यायमिदं वचनमब्रुवन्
शिष्यांनी वेढलेल्या द्वैपायन मुनींना पाहून त्या ब्राह्मण ऋषींनी विधिपूर्वक पूजन केले आणि मग हे वचन बोलले।
Verse 10
को भवान् कुत आयातः सह शिष्यैर्महामुने / प्रोचुः पैलादयः शिष्यास्तानृषीन् ब्रह्मभावितान्
“आपण कोण, आणि कुठून आलात, महामुने, शिष्यांसह?”—असे पैल आदी शिष्यांनी ब्रह्मभावात स्थित त्या ऋषींना विचारले।
Verse 11
अयं सत्यवतीसूनुः कृष्णद्वैपायनो मुनिः / व्यासः स्वयं हृषीकेशो येन वेदाः पृथक् कृताः
हे सत्यवतीपुत्र कृष्ण-द्वैपायन मुनि—व्यास आहेत; हेच स्वयं हृषीकेश प्रभू, ज्यांनी वेदांचे विभाजन करून स्वतंत्र शाखा केल्या।
Verse 12
यस्य देवो महादेवः साक्षादेव पिनाकधृक् / अंशांशेनाभवत् पुत्रो नाम्ना शुक इति प्रभुः
ज्यांचा देव साक्षात महादेव—पिनाकधारी शिव—स्वतःच्या दिव्य अंशाच्या अंशाने पुत्ररूपाने प्रकट झाला; तो प्रभु ‘शुक’ या नावाने प्रसिद्ध झाला।
Verse 13
यः स साक्षान्महादेवं सर्वभावेन शङ्करम् / प्रपन्नः परया भक्त्या यस्य तज्ज्ञानमैश्वरम्
जो साक्षात महादेव शंकराला सर्वभावे, पराभक्तीने शरण जातो—त्याच्यासाठी तीच शरणागती-भक्ती ईश्वरसाक्षात्काराचे ऐश्वर्ययुक्त ज्ञान होते।
Verse 14
ततः पाशुपताः सर्वे हृष्टसर्वतनूरुहाः / नेमुरव्यग्रमनसः प्रोचुः सत्यवतीसुतम्
मग सर्व पाशुपत भक्त—आनंदाने ज्यांच्या अंगावर रोमांच उभे राहिले—अव्यग्र मनाने नमस्कार करून सत्यवतीसुत (व्यास) यांना म्हणाले।
Verse 15
भगवन् भवता ज्ञातं विज्ञानं परमेष्ठिनः / प्रिसादाद् देवदेवस्य यत् तन्माहेश्वरं परम्
भगवन्! आपण परमेष्ठी (स्रष्टा) यांचे परम विज्ञान जाणले आहे, जे देवदेवाच्या कृपेने प्राप्त होते—तेच महेश्वर (शिव) यांचे सर्वोच्च ज्ञान आहे।
Verse 16
तद्वदास्माकमव्यक्तं रहस्यं गुह्यमुत्तमम् / क्षिप्रं पश्येम तं देवं श्रुत्वा भगवतो मुखात्
तसेच आमच्यासाठीही एक अव्यक्त रहस्य आहे—अतिगुह्य व उत्तम। भगवंतांच्या मुखातून ते ऐकून आम्ही शीघ्र त्या देवाचे साक्षात दर्शन घडो।
Verse 17
विसर्जयित्वा ताञ्छिष्यान् सुमन्तुप्रमुखांस्ततः / प्रोवाच तत्परं ज्ञानं योगिभ्यो योगवित्तमः
मग सुमंतु आदी शिष्यांना निरोप देऊन, योगविद्येचा परम जाणकार त्या महर्षींनी योगींना परम, सर्वोच्च ज्ञान उपदेशिले।
Verse 18
तत्क्षणादेव विमलं संभूतं ज्योतिरुत्तमम् / लीनास्तत्रैव ते विप्राः क्षणादन्तरधीयत
त्याच क्षणी निर्मळ, परम उत्तम तेज प्रकट झाले। त्या प्रकाशात ते ब्राह्मण-ऋषी लीन झाले आणि क्षणातच अदृश्य झाले।
Verse 19
ततः शिष्यान् समाहूय भगवान् ब्रह्मवित्तमः / प्रोवाच मध्यमेशस्य माहात्म्यं पैलपूर्वकान्
त्यानंतर ब्रह्मज्ञानात श्रेष्ठ अशा भगवंतांनी पैल आदी शिष्यांना बोलावून मध्यमेशाचे पावन माहात्म्य सांगितले।
Verse 20
अस्मिन् स्थाने स्वयं देवो देव्या सह महेश्वरः / रमते भगवान् नित्यं रुद्रैश्च परिवारितः
याच स्थानी देवीसह स्वयं भगवान् महेश्वर नित्य रमतो आणि रुद्रांनी परिवेष्टित असतो।
Verse 21
अत्र पूर्वं हृषीकेशो विश्वात्मा देवकीसुतः / उवास वत्सरं कृष्णः सदा पाशुपतैर्वृतः
येथे पूर्वी हृषीकेश—विश्वात्मा देवकीपुत्र कृष्ण—एक वर्ष वास करीत होता, सदैव पाशुपतांनी वेढलेला।
Verse 22
भस्मोद्धूलितसर्वाङ्गो रुद्राध्ययनतत्परः / आराधयन् हरिः शंभुं कृत्वा पाशुपतं व्रतम्
सर्वांगावर भस्म लावून, रुद्र-उपदेशाच्या अध्ययन-जपात तत्पर होऊन, पाशुपत व्रत धारण करून हरिने शंभूची आराधना केली।
Verse 23
तस्य ते बहवः शिष्या ब्रह्मचर्यपरायणाः / लब्ध्वा तद्वचनाज्ज्ञानं दृष्टवन्तो महेश्वरम्
त्याचे अनेक शिष्य ब्रह्मचर्यनिष्ठ होते; त्याच्या वचनातून ज्ञान प्राप्त करून त्यांनी प्रत्यक्ष महेश्वर (शिव) दर्शन घेतले।
Verse 24
तस्य देवो महादेवः प्रत्यक्षं नीललोहितः / ददौ कृष्णास्य भगवान वरदो वरमुत्तमम्
तेव्हा त्याच्यासाठी देव महादेव नीललोहित प्रत्यक्ष प्रकट झाले; वरद भगवंताने कृष्णाला सर्वोत्तम वर दिला।
Verse 25
येर्ऽचयिष्यन्ति गोविन्दं मद्भक्ता विधिपूर्वकम् / तेषां तदैश्वरं ज्ञानमुत्पत्स्यति जगन्मय
जे माझे भक्त विधिपूर्वक गोविंदाची पूजा करतील, हे जगन्मय, त्यांच्या अंतःकरणात तेव्हा ईश्वरकेंद्रित (ऐश्वर) ज्ञान उत्पन्न होईल।
Verse 26
नमस्योर्ऽचयितव्यश्च ध्यातव्यो मत्परैर्जनैः / भविष्यसि न संदेहो मत्प्रसादाद् द्विजातिभिः
माझ्या परायण जनांनी तुला नमस्कार करावा, पूजा करावी व ध्यान करावे; माझ्या प्रसादाने—यात संशय नाही—तू द्विजांमध्ये समृद्धी व सिद्धी प्राप्त करशील।
Verse 27
ये ऽत्र द्रक्ष्यन्ति देवेशं स्नात्वा रुद्रं पिनाकिनम् / ब्रह्महत्यादिकं पापं तेषामाशु विनश्यति
जे येथे स्नान करून देवेश पिनाकधारी रुद्राचे दर्शन घेतात, त्यांच्या ब्रह्महत्या इत्यादी पापांचा नाश शीघ्र होतो।
Verse 28
प्राणांस्त्यजन्ति ये मर्त्याः पापकर्मरता अपि / ते यान्ति तत् परं स्थानं नात्र कार्या विचारणा
पापकर्मात रत असलेले मर्त्यही जर (उपदेशित विधीने) प्राणत्याग करतात, तर ते परम स्थानास जातात; येथे विचार करण्याची गरज नाही।
Verse 29
धन्यास्तु खलु ते विप्रा मन्दाकिन्यां कृतोदकाः / अर्चयन्ति महादेवं मध्यमेश्वरमीश्वरम्
मंदाकिनीत स्नान करून मध्यमेश्वर येथे ईश्वरस्वरूप महादेवाची पूजा करणारे ते विप्र खरोखर धन्य आहेत।
Verse 30
स्नानं दानं तपः श्राद्धं पिण्डनिर्वपणं त्विह / एकैकशः कृतं विप्राः पुनात्यासप्तमं कुलम्
येथे स्नान, दान, तप, श्राद्ध व पिंडनिर्वपण—यांपैकी प्रत्येक एकेक करून जरी केले तरी, हे विप्रांनो, सातव्या पिढीपर्यंत कुल पवित्र होते।
Verse 31
संनिहत्यामुपस्पृश्य राहुग्रस्ते दिवाकरे / यत् फलं लभते मर्त्यस्तस्माद् दशगुणं त्विह
राहुग्रस्त सूर्याच्या (ग्रहणकाळी) संनिहतीवेळी जलस्पर्श करून मर्त्य जे फळ मिळवतो, तेच पुण्य येथे दहापट होते।
Verse 32
एवमुक्त्वा महायोगी मध्यमेशान्ति के प्रभुः / उवास सुचिरं कालं पूजयन् वै महेश्वरम्
असे बोलून महायोगी—शांतीच्या मध्यस्थितीत असलेला प्रभू—तेथे दीर्घकाळ राहिला आणि निरंतर महेश्वर (शिव) यांची पूजा करीत राहिला।
Frequently Asked Questions
Madhyameśvara is presented as an ever-abiding locus of Śiva-Śakti presence where disciplined worship and Pāśupata practice yield purification, sin-destruction, and ultimately direct darśana—validated by Vyāsa’s instruction and the episode of Kṛṣṇa receiving Nīlalohita’s boon.
It depicts Hari (Kṛṣṇa/Hṛṣīkeśa) taking the Pāśupata vow, studying Rudra’s teachings, worshipping Śambhu, and receiving Śiva’s direct boon—showing Vaiṣṇava divinity revering Śiva without contradiction, and linking devotion to the rise of Īśvara-centered knowledge.