Adhyaya 23
Genealogies of Yadus and Vṛṣṇis; Navaratha’s Refuge to Sarasvatī; Rise of Sāttvata Tradition; Prelude to Kṛṣṇa-Balarāma Incarnation
या अध्यायात पुराणपरंपरेनुसार दीर्घ वंशावळीचा विस्तार होऊन ती यदु–वृष्णि कुलापर्यंत येऊन पोहोचते. पुढे धर्मदृष्टांतात राक्षसाच्या पाठलागातून राजा नवरथ सरस्वतीने रक्षित अशा गुप्त परम आश्रयस्थानी शरण जातो व स्तोत्राने तिला वाणी, योगशक्ती आणि जगत्स्रोत म्हणून स्तवतो; तेजस्वी रक्षक प्रकट होऊन आक्रमकाचा नाश करतो. नवरथ आपल्या राजधानीत सरस्वतीपूजा प्रतिष्ठित करून राजधर्माला भक्ती व शक्तीशी जोडतो. नंतर वंशक्रमात सत्त्वत नारदोपदेशाने वासुदेवकेंद्रित पवित्र ग्रंथाचा प्रचार करून ‘सात्त्वत’ परंपरा प्रवर्तित करतो. अखेरीस संकर्षण (बलराम) व कृष्ण (वासुदेव) यांच्या जन्माची भूमिका येते—विष्णूचा अवतार, देवीची योगनिद्रा कौशिकी आणि शिवाचे वरदत्व यांचा समन्वय स्पष्ट होतो. अध्यायाचा शेवट कृष्णाने रुद्राला पुत्ररूपे मिळविण्यासाठी तप करण्याच्या सूचनेने होऊन पुढील अध्यायाची कथा उघडते।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे द्वाविशो ऽध्यायः सूत उवाच क्रोष्टोरेको ऽभवत् पुत्रो वृजिनीवानिति श्रुतिः / तस्य पुत्रो महान् स्वातिरुशद्गुस्तत्सुतो ऽभवत्
अशा प्रकारे श्रीकूर्मपुराणातील षट्साहस्त्री संहितेच्या पूर्वविभागातील बाविसावा अध्याय (समाप्त). सूत म्हणाले—श्रुतीनुसार क्रोष्टूचा एकच पुत्र झाला, वृजिनीवान नावाचा. त्याचा पुत्र महान् स्वाति आणि स्वातिचा पुत्र उशद्गु झाला.
Verse 2
उशद्गोरभवत् पुत्रो नाम्ना चित्ररथो बली / अथ चैत्ररथिर्लोके शशबिन्दुरिति स्मृतः
उशद्गूचा बलवान पुत्र ‘चित्ररथ’ नावाने झाला. आणि तोच (वंशधर) लोकात ‘चैत्ररथि’ तसेच ‘शशबिंदु’ या नावांनी स्मरणात आहे.
Verse 3
तस्य पुत्रः पृथुयशा राजाभूद् धर्मतत्परः / पृथुकर्मा च तत्पुत्रस्तस्मात् पृथुजयो ऽभवत्
त्याचा पुत्र पृथुयशा नावाचा राजा झाला, जो धर्मनिष्ठ होता. त्याचा पुत्र पृथुकर्मा, आणि त्याच्यापासून पृथुजय उत्पन्न झाला.
Verse 4
पृथुकीर्तिरभूत् तस्मात् पृथुदानस्ततो ऽभवत् / पृथुश्रवास्तस्य पुत्रस्तस्यासीत् पृथुसत्तमः
त्याच्यापासून पृथुकीर्ती जन्मला; आणि पृथुकीर्तीपासून पृथुदान झाला. त्याचा पुत्र पृथुश्रवा, आणि पृथुश्रवापासून पृथुसत्तम—पृथूंमध्ये श्रेष्ठ—उत्पन्न झाला.
Verse 5
उशना तस्य पुत्रो ऽबूत् सितेषुस्तत्सुतो ऽभवत् / तस्याभूद् रुक्मकवचः परावृत् तस्य सत्तमाः
त्याचा पुत्र उशना झाला; उशनाचा पुत्र सितेषु झाला. सितेषूपासून रुक्मकवच जन्मला, आणि रुक्मकवचापासून उत्तम परावृत उत्पन्न झाला.
Verse 6
परावृतः सुतो जज्ञे ज्यामघो लोकविश्रुतः / तस्माद् विदर्भः संजज्ञे विदर्भात् क्रथकैशिकौ
परावृताचा पुत्र ज्यामघ जन्मला, जो जगात प्रसिद्ध होता. त्याच्यापासून विदर्भ झाला, आणि विदर्भापासून क्रथ व कैशिक हे दोन पुत्र झाले.
Verse 7
रोमपादस्तृतीयस्तु बभ्रुस्तस्यात्मजो नृपः / धृतिस्तस्याभवत् पुत्रः संस्तस्तस्याप्यभूत् सुतः
त्या वंशात तिसरा रोमपाद झाला. त्याचा पुत्र राजा बभ्रु होता. बभ्रूचा पुत्र धृति झाला, आणि धृतीचा पुत्र संस्त उत्पन्न झाला.
Verse 8
संस्तस्य पुत्रो बलवान् नाम्ना विश्वसहस्तु सः / तस्य पुत्रो महावीर्यः प्रजावान् कौशिकस्ततः / अभूत् तस्य सुतो धीमान् सुमन्तुस्तत्सुतो ऽनलः
संस्तापासून बलवान विश्वसह नावाचा पुत्र झाला. त्याचा पुत्र महावीर्य; पुढे प्रजावान कौशिक. कौशिकाचा पुत्र धीमान सुमंतु आणि सुमंतूचा पुत्र अनल झाला.
Verse 9
कैशिकस्य सुतश्चेदिश्चैद्यास्तस्याभवन् सुताः / तेषां प्रधानो ज्योतिष्मान् वपुष्मांस्तत्सुतो ऽभवत्
कैशिकाचा पुत्र चेदि झाला आणि त्याच्यापासून चैद्य वंश उत्पन्न झाला. त्यांच्या पुत्रांमध्ये ज्योतिष्मान प्रधान होता; ज्योतिष्मानाचा पुत्र वपुष्मान झाला.
Verse 10
वपुष्मतो बृहन्मेधा श्रीदेवस्तत्सुतो ऽभवत् / तस्य वीतरथो विप्रा रुद्रभक्तो महाबलः
वपुष्मानापासून बृहन्मेधा झाला आणि त्याचा पुत्र श्रीदेव. हे विप्रहो, श्रीदेवाचा पुत्र वीतरथ—महाबलवान व रुद्र (शिव) भक्त होता.
Verse 11
क्रथस्याप्यभवत् कुन्ती वृष्णी तस्याभवत् सुतः / वृष्णेर्निवृत्तिरुत्पन्नो दशार्हस्तस्य तु द्विजाः
क्रथापासून कुंती झाली आणि तिचा पुत्र वृष्णि झाला. वृष्णिपासून निवृत्ती उत्पन्न झाला आणि त्याच्यापासून, हे द्विजहो, दशार्ह झाला.
Verse 12
दशार्हपुत्रोप्यारोहो जीमूतस्तत्सुतो ऽभवत् / जैमूतिरभवद् वीरो विकृतिः परवीरहा
दशार्हाचा पुत्र उप्यारोह; त्याच्यापासून जीमूत झाला आणि जीमूताचा पुत्र जैमूति झाला. त्याच्यापासून वीर विकृती उत्पन्न झाला, जो शत्रुवीरांचा संहारक होता.
Verse 13
तस्य भीमरथः पुत्रः तस्मान्नवरथो ऽभवत् / दानधर्मरतो नित्यं सम्यक्शीलपरायणः
त्याचा पुत्र भीमरथ होता; आणि त्याच्यापासून नवरथ उत्पन्न झाला. तो सदैव दानधर्मात रत, धर्मनिष्ठ, तसेच उत्तम शील व सदाचार यांत निरंतर तत्पर होता.
Verse 14
कदाचिन्मृगयां यातो दृष्ट्वा राक्षसमूर्जितम् / दुद्राव महातविष्टो भयेन मुनिपुङ्गवाः
एकदा मृगयेस गेलेला तो मुनिश्रेष्ठ, अत्यंत बलवान राक्षस पाहून, महान भयाने व्याकुळ होऊन भीतीने विशाल अरण्यात पळून गेला.
Verse 15
अन्वधावत संक्रुद्धो राक्षसस्तं महाबलः / दुर्योधनो ऽग्निसंकाशः शूलासक्तमहाकरः
तेव्हा महाबलवान राक्षस दुर्योधन क्रुद्ध होऊन त्याच्या मागे धावला—अग्नीसारखा प्रज्वलित, आणि आपल्या विशाल हातात शूल घट्ट धरून।
Verse 16
राजा नवरथो भीत्या नातिदूरादनुत्तमम् / अपश्यत् परमं स्थानं सरस्वत्या सुगोपितम्
भीतीने व्याकुळ राजा नवरथाने फार दूर नाही, एक अनुपम परम स्थान पाहिले—जे देवी सरस्वतीने उत्तम रीतीने गुप्त ठेवले होते.
Verse 17
स तद्वेगेन महता संप्राप्य मतिमान् नृपः / ववन्दे शिरसा दृष्ट्वा साक्षाद् देवीं सरस्वतीम्
त्या महान वेगाने प्रेरित होऊन बुद्धिमान राजा तेथे पोहोचला; आणि साक्षात देवी सरस्वतीला पाहून त्याने मस्तक झुकवून वंदन केले.
Verse 18
तुष्टाव वाग्भिरिष्टाभिर्बद्धाञ्जलिरमित्रजित् / पपात दण्डवद् भूमौ त्वामहं शरणं गतः
अमित्रजित् ने हात जोडून प्रिय वचनांनी प्रभूची स्तुती केली; मग दंडवत् भूमीवर पडून म्हणाला—“मी तुमची शरण आलो आहे।”
Verse 19
नमस्यामि महादेवीं साक्षाद् देवीं सरस्वतीम् / वाग्देवतामनाद्यन्तामीश्वरीं ब्रह्मचारिणीम्
मी महादेवीला नमस्कार करतो—साक्षात् देवी सरस्वतीला; वाणीची अधिष्ठात्री, अनादि-अनंत, ईश्वरी, ब्रह्मचारिणी।
Verse 20
नमस्ये जगतां योनिं योगिनीं परमां कलाम् / हिरण्यगर्भमहिषीं त्रिनेत्रां चन्द्रशेखराम्
मी जगतांची योनि, परम योगिनी, सर्वोच्च कला-शक्तीला नमस्कार करतो; हिरण्यगर्भाची महिषी, त्रिनेत्री, चंद्रशेखरा हिला वंदन।
Verse 21
नमस्ये परमानन्दां चित्कलां ब्रह्मरूपिणीम् / पाहि मां परमेशानि भीतं शरणमागतम्
मी परमानंदरूपा, चित्कलारूपिणी, ब्रह्मरूपिणीला नमस्कार करतो. हे परमेशानी! मी भयभीत होऊन शरण आलो आहे—माझे रक्षण कर।
Verse 22
एतस्मिन्नन्तरे क्रुद्धो राजानं राक्षसेश्वरः / हन्तुं समागतः स्थानं यत्र देवी सरस्वती
याच दरम्यान क्रुद्ध राक्षसांचा स्वामी राजाला मारण्यासाठी त्या ठिकाणी आला, जिथे देवी सरस्वती विराजमान होती।
Verse 23
समुद्यम्य तदा शूलं प्रवेष्टुं बलदर्पितः / त्रिलोकमातुस्तत्स्थानं शशाङ्कादित्यसंन्निभम्
तेव्हा आपल्या बळाच्या गर्वाने मदोन्मत्त होऊन त्याने शूल उचलला आणि त्रैलोक्यमातेच्या त्या धामात घुसण्याचा प्रयत्न केला; ते धाम चंद्र-सूर्यासारखे तेजस्वी होते।
Verse 24
तदन्तरे महद् भूतं युगान्तादित्यसन्निभम् / शूलेनोरसि निर्भिद्य पातयामास तं भुवि
दरम्यान युगांतकाळच्या सूर्यासारखे तेजस्वी एक महाभूत प्रकट झाले; त्याच्या वक्षस्थळी शूल घुसवून त्याला भूमीवर पाडले।
Verse 25
गच्छेत्याह महाराज न स्थातव्यं त्वया पुनः / इदानीं निर्भयस्तूर्णं स्थाने ऽस्मिन् राक्षसो हतः
तो म्हणाला—“जा, हे महाराज; तुला पुन्हा येथे थांबू नये. आता त्वरेने निर्भय हो—याच स्थानी राक्षस मारला गेला आहे.”
Verse 26
ततः प्रणम्य हृष्टात्मा राजा नवरथः पराम् / पुरीं जगाम विप्रेन्द्राः पुरन्दरपुरोपमाम्
मग हर्षित अंतःकरणाने राजा नवरथाने प्रणाम केला आणि, हे विप्रेंद्रांनो, पुरंदराच्या पुरीसारख्या आपल्या श्रेष्ठ राजधानीकडे प्रस्थान केले।
Verse 27
स्थापयामास देवेशीं तत्र भक्तिसमन्वितः / ईजे च विविधैर्यज्ञैर्हेमैर्देवीं सरस्वतीम्
भक्तियुक्त होऊन त्याने तेथे देवेशी (परम देवी)ची स्थापना केली; आणि सुवर्ण-उपहारांसह विविध यज्ञांनी देवी सरस्वतीची विधिपूर्वक पूजा केली।
Verse 28
तस्य चासीद् दशरथः पुत्रः परमधार्मिकः / देव्या भक्तो महातेजाः शकुनिस्तस्य चात्मजः
त्याच्यापासून परमधार्मिक पुत्र दशरथ झाला. देवीचा भक्त, महातेजस्वी शकुनी त्याचा पुत्र होता.
Verse 29
तस्मात् करम्भः संभूतो देवरातो ऽभवत् ततः / ईजे स चाश्वमेधेन देवक्षत्रश्च तत्सुतः
त्याच्यापासून करम्भ उत्पन्न झाला आणि करम्भापासून देवरात झाला. देवराताने अश्वमेध यज्ञ केला; त्याचा पुत्र देवक्षत्र होता.
Verse 30
मधुस्तस्य तु दायादस्तस्मात् कुरुवशो ऽभवत् / पुत्रद्वयमभूत् तस्य सुत्रामा चानुरेव च
त्याचा वारस मधु होता; मधूपासून कुरुवश झाला. कुरुवशाला दोन पुत्र झाले—सुत्रामा आणि अनु.
Verse 31
अनोस्तु पुरुकुत्सो ऽभूदंशुस्तस्य च रिक्थभाक् / अथांशोः सत्त्वतो नाम विष्णुभक्तः प्रतापवान् / महात्मा दाननिरतो धनुर्वेदविदां वरः
अनूपासून पुरुकुत्स झाला आणि त्याचा वारस अंशु होता. पुढे अंशूपासून सत्त्वत नावाचा पुरुष झाला—विष्णुभक्त, प्रतापवान, महात्मा, दाननिरत आणि धनुर्वेद जाणणाऱ्यांत श्रेष्ठ.
Verse 32
स नारदस्य वचनाद् वासुदेवार्चनान्वितम् / शास्त्रं प्रवर्तयामास कुण्डगोलादिभिः श्रुतम्
नारदांच्या वचनानुसार त्याने वासुदेव-पूजनाने युक्त असे शास्त्र प्रवर्तित केले, जे कुण्डगोल इत्यादी आचार्यांकडून त्याने श्रवण केले होते.
Verse 33
तस्य नाम्ना तु विख्यातं सात्त्वतं नाम शोभनम् / प्रवर्तते महाशास्त्रं कुण्डादीनां हितावहम्
त्याच्या नावानेच विख्यात असे ‘सात्त्वत’ नावाचे हे शोभन मत प्रवर्तले—कुंडादि विधी व अनुष्ठानांना हितकारक असे महान् शास्त्र।
Verse 34
सात्त्वतस्तस्य पुत्रो ऽभूत् सर्वशास्त्रविशारदः / पुण्यश्लोको महाराजस्तेन वै तत्प्रवर्तितम्
त्या सात्त्वताचा एक पुत्र झाला, जो सर्व शास्त्रांत पारंगत होता. पुण्यकीर्ती त्या महाराजानेच ती परंपरा स्थापन करून प्रवर्तित केली.
Verse 35
सात्त्वतः सत्त्वसंपन्नः कौशल्यां सुषुवे सुतान् / अन्धकं वै महाभोजं वृष्णिं देवावृधं नृपम् / ज्येष्ठं च भजमानाख्यं धनुर्वेदविदां वरम्
सात्त्वत, सत्त्वगुणांनी संपन्न, याने कौशल्येपासून पुत्रांना जन्म दिला—अंधक (महाभोज), वृष्णि, राजा देवावृध, आणि ज्येष्ठ भजमान नावाचा, जो धनुर्वेदज्ञांत श्रेष्ठ होता.
Verse 36
तेषां देवावृधो राजा चचार परमं तपः / पुत्रः सर्वगुणोपेतो मम भूयादिति प्रभुः
त्यांच्यात राजा देवावृध, समर्थ प्रभू, याने परम तप आचरले, अशी इच्छा धरून—“मला सर्वगुणसंपन्न पुत्र होवो.”
Verse 37
तस्य बभ्रुरिति ख्यातः पुण्यश्लोको ऽभवन्नृपः / धार्मिको रूपसंपन्नस्तत्त्वज्ञानरतः सदा
त्याच्यापासून बभ्रु नावाचा राजा झाला, जो पुण्यकीर्तीने प्रसिद्ध होता—धार्मिक, रूपसंपन्न आणि सदैव तत्त्वज्ञानात रत.
Verse 38
भजमानस्य सृञ्जय्यां भजमाना विजज्ञिरे / तेषां प्रधानौ विख्यातौ निमिः कृकण एव च
भजमानाच्या सृञ्जय वंशात भजमाना नावाच्या स्त्रीपासून पुत्र जन्मले. त्यांतील दोन प्रधान व प्रसिद्ध निमि आणि कृकण होते.
Verse 39
महाभोजकुले जाता भोजा वैमार्तिकास्तथा / वृष्णेः सुमित्रो बलवाननमित्रः शिनस्तथा
महाभोज कुळात भोज आणि वैमार्तिक जन्मले. तसेच वृष्णीपासून सुमित्र, पराक्रमी बलवान, अनमित्र आणि त्याचप्रमाणे शिन उत्पन्न झाला.
Verse 40
अनमित्रादभून्निघ्नो निघ्नस्य द्वौ बभूवतुः / प्रसेनस्तु महाभागः सत्राजिन्नाम चोत्तमः
अनमित्रापासून निघ्न झाला. निघ्नाचे दोन पुत्र होते—महाभाग्यवान प्रसेन आणि उत्तम सत्राजित नावाचा दुसरा.
Verse 41
अनमित्राच्छिनिर्जज्ञे कनिष्ठाद् वृष्णिनन्दनात् / सत्यवान् सत्यसंपन्नः सत्यकस्तत्सुतो ऽभवत्
अनमित्रापासून शिनि जन्मला. कनिष्ठ, वृष्णींचा आनंद, याच्यापासून सत्यवान जन्मला—तो सत्यसम्पन्न होता; आणि त्याचा पुत्र सत्यक झाला.
Verse 42
सात्यकिर्युयुधानस्तु तस्यासङ्गो ऽभवत् सुतः / कुणिस्तस्य सुतो धीमांस्तस्य पुत्रो युगन्धरः
सात्यकि (युयुधान) याचा पुत्र असंग झाला. असंगाचा पुत्र बुद्धिमान कुणि, आणि कुणीचा पुत्र युगंधर झाला.
Verse 43
माद्रया वृष्णेः सुतो जज्ञे पृश्निर्वै यदुनन्दनः / जज्ञाते तनयौ पृश्नेः श्वफल्कश्चित्रकश्च ह
माद्रेकडून वृष्णीचा पृश्नि नावाचा पुत्र जन्मला, तो यदूंचा आनंद होता. आणि पृश्निला दोन पुत्र झाले—श्वफल्क व चित्रक।
Verse 44
श्वफल्कः काशिराजस्य सुतां भार्यामविन्दत / तस्यामजनयत् पुत्रमक्रूरं नाम धार्मिकम् / उपमङ्गुस्तथा मङ्गुरन्ये च बहवः सुताः
श्वफल्काने काशीराजाची कन्या पत्नी म्हणून स्वीकारली. तिच्यापासून धर्मप्रसिद्ध ‘अक्रूर’ नावाचा पुत्र झाला; तसेच उपमंगु, मंगु आणि इतर अनेक पुत्रही झाले।
Verse 45
अक्रूरस्य स्मृतः पुत्रो देववानिति विश्रुतः / उपदेवश्च पुण्यात्मा तयोर्विश्वप्रमाथिनौ
अक्रूराचा ‘देववान’ नावाचा पुत्र प्रसिद्ध म्हणून स्मरला जातो. तसेच ‘उपदेव’ नावाचा पुण्यात्मा पुत्रही होता; हे दोघे जगातील उपद्रव दमन करणारे म्हणून वर्णिले आहेत।
Verse 46
चित्रकस्याभवत् पुत्रः पृथुर्विपृथुरेव च / अश्वग्रीवः सुबाहुश्च सुपार्श्वकगवेषणौ
चित्रकाचे पुत्र पृथु व विपृथु झाले; तसेच अश्वग्रीव, सुबाहु, सुपार्श्वक आणि गवेषण हेही पुत्र झाले।
Verse 47
अन्धकात् काश्यदुहिता लेभे च चतुरः सुतान् / कुकुरं भजमानं च शुचिं कम्बलबर्हिषम्
अन्धकापासून कश्यपाची कन्या चार पुत्रांना जन्म देऊ लागली—कुकुर, भजमान, शुचि आणि कम्बलबर्हिष।
Verse 48
कुकुरस्य सुतो वृष्णिर्वृष्णेस्तु तनयो ऽभवत् / कपोतरोमा विपुलस्तस्य पुत्रो विलोमकः
कुकुराचा पुत्र वृष्णि होता; आणि वृष्णिलाही पुत्र झाला. तो कपोतरॊमा म्हणून प्रसिद्ध; त्याच्यापासून विपुल जन्मला, आणि विपुलाचा पुत्र विलोमक होता.
Verse 49
तस्यासीत् तुम्बुरुसखा विद्वान् पुत्रो नलः किल / ख्यायते तस्य नामानुरनोरानकदुन्दुभिः
त्याचा नल नावाचा एक विद्वान पुत्र होता, जो तुम्बुरूचा सखा होता. त्याचे नामयश सर्वत्र पसरले आहे, जणू रणभेरी व आनक-दुन्दुभीच्या गजरासारखे।
Verse 50
स गोवर्धनमासाद्य तताप विपुलं तपः / वरं तस्मै ददौ देवो ब्रह्मा लोकमहेश्वरः
तो गोवर्धनास जाऊन महान तप करू लागला. तेव्हा लोकांचा महेश्वर देव ब्रह्म्याने त्याला वर दिला.
Verse 51
वंशस्य चाक्षयां कीर्ति गानयोगमनुत्तमम् / गुरोरभ्यधिकं विप्राः कामरूपित्वमेव च
त्याच्या वंशाची अक्षय कीर्ती, पवित्र गान व योगसमाधीची अनुत्तम साधना; आणि हे विप्रहो, गुरूपेक्षाही अधिक सामर्थ्य—तसेच इच्छेनुसार रूप धारण करण्याची सिद्धी (प्राप्त होते).
Verse 52
स लब्ध्वा वरमव्यग्रो वरेण्यं वृषवाहनम् / पूजयामास गानेन स्थाणुं त्रिदशपूजितम्
वर मिळाल्यावर तो निश्चिंत झाला आणि वृषवाहन, वरेण्य, त्रिदशांनी पूजिलेल्या स्थाणु (शिव) याची स्तुतीगानाने पूजा करू लागला.
Verse 53
तस्य गानरतस्याथ भगवानम्बिकापतिः / कन्यारत्नं ददौ देवो दुर्लभं त्रिदशैरपि
मग पवित्र गानात रमलेल्या त्यास भक्तास भगवान् अंबिकापती देवांनी कन्यारत्न दिले—त्रिदशांनाही दुर्लभ अशी दिव्य कन्या।
Verse 54
तया स सङ्गतो राजा गानयोगमनुत्तमम् / अशिक्षयदमित्रघ्नः प्रियां तां भ्रान्तलोचनाम्
तिच्याशी संगत झाल्यावर तो अमित्रघ्न राजा आपल्या प्रिय, भ्रमित नेत्रांची, हिला गान-योगाची अनुपम साधना शिकवू लागला।
Verse 55
तस्यामुत्पादयामास सुभुजं नाम शोभनम् / रूपलावण्यसंपन्नां ह्रीमतीमपि कन्यकाम्
तिच्यापासून त्याने ‘सुभुज’ नावाचा देखणा पुत्र उत्पन्न केला; तसेच रूप-लावण्यसंपन्न ‘ह्रीमती’ नावाची कन्याही झाली।
Verse 56
ततस्तं जननी पुत्रं बाल्ये वयसि शोभनम् / शिक्षयामास विधिवद् गानविद्यां च कन्यकाम्
नंतर जननीने विधिपूर्वक बाल्यावस्थेतच त्या देखण्या पुत्राला शिक्षण दिले; आणि कन्येलाही गानविद्या यथाविधी शिकविली।
Verse 57
कृतोपनयनो वेदानधीत्य विधिवद् गुरोः / उद्ववाहात्मजां कन्यां गन्धर्वाणां तु मानसीम्
उपनयन करून आणि गुरूजवळ विधिपूर्वक वेदाध्ययन करून, त्याने गंधर्वांची ‘मानसी’—मनोजात—कन्या विवाहिली।
Verse 58
तस्यामुत्पादयामास पञ्च पुत्राननुत्तमान् / वीणावादनतत्त्वज्ञान् गानशास्त्रविशारदान्
तिच्या ठायी त्याने पाच अनुपम पुत्र उत्पन्न केले—जे वीणा-वादनाचे तत्त्व जाणणारे व गानशास्त्रात पूर्ण पारंगत होते।
Verse 59
पुत्रैः पौत्रैः सपत्नीको राजा गानविशारदः / पूजयामास गानेन देवं त्रिपुरनाशनम्
पुत्र-पौत्र आणि राणीसमवेत, गानात पारंगत राजाने भक्तिगानाने त्रिपुरनाशक देवाचे पूजन केले।
Verse 60
ह्रीमती चापि या कन्या श्रीरिवायतलोचना / सुबाहुर्नाम गन्धर्वस्तामादाय ययौ पुरीम्
आणि ह्रीमती नावाची ती कन्या—जिचे लांब डोळे श्री (लक्ष्मी)सारखे होते—सुबाहु नावाच्या गंधर्वाने तिला घेऊन आपल्या पुरीकडे प्रस्थान केले।
Verse 61
तस्यामप्यभवन् पुत्रा गन्धर्वस्य सुतेजसः / सुषेणवीरसुग्रीवसुभोजनरवाहनाः
तिच्यापासूनही त्या तेजस्वी गंधर्वाचे पुत्र झाले—सुषेण, वीर, सुग्रीव, सुभोजन आणि रवाहन।
Verse 62
अथासीदभिजित् पुत्रो वीरस्त्वानकदुन्दुभेः / पुनर्वसुश्चाभिजितः संबभूवाहुकः सुतः
त्यानंतर आनकदुन्दुभीचा अभिजित् नावाचा एक वीर पुत्र झाला; आणि अभिजित् पासून पुनर्वसु जन्मला, ज्याचा पुत्र आहुक होता।
Verse 63
आहुकस्योग्रसेनश्च देवकश्च द्विजोत्तमाः / देवकस्य सुता वीरा जज्ञिरे त्रिदशोपमाः
हे द्विजश्रेष्ठ, आहुकापासून उग्रसेन व देवक उत्पन्न झाले; आणि देवकाच्या वीर कन्या देवतांसारख्या गुणवैभवाने जन्मल्या।
Verse 64
देववानुपदेवश्च सुदेवो देवरक्षितः / तेषां स्वसारः सप्तासन् वसुदेवाय ता ददौ
देववान, उपदेव, सुदेव आणि देवरक्षित हे जन्मले. त्यांना सात बहिणी होत्या; त्या बहिणींचे विवाह वसुदेवाने लावून दिले।
Verse 65
वृकदेवोपदेवा च तथान्या देवरक्षिता / श्रीदेवा शान्तिदेवा च सहदेवा सहदेवा च सुव्रता / देवकी चापि तासां तु वरिष्ठाभूत् सुमध्यमा
वृकदेवोपदेवा आणि दुसरी देवरक्षिता; श्रीदेवा, शान्तिदेवा, सहदेवा, पुन्हा सहदेवा आणि सुव्रता—अशा त्या होत्या. त्यांमध्ये सुमध्यमा देवकी सर्वश्रेष्ठ ठरली।
Verse 66
अग्रसेनस्य पुत्रो ऽभून्न्यग्रोधः कंस एव च / सुभूमी राष्ट्रपालश्च तुष्टिमाञ्छङ्कुरेव च
अग्रसेनाचे पुत्र—न्यग्रोध व कंस; तसेच सुभूमी, राष्ट्रपाल, तुष्टिमान आणि शंकुही होते।
Verse 67
भजमानादबूत् पुत्रः प्रख्यातो ऽसौ विदूरथः / तस्य शूरः शमिस्तस्मात् प्रतिक्षत्रस्ततो ऽभवत्
भजमानापासून प्रसिद्ध पुत्र विदूरथ जन्मला. त्याच्यापासून शूर, शूरापासून शमि, आणि शमिपासून पुढे प्रतिक्षत्र झाला।
Verse 68
स्वयंभोजस्ततस्तस्माद् हृदिकः शत्रुतापनः / कृतवर्माथ तत्पुत्रो देवरस्तत्सुतः स्मृतः / स शूरस्तत्सुतो धीमान् वसुदेवो ऽथ तत्सुतः
स्वयंभोजापासून हृदिक उत्पन्न झाला, जो शत्रूंना ताप देणारा होता. त्याच्यापासून कृतवर्मा झाला; त्याचा पुत्र देवर म्हणून स्मरणात आहे. देवराचा पुत्र पराक्रमी व बुद्धिमान शूर; शूरापासून वसुदेव झाला, आणि पुढे त्याचाही पुत्र झाला.
Verse 69
वसुदेवावन्महाबाहुर्वासुदेवो जगद्गुरुः / बभूव देवकीपुत्रो देवैरभ्यर्थितो हरिः
वसुदेवाच्या वंशात तोच महाबाहु हरि—वासुदेव, जगद्गुरु—देवतांच्या विनवणीने अवतरून देवकीचा पुत्र झाला.
Verse 70
रोहिणी च महाभागा वसुदेवस्य शोभना / असूत पत्नी संकर्षं रामं ज्येष्ठं हलायुधम्
वसुदेवाची शोभामयी महाभागा पत्नी रोहिणीने संकर्षण—ज्येष्ठ राम, हलायुध—यास जन्म दिला.
Verse 71
स एव परमात्मासौ वासुदेवो जगन्मयः / हलायुधः स्वयं साक्षाच्छेषः संकर्षणः प्रभुः
तोच परमात्मा वासुदेव, जो सर्व जगात व्यापलेला आहे. तोच हलायुधधारी, साक्षात् शेष—संकर्षण प्रभु—स्वयं प्रकट झाला आहे.
Verse 72
भृगुशापच्छलेनैव मानयन् मानुषीं तनुम् / बभूत तस्यां देवक्यां रोहिण्यामपि माधवः
भृगुच्या शापाच्या निमित्ताने, मानवी देह धारण करण्याचा मान राखून, माधव देवकीतही आणि रोहिणीतही प्रकट झाला.
Verse 73
उमादेहसमुद्भूता योगनिद्रा च कौशीकी / नियोगाद् वासुदेवस्य यशोदातनया ह्यभूत्
उमेच्या देहातून उत्पन्न झालेली ती योगनिद्रा—कौशिकी—वासुदेवाच्या आज्ञेने खरोखर यशोदेची कन्या झाली।
Verse 74
ये चान्ये वसुदेवस्य वासुदेवाग्रजाः सुताः / प्रागेव कंसस्तान् सर्वान् जघान मुनिपुङ्गवाः
आणि वसुदेवाचे जे अन्य पुत्र वासुदेव (कृष्ण) यांचे अग्रज होते—हे मुनिश्रेष्ठांनो! कंसाने त्यांना सर्वांना पूर्वीच ठार केले होते।
Verse 75
सुषेणश्च तथोदायी भद्रसेनो महाबलः / ऋजुदासो भद्रदासः कीर्तिमानपि पूर्वजः
सुषेण, तसेच उदायी; महाबलवान भद्रसेन; ऋजुदास, भद्रदास; आणि प्राचीन कीर्तीचा पूर्वज कीर्तिमानही (होता)।
Verse 76
हतेष्वेतेषु सर्वेषु रोहिणी वसुदेवतः / असूत रामं लोकेशं बलभद्रं हलायुधम्
हे सर्व मारले गेल्यावर रोहिणीने वसुदेवापासून रामाला जन्म दिला—लोकांचा ईश्वर बलभद्र, हलायुध धारण करणारा।
Verse 77
जाते ऽथ रामे देवानामादिमात्मानमच्युतम् / असूत देवकी कृष्णं श्रीवत्साङ्कितवक्षसम्
मग राम जन्मल्यानंतर देवकीने कृष्णाला जन्म दिला—देवतांचा आद्य आत्मा अच्युत, ज्याच्या वक्षस्थळी श्रीवत्सचिन्ह आहे।
Verse 78
रेवती नाम रामस्य भार्यासीत् सुगुणान्विता / तस्यामुत्पादयामास पुत्रौ द्वौ निशठोल्मुकौ
रामाची पत्नी रेवती नावाची, उत्तम गुणांनी युक्त होती. तिच्यापासून त्याला दोन पुत्र झाले—निशठ आणि ओल्मुक.
Verse 79
षोडशस्त्रीसहस्त्राणि कृष्णस्याक्लिष्टकर्मणः / बभूवुरात्मजास्तासु शतशो ऽथ सहस्त्रशः
अक्लिष्ट कर्म असलेल्या श्रीकृष्णाच्या सोळा हजार स्त्रिया होत्या; आणि त्यांच्यापासून पुत्र शेकडो, तसेच हजारो संख्येने झाले.
Verse 80
चारुदेष्णः सुचारुश्च चारुवेषो यशोधरः / चारुश्रवाश्चारुयशाः प्रद्युम्नः शङ्ख एव च
चारुदेष्ण, सुचारु, चारुवेष, यशोधर, चारुश्रव, चारुयश, प्रद्युम्न आणि शंख—ही (त्यांची) नावे आहेत.
Verse 81
रुक्मिण्य वासुदेवस्यां महाबलपराक्रमाः / विशिष्टाः सर्वपुत्राणां संबभूवुरिम् सुताः
रुक्मिणी आणि वासुदेव यांच्यापासून हे पुत्र झाले; ते महाबल व पराक्रमाने युक्त आणि सर्व पुत्रांमध्ये विशेष होते.
Verse 82
तान् दृष्ट्वा तनयान् वीरान् रौक्मिणेयाञ्जनार्दनम् / जाम्बवत्यब्रवीत् कृष्णं भार्या तस्य शुचिस्मिता
ते वीर पुत्र—रुक्मिणीचा पुत्र आणि जनार्दन—यांना पाहून, शुचिस्मिता जाम्बवती, त्याची पत्नी, कृष्णाला म्हणाली.
Verse 83
मम त्वं पुण्डरीकाक्ष विशिष्टं गुणवत्तमम् / सुरेशसदृशं पुत्रं देहि दानवसूदन
हे पुण्डरीकाक्ष, हे दानवसूदन! मला असा पुत्र दे, जो विशेष, परम गुणसंपन्न आणि सुरेशासारखा असेल।
Verse 84
जात्बवत्या वचः श्रुत्वा जगन्नाथः स्वयं हरिः / समारेभे तपः कर्तुं तपोनिधिररिन्दमः
जात्बवतीचे वचन ऐकून जगन्नाथ स्वयं हरि—तपोनिधी, अरिंदम—तप करण्यास आरंभ करू लागला।
Verse 85
तच्छृणुध्वं मुनिश्रेष्ठा यथासौ देवकीसुतः / दृष्ट्वा लेभे सुतं रुद्रं तप्त्वा तीव्रं महत् तपः
हे मुनिश्रेष्ठांनो, ऐका—देवकीसुताने तीव्र महान तप करून रुद्राचे दर्शन घेतले आणि त्यांनाच पुत्ररूपाने प्राप्त केले।
Frequently Asked Questions
It converts lineage into lived dharma: royal succession is not merely biological but validated by śaraṇāgati and the establishment of Devī worship, showing that sovereignty is secured through divine protection, right conduct, and ritual patronage.
In this chapter it is presented as a Vāsudeva-centered sacred treatise/tradition set in motion under Nārada’s instruction, supporting rites and observances and functioning as an early theological-ritual framework for Vaiṣṇava devotion within the Purāṇic world.
Viṣṇu’s descent as Kṛṣṇa is central, yet Devī appears as Sarasvatī (refuge and speech-power) and as Kauśikī (yoganidrā), while Śiva is invoked as the Bull-bannered Lord who grants boons—depicting complementary divine agencies rather than sectarian rivalry.
It explicitly announces Kṛṣṇa’s austerity and the vision of Rudra culminating in obtaining him as a son, functioning as a cliffhanger that the subsequent chapter is expected to narrate in detail.