Adhyaya 33

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे द्वात्रिंशो ऽध्यायः सूत उवाच ततः सर्वाणि गुह्यानि तीर्थान्यायतनानि च / जगाम भगवान् व्यासो जैमिनिप्रमुखैर्वृतः

अशा प्रकारे श्रीकूर्मपुराणातील षट्साहस्त्री संहितेच्या पूर्वभागातील बत्तीसावा अध्याय समाप्त झाला. सूत म्हणाले—त्यानंतर जैमिनीप्रमुख ऋषींनी वेढलेले भगवान व्यास सर्व गुह्य तीर्थे व पवित्र आयतने पाहण्यासाठी प्रस्थान केले।

Verse 2

प्रयागं परमं तीर्थं प्रयागादधिकं शुभम् / विश्वरूपं तथा तीर्थं तालतीर्थमनुत्तमम्

प्रयाग हे परम तीर्थ आहे; आणि प्रयागाहूनही अधिक शुभ असे एक पवित्र स्थान आहे. तसेच विश्वरूप तीर्थ आणि अनुपम तालतीर्थही (पूज्य आहेत)।

Verse 3

आकाशाख्यं महातीर्थं तीर्थं चैवार्षभं परम् / स्वर्नोलं च महातीर्थं गौरीतीर्थमनुत्तमम्

‘आकाशाख्य’ नावाचे महातीर्थ आहे, तसेच परम ‘ऋषभ-तीर्थ’ही आहे. ‘स्वर्णोल’ हेही महातीर्थ, आणि ‘गौरी-तीर्थ’ अनुपम आहे।

Verse 4

प्राजापत्यं तथा तीर्थं स्वर्गद्वारं तथैव च / जम्बुकेश्वरमित्युक्तं धर्माख्यं तीर्थमुत्तमम्

‘प्राजापत्य’ नावाचे ते तीर्थ ‘स्वर्गद्वार’ असेही ओळखले जाते. त्याला ‘जम्बुकेश्वर’ असेही म्हटले आहे; ‘धर्म’ या नावाने प्रसिद्ध ते उत्तम तीर्थ आहे।

Verse 5

गयातीर्थं महातीर्थं तीर्थं चैव महानदी / नारायणं परं तीर्थं वायुतीर्थमनुत्तमम्

गया-तीर्थ हे महातीर्थ आहे, आणि महानदीही पवित्र तीर्थ आहे। नारायण हे परम तीर्थ आहेत, व वायु-तीर्थ अनुपम आहे।

Verse 6

ज्ञानतीर्थं परं गुह्यं वाराहं तीर्थमुत्तमम् / यमतीर्थं महापुण्यं तीर्थं संवर्तकं शुभम्

ज्ञान-तीर्थ परम व अतिगुह्य आहे; वाराह-तीर्थ उत्तम तीर्थ आहे। यम-तीर्थ महापुण्यदायक, आणि संवर्तक-तीर्थ शुभ आहे।

Verse 7

अग्नितीर्थं द्विजश्रेष्ठाः कलशेश्वरमुत्तमम् / नागतीर्थं सोमतीर्थं सूर्यतीर्थं तथैव च

हे द्विजश्रेष्ठांनो, अग्नि-तीर्थ व उत्तम कलशेश्वर (तीर्थ) आहेत; तसेच नाग-तीर्थ, सोम-तीर्थ आणि सूर्य-तीर्थही आहेत।

Verse 8

पर्वताख्यं महागुह्यं मणिकर्णमनुत्तमम् / घटोत्कचं तीर्थवरं श्रीतीर्थं च पितामहम्

पर्वताख्य (तीर्थ), महागुह्य नावाचे अतिगुह्य (तीर्थ), अनुपम मणिकर्ण; तीर्थांतील श्रेष्ठ घटोत्कच; तसेच श्री-तीर्थ व पितामह-तीर्थही आहेत।

Verse 9

गङ्गातीर्थं तु देवेशं ययातेस्तीर्थमुत्तमम् / कापिलं चैव सोमेशं ब्रह्मतीर्थमनुत्तमम्

गंगा-तीर्थ व देवेश (तीर्थ) आहेत; राजा ययातीचे उत्तम तीर्थ आहे; तसेच कापिल (तीर्थ) व सोमेश (तीर्थ)ही; आणि अनुपम ब्रह्म-तीर्थ आहे।

Verse 10

अत्र लिङ्गं पुरानीय ब्रह्मा स्नातुं यदा गतः / तदानीं स्थापयामास विष्णुस्तल्लिङ्गमैश्वरम्

येथे एक प्राचीन पावन लिंग होते. ब्रह्मा स्नानास गेले असता, त्याच वेळी विष्णूंनी त्या ईश्वरस्वरूप दिव्य लिंगाची स्थापना केली.

Verse 11

ततः स्नात्वा समागत्य ब्रह्मा प्रोवाच तं हरिम् / मयानीतमिदं लिङ्गं कस्मात् स्थापितवानसि

मग स्नान करून परत आल्यावर ब्रह्मांनी हरिला म्हटले— “मी आणलेले हे लिंग तू का प्रतिष्ठापिले?”

Verse 12

तमाह विष्णुस्त्वत्तो ऽपि रुद्रे भक्तिर्दृढा मम / तस्मात् प्रतिष्ठितं लिङ्गंनाम्ना तव भविष्यति

विष्णू म्हणाले— “हे रुद्र! तुझ्याविषयी माझी भक्ती अत्यंत दृढ आहे. म्हणून हे प्रतिष्ठित लिंग तुझ्याच नावाने प्रसिद्ध होईल.”

Verse 13

भूतेश्वरं तथा तीर्थं तीर्थं धर्मसमुद्भवम् / गन्धर्वतीर्थं परमं वाह्नेयं तीर्थमुत्तमम्

तसेच भूतश्वर तीर्थ, धर्मसमुद्भव नावाचे तीर्थ, परम गंधर्वतीर्थ आणि उत्तम वाह्नेय तीर्थ आहेत.

Verse 14

दौर्वासिकं व्योमतीर्थं चन्द्रतीर्थं द्विजोत्तमाः / चित्राङ्गदेश्वरं पुण्यं पुण्यं विद्याधरेश्वरम्

हे द्विजोत्तमांनो! दौर्वासिक तीर्थ, व्योमतीर्थ आणि चंद्रतीर्थ; तसेच पुण्य चित्राङ्गदेश्वर व पुण्य विद्याधरेश्वर आहेत.

Verse 15

केदारतीर्थमुग्राख्यं कालञ्जरमनुत्तमम् / सारस्वतं प्रभासं च भद्रकर्णं ह्रदं शुभम्

‘उग्र’ म्हणून प्रसिद्ध केदारतीर्थ, अनुपम कालंजर, सारस्वत, प्रभास आणि ‘भद्रकर्ण’ नावाचे शुभ सरोवर—ही सर्व पवित्र तीर्थे आहेत.

Verse 16

लौकिकाख्यं महातीर्थं तीर्थं चैव वृषध्वजम् / हिरण्यगर्भं गोप्रेक्ष्यं तीर्थं चैव वृषध्वजम्

‘लौकिका’ नावाचे महातीर्थ आणि ‘वृषध्वज’ नावाचे तीर्थ; ‘हिरण्यगर्भ’ व ‘गोप्रेक्ष्य’ हीही तीर्थे; तसेच ‘वृषध्वज’ नावाचे तीर्थ (पुन्हा) आहे.

Verse 17

उपशान्तं शिवं चैव व्याघ्रेश्वरमनुत्तमम् / त्रिलोचनं महातीर्थं लोलार्कं चोत्तराह्वयम्

उपशांत व शिव (नावाची तीर्थे), अनुपम व्याघ्रेश्वर; त्रिलोचन नावाचे महातीर्थ; आणि ‘उत्तर’ म्हणूनही प्रसिद्ध लोलार्क.

Verse 18

कपालमोचनं तीर्थं ब्रह्महत्याविनाशनम् / शुक्रेश्वरं महापुण्यमानन्दपुरमुत्तमम्

कपालमोचन नावाचे तीर्थ, जे ब्रह्महत्येचे पाप नष्ट करते; अत्यंत पुण्यदायी शुक्रेश्वर; आणि ‘आनंदपुर’ नावाचे उत्तम पवित्र धाम.

Verse 19

एवमादीनि तीर्थानि प्राधान्यात् कथितानि तु / न शक्यं विस्तराद् वक्तुं तीर्थसंख्या द्विजात्तमाः

अशा रीतीने प्राधान्यानुसार ही ही आदि तीर्थे संक्षेपाने सांगितली आहेत; हे श्रेष्ठ द्विजांनो, तीर्थांची संपूर्ण संख्या विस्ताराने सांगणे शक्य नाही.

Verse 20

तेषु सर्वेषु तीर्थेषु स्नात्वाभ्यर्च्य पिनाकिनम् / उपोष्य तत्र तत्रासौ पाराशर्यो महामुनिः

त्या सर्व तीर्थांत स्नान करून व पिनाकिन शिवाचे पूजन करून, महामुनी पाराशर्यांनी प्रत्येक ठिकाणी उपवास केला।

Verse 21

तर्पयित्वा पितॄन् देवान् कृत्वा पिण्डप्रिदानकम् / जगाम पुनरेवापि यत्र विश्वेश्वरः शिवः

पितरांना व देवांना तर्पण देऊन आणि पिंडदान करून, तो पुन्हा त्या स्थानी गेला जिथे विश्वेश्वर शिव होते।

Verse 22

स्नात्वाभ्यर्च्य परं लिङ्गं शिष्यैः सह महामुनिः / उवाच शिष्यान् धर्मात्मा स्वान् देशान् गन्तुमर्हथा

स्नान करून शिष्यांसह परम लिंगाचे पूजन करून, धर्मात्मा महामुनी शिष्यांना म्हणाले—“आता तुम्ही आपापल्या देशांना जा।”

Verse 23

ते प्रणम्य महात्मानं जग्मुः पैलादयो द्विजाः / वासं च तत्र नियतो वाराणस्यां चकार सः

पैल आदी द्विज ऋषींनी त्या महात्म्याला प्रणाम करून प्रस्थान केले. आणि तो संयमी मुनी तेथेच वाराणसीत निवास करू लागला।

Verse 24

शान्तो दान्तस्त्रिषवणंस्नात्वाभ्यर्च्य पिनाकिनम् / भैक्षाहारो विशुद्धात्मा ब्रह्मचर्यपरायणः

शांत व इंद्रियनिग्रही होऊन त्रिसंध्याकाळी स्नान करून पिनाकिन शिवाचे पूजन करावे; भिक्षेवर निर्वाह करावा, अंतःकरण शुद्ध ठेवावे व ब्रह्मचर्यात तत्पर राहावे।

Verse 25

कदाचिद् वसता तत्र व्यासेनामिततेजसा / भ्रममाणेन भिक्षा तु नैव लब्धा द्विजोत्तमाः

हे द्विजश्रेष्ठांनो! एकदा तिथे राहत असताना अमित तेजस्वी व्यासांनी भिक्षेसाठी भ्रमण केले, तरीही त्यांना अन्न मिळाले नाही.

Verse 26

ततः क्रोधावृततनुर्नराणामिह वासिनाम् / विघ्नं सृजामि सर्वेषां येन सिद्धिर्विहीयते

तेव्हा क्रोधाने व्यापलेल्या शरीराच्या मी ठरवले की, येथे राहणाऱ्या सर्व मानवांच्या कार्यात मी विघ्न निर्माण करीन, ज्यामुळे त्यांची सिद्धी नष्ट होईल.

Verse 27

तत्क्षणे सा महादेवी शङ्करार्धशरीरिणी / प्रादुरासीत् स्वयं प्रीत्या वेषं कृत्वा तु मानुषम्

त्याच क्षणी शंकराची अर्धांगिनी असलेल्या महादेवीने आनंदाने मानवी रूप धारण करून तिथे स्वतः प्रकट झाली.

Verse 28

भो भो व्यास महाबुद्धे शप्तव्या भवता न हि / गृहाण भिक्षां मत्तस्त्वमुक्त्वैवं प्रददौ शिवा

"हे महाबुद्धिमान व्यास! आपण शाप देऊ नये. माझ्याकडून भिक्षा ग्रहण करा," असे म्हणून शिवाने (पार्वती) त्यांना भिक्षा दिली.

Verse 29

उवाच च महादेवी क्रोधनस्त्वं भवान् यतः / इह क्षेत्रे न वस्तव्यं कृतघ्नो ऽसि त्वया सदा

आणि महादेवी म्हणाल्या: "तुम्ही रागीट स्वभावाचे असल्यामुळे, तुम्ही या पवित्र क्षेत्रात राहू नये; कारण तुम्ही नेहमी कृतघ्न आहात."

Verse 30

एवमुक्तः स भगवान् ध्यानाज्ज्ञात्वा परां शिवाम् / उवाच प्रणतो भूत्वा स्तुत्वा च प्रवरैः स्तवैः

असे संबोधिल्यावर त्या भगवंताने ध्यानाने परा शिवेचे ज्ञान करून, भक्तिभावाने प्रणाम केला; श्रेष्ठ स्तोत्रांनी स्तुती करून मग वचन उच्चारले।

Verse 31

चतुर्दश्यामथाष्टम्यां प्रवेशं देहि शाङ्करि / एवमस्त्वित्यनुज्ञाय देवी चान्तरधीयत

“हे शांकरी, चतुर्दशी आणि अष्टमीला (आमचा) प्रवेश होऊ दे.” देवीने “एवमस्तु” असे म्हणून अनुमती दिली आणि अंतर्धान पावली।

Verse 32

एवं स भगवान् व्यासो महायोगी पुरातनः / ज्ञात्वा क्षेत्रगुणान् सर्वान् स्थितस्तस्याथ पार्श्वतः

अशा रीतीने ते पुरातन महायोगी भगवान व्यास क्षेत्राचे सर्व गुण जाणून, मग त्याच्या बाजूस उभे राहिले।

Verse 33

एवं व्यासं स्थितं ज्ञात्वा क्षेत्रं सेवन्ति पण्डिताः / तस्मात् सर्वप्रयत्नेन वाराणस्यां वसेन्नरः

व्यास असे येथे स्थित आहेत हे जाणून पंडितजन या क्षेत्राची सेवा-आराधना करतात; म्हणून मनुष्याने सर्व प्रयत्नांनी वाराणसीत वास करावा।

Verse 34

सूत उवाच यः पठेदविमुक्तस्य माहात्म्यं शृणुयादपि / श्रावयेद् वा द्विजान् शान्तान् सो ऽपियातिपराङ्गतिम्

सूत म्हणाले—जो अविमुक्त (काशी) चे माहात्म्य वाचेल, किंवा ऐकेल, अथवा शांत द्विजांना ऐकवेल—तोही परम गतीला पोहोचतो।

Verse 35

श्राद्धे वा दैविके कार्ये रात्रावहनि वा द्विजाः / नदीनां चैव तीरेषु देवतायतनेषु च

हे द्विजांनो! श्राद्धकर्म असो वा देवतांसाठी दैविक कार्य, रात्र असो वा दिवस—ही कर्मे नदीतीरी तसेच देवालयांत व देवस्थानांत करावीत।

Verse 36

स्नात्वा समाहितमना दम्भमात्सर्यवर्जितः / जपेदीशं नमस्कृत्य स याति परमां गतिम्

स्नान करून, मन एकाग्र ठेवून, दंभ व मत्सर टाकून, ईश्वराला नमस्कार करून त्याचा जप करावा; असा पुरुष परम गती (मोक्ष) प्राप्त करतो।