Adhyaya 24
Viṣṇu at Upamanyu’s Āśrama: Pāśupata Tapas, Darśana of Śiva, and Boons from Devī
मागील अध्यायानंतर सूत नवा प्रसंग सांगतो. स्वयंपूर्ण असूनही भगवान हृषीकेश (विष्णु/कृष्ण) पुत्रप्राप्तीसाठी घोर तप करण्यास उपमन्यु ऋषींच्या योगाश्रमात जातात. आश्रमाचे वर्णन तीर्थसमृद्ध वैदिक परिसरसारखे आहे—ऋषी, अग्निहोत्र करणारे, रुद्रजप करणारे तपस्वी, गंगेचा पावन प्रवाह आणि स्थिर घाट-तीर्थ. उपमन्यु विष्णूंना वाणीचे परम स्थान मानून सत्कार करतात व सांगतात की भक्ती व कठोर तपानेच शिवदर्शन होते; ते पाशुपत व्रत व त्याचे योगशासन देतात. विष्णू भस्मधारण करून रुद्रजप करतात; तेव्हा देवीसह शिव देव, गण आणि आद्य ऋषींनी वेढलेले प्रकट होतात. कृष्णाचे दीर्घ स्तोत्र शिवाला गुणांचे कारण, अंतर्ज्योती व द्वैतातीत आश्रय म्हणते—हरि-हर समन्वयाचा आदर्श. शिव-देवी परमार्थात अभेद सांगून वर देतात; कृष्ण शिवभक्त पुत्र मागतात, तो प्रदान होतो. नंतर देवत्रय कैलासाकडे प्रस्थान करतात व पुढील कथेला दिशा मिळते.
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे त्रयोविंशो ऽध्यायः सूत उवाच अथ देवो हृषीकेशो भगवान् पुरुषोत्तमः / तताप घोरं पुत्रार्थं निदानं तपसस्तपः
अशा प्रकारे श्रीकूर्मपुराणातील षट्साहस्त्री संहितेच्या पूर्वविभागातील तेवीसावा अध्याय समाप्त. सूत म्हणाले—त्यानंतर देव हृषीकेश, भगवान पुरुषोत्तम, पुत्रार्थ घोर तप करू लागले—तपस्येचेही मूल कारणरूप तप।
Verse 2
स्वेच्छयाप्यवतीर्णो ऽसौ कृतकृत्यो ऽपि विश्वधृक् / चचार स्वात्मनो मूलं बोधयन् भावमैश्वरम्
तो विश्वधृक, कृतकृत्य असूनही, स्वेच्छेने अवतीर्ण झाला; आणि विचरताना स्वात्म्याच्या मूळ तत्त्वाचे प्रकटीकरण करून ऐश्वर्यभावाचे बोधन करीत राहिला।
Verse 3
जगाम योगिभिर्जुष्टं नानापक्षिसमाकुलम् / आश्रमं तूपमन्योर्वै मुनीन्द्रस्य महात्मनः
त्यानंतर तो योगिजनांनी सेविलेल्या, नानाविध पक्ष्यांनी गजबजलेल्या महात्मा मुनींद्र उपमन्यूंच्या परम आश्रमास गेला।
Verse 4
तपत्त्रिराजमारूढः सुपर्णमतितेजसम् / शङ्खचक्रगदापाणिः श्रीवत्सकृतलक्षणः
तो तप्त तेजस्वी पक्षिराज गरुड—अतितेजस्वी सुपर्ण—यावर आरूढ होऊन प्रकट झाला; त्याच्या हातात शंख, चक्र व गदा होती आणि वक्षस्थळी शुभ श्रीवत्सचिन्ह होते।
Verse 5
नानाद्रुमलताकीर्णं नानापुष्पोपशोभितम् / ऋषीणामाश्रमैर्जुष्टं वेदघोषनिनादितम्
तो प्रदेश नानाविध वृक्ष-लतांनी व्यापलेला, विविध पुष्पांनी शोभलेला; ऋषींच्या आश्रमांनी युक्त आणि वेदघोषाने निनादित होता।
Verse 6
सिंहर्क्षशरभाकीर्णं शार्दूलगजसंयुतम् / विमलस्वादुपानीयैः सरोभिरुपशोभितम्
तो प्रदेश सिंह, अस्वल व शरभांनी भरलेला, तसेच वाघ व गजांनी युक्त; आणि निर्मळ, मधुर पाण्याच्या सरोवरांनी अधिकच शोभून दिसत होता।
Verse 7
आरामैर्विविधैर्जुष्टं देवतायतनैः शुभैः / ऋषिकैरृषिपुत्रैश्च महामुनिगणैस्तथा
तो आश्रमप्रदेश नानाविध रम्य आराम-उपवनांनी युक्त, देवतांच्या शुभायतनांनी अलंकृत; तसेच ऋषी, ऋषिपुत्र आणि महामुनींच्या गणांनी परिपूर्ण होता।
Verse 8
वेदाध्ययनसंपन्नैः सेवितं चाग्निहोत्रिभिः / योगिभिर्ध्याननिरतैर्नासाग्रगतलोचनैः
ते स्थान वेदाध्ययनात निपुण आणि अग्निहोत्र करणाऱ्यांनी सेविलेले आहे; तसेच ध्याननिरत योगींनीही, ज्यांची दृष्टी नासाग्रावर स्थिर असते।
Verse 9
उपेतं सर्वतः पुण्यं ज्ञानिभिस्तत्त्वदर्शिभिः / नदीभिरभितो जुष्टं जापकैर्ब्रह्मवादिभिः
ते स्थान सर्वतोमुखी पुण्यरूप असून तत्त्वदर्शी ज्ञान्यांनी उपासिलेले आहे; चहूबाजूंनी नद्यांनी वेढलेले व जप करणारे आणि ब्रह्मवादि उपदेशक यांनीही सेविलेले आहे।
Verse 10
सेवितं तापसैः पुण्यैरीशाराधनतत्परैः / प्रशान्तैः सत्यसंकल्पैर्निः शोकैर्निरुपद्रवैः
ते स्थान पुण्य तपस्वींनी सेविलेले आहे, जे ईश्वराराधनेत तत्पर आहेत; जे प्रशांत, सत्यसंकल्पी, शोकविरहित आणि उपद्रवरहित आहेत।
Verse 11
भस्मावदातसर्वाङ्गै रुद्रजाप्यपरायणैः / मुण्डितैर्जटिलैः शुद्धैस्तथान्यैश्च शिखाजटैः / सेवितं तापसैर्नित्य ज्ञानिभिर्ब्रह्मचारिभिः
ते स्थान नित्य अशा तपस्वींनी सेविलेले आहे ज्यांचे सर्वांग भस्माने उजळलेले आहे व जे रुद्रजपात परायण आहेत; तसेच शुद्ध जनांनी—कधी मुंडित, कधी जटाधारी, तर कधी शिखा व जटा दोन्ही धारण करणारे—आणि ज्ञान्यांनी व दृढ ब्रह्मचार्यांनीही।
Verse 12
तत्राश्रमवरे रम्ये सिद्धाश्रमविभूषिते / गङ्गा भगवती नित्यं वहत्येवाघनाशिनी
तेथे त्या रम्य श्रेष्ठ आश्रमात, सिद्धांच्या आश्रमांनी विभूषित स्थानी, भगवती गंगा नित्य वाहत असते—पापनाशिनी।
Verse 13
स तानन्विष्य विश्वात्मा तापसान् वीतकल्मषान् / प्रणामेनाथ वचसा पूजयामास माधवः
विश्वात्मा माधवाने त्यांचा शोध घेऊन, कल्मषरहित तपस्व्यांना साष्टांग प्रणाम व मधुर वचनांनी यथाविधी पूजिले।
Verse 14
ते ते दृष्ट्वा जगद्योनिं शङ्खचक्रगदाधरम् / प्रणेमुर्भक्तिसंयुक्ता योगिनां परमं गुरुम्
शंख-चक्र-गदा धारण करणाऱ्या जगद्योनिला पाहून, भक्तियुक्त होऊन त्यांनी योगिनांचा परम गुरु यांना प्रणाम केला।
Verse 15
स्तुवन्ति वैदिकैर्मन्त्रैः कृत्वा हृदि सनातनम् / प्रोचुरन्योन्यमव्यक्तमादिदेवं महामुनिम्
हृदयात सनातनाला प्रतिष्ठित करून त्यांनी वैदिक मंत्रांनी स्तुती केली; आणि परस्पर अव्यक्त—आदिदेव, महामुनी—याविषयी बोलू लागले।
Verse 16
अयं स भगवानेकः साक्षान्नारायणः परः / अगच्छत्यधुना देवः पुराणपुरुषः स्वयम्
“हा तो तोच एक परम भगवान—साक्षात् पर नारायण. आता हा देव, पुराणपुरुष, स्वयंच प्रस्थान करीत आहे।”
Verse 17
अयमेवाव्ययः स्त्रष्टा संहर्ता चैव रक्षकः / अमूर्तो मूर्तिमान् भूत्वा मुनीन् द्रष्टुमिहागतः
तोच अव्यय स्रष्टा, संहर्ता आणि रक्षक आहे. अमूर्त असूनही मूर्ती धारण करून, मुनींचे दर्शन घेण्यासाठी येथे आला आहे।
Verse 18
एष धाता विधाता च समागच्छति सर्वगः / अनादिरक्षयो ऽनन्तो महाभूतो महेश्वरः
तो धाता व विधाता आहे; सर्वव्यापी होऊन सर्वांजवळ येतो। अनादी, अक्षय व अनंत—तोच महाभूत, परमेश्वर महेश्वर आहे।
Verse 19
श्रुत्वा श्रुत्वा हरिस्तेषां वचांसि वचनातिगः / ययौ स तूर्णं गोविन्दः स्थानं तस्य महात्मनः
त्यांचे वचन वारंवार ऐकून, वाणीपलीकडचा हरि—गोविंद—त्वरेने त्या महात्म्याच्या निवासस्थानी गेला।
Verse 20
उपस्पृश्याथ भावेन तीर्थे तीर्थे स यादवः / चकार देवकीसूनुर्देवर्षिपितृतर्पणम्
मग त्या यादवाने प्रत्येक तीर्थी भक्तिभावाने आचमन-शुद्धी करून, देवकीसुताने देव, ऋषी व पितरांचे तर्पण केले।
Verse 21
नदीनां तीरसंस्थानि स्थापितानि मुनीश्वरैः / लिङ्गानि पूजयामास शंभोरमिततेजसः
नद्यांच्या तीरांवर मुनीश्वरांनी जी तीर्थस्थाने स्थापिली होती, तेथे त्याने अमिततेजस्वी शंभू (शिव) यांच्या लिंगांची पूजा केली।
Verse 22
दृष्ट्वा दृष्ट्वा समायान्तं यत्र यत्र जनार्दनम् / पूजयाञ्चक्रिरे पुष्पैरक्षतैस्तत्र वासिनः
जिथे जिथे त्यांनी जनार्दन येताना पाहिला, तिथल्या लोकांनी वारंवार पुष्पे व अक्षतांनी त्याची पूजा केली।
Verse 23
समीक्ष्य वासुदेवं तं शार्ङ्गशङ्खासिधारिणम् / तस्थिरे निश्चलाः सर्वे शुभाङ्गं तन्निवासिनः
शार्ङ्ग धनुष्य, शंख व खड्ग धारण करणाऱ्या त्या वासुदेवाला पाहून, त्या शुभ धामातील सर्व निवासी निश्चल होऊन उभे राहिले।
Verse 24
यानि तत्रारुरुक्षूणां मानसानि जनार्दनम् / दृष्ट्वा समीहितान्यासन् निष्क्रामन्ति पुराहिरम्
जे तेथे (त्याच्याकडे) आरोहणाची आकांक्षा घेऊन आले, त्यांच्या मनातील संकल्प जनार्दनाने पाहून त्यांची इच्छित सिद्धी करून दिली; मग हरि त्या स्थानाहून निघून गेले।
Verse 25
अथावगाह्य गङ्गायां कृत्वा देवादितर्पणम् / आदाय पुष्पवर्याणि मुनीन्द्रस्याविशद् गृहम्
त्यानंतर गंगेत स्नान करून आणि देवतादींचे तर्पण करून, श्रेष्ठ पुष्पे घेऊन तो मुनिश्रेष्ठाच्या गृहात प्रविष्ट झाला।
Verse 26
दृष्ट्वा तं योगिनां श्रेष्ठं भस्मोद्धूलितविग्रहम् / जटाचीरधरं शान्तं ननाम शिरसा मुनिम्
भस्माने धूसर देह, जटा व चीर धारण केलेला, शांत स्वभावाचा तो योगिश्रेष्ठ पाहून त्याने मुनिला मस्तकाने प्रणाम केला।
Verse 27
आलोक्य कृष्णमायान्तं पूजयामास तत्त्ववित् / आसने चासयामास योगिनां प्रथमातिथिम्
कृष्ण येताना पाहून तत्त्वज्ञाने त्यांची पूजा केली आणि योगिनांमध्ये प्रथम अतिथी म्हणून त्यांना योग्य आसनावर बसविले।
Verse 28
उवाच वचसां योनिं जानीमः परमं पदम् / विष्णुमव्यक्तसंस्थानं शिष्यभावेन संस्थितम्
तो म्हणाला—आम्ही विष्णूला वाणीची योनी, परम पद असे जाणतो. तो अव्यक्त स्वरूपात स्थित आहे आणि आम्ही त्याच्या समोर शिष्यभावाने उभे आहोत.
Verse 29
स्वागतं ते हृषीकेश सफलानि तपांसि नः / यद् साक्षादेव विश्वात्मा मद्गेहं विष्णुरागतः
हे हृषीकेश, तुझे स्वागत आहे. आमची तपश्चर्या सफल झाली, कारण साक्षात् विश्वात्मा विष्णू स्वतः माझ्या घरी आला आहे.
Verse 30
त्वां न पश्यन्ति मुनयो यतन्तो ऽपि हि योगिनः / तादृशस्याथ भवतः किमागमनकारणम्
यत्न करणारे मुनि—अगदी साधनेत रत योगीही—तुला पाहू शकत नाहीत. मग अशा तुझ्या येथे येण्याचे कारण काय?
Verse 31
श्रुत्वोपमन्योस्तद् वाक्यं भगवान् केशिमर्दनः / व्याजहार महायोगी वचनं प्रणिपत्य तम्
उपमन्यूची ती वाणी ऐकून भगवान केशीमर्दन, महायोगी, त्याला प्रणाम करून उत्तर बोलला.
Verse 32
श्रीकृष्ण उवाच भगवन् द्रष्टुमिच्छामि गिरीशं कृत्तिवाससम् / संप्राप्तो भवतः स्थानं भगवद्दर्शनोत्सुकः
श्रीकृष्ण म्हणाला—हे भगवन्, कृत्तिवास धारण करणाऱ्या गिरीशाचे दर्शन मला करायचे आहे. भगवद्दर्शनाची उत्कंठा घेऊन मी तुमच्या स्थानी आलो आहे.
Verse 33
कथं स भगवानीशो दृश्यो योगविदां वरः / मयाचिरेण कुत्राहं द्रक्ष्यामि तमुमापतिम्
योगविद्यांतील श्रेष्ठ तो भगवान ईश कसा प्रत्यक्ष होईल? आणि मी किती काळाने, कुठे, त्या उमापतीचे दर्शन घेईन?
Verse 34
इत्याह भगवानुक्तो दृश्यते परमेश्वरः / भक्त्या चोग्रेण तपसा तत्कुरुष्वेह यत्नतः
असे म्हटल्यावर भगवान म्हणाले—“परमेश्वर खरोखरच दिसतात; भक्तीने आणि तीव्र तपश्चर्येने. म्हणून येथे ते यत्नपूर्वक कर.”
Verse 35
इहेश्वरं देवदेवं मुनीन्द्रा ब्रह्मवादिनः / ध्यायन्तो ऽत्रासते देवं जापिनस्तापसाश्च ये
येथे ब्रह्मवादी श्रेष्ठ मुनी देवदेव ईश्वराचे ध्यान करतात; आणि येथे जप करणारे व तपस्वीही त्या देवाची उपासना करीत निवास करतात.
Verse 36
इह देवः सपत्नीको भगवान् वृषभध्वजः / क्रीडते विविधैर्भूतैर्योगिभिः परिवारितः
येथे भगवान वृषभध्वज (शिव) पत्नीसमवेत विविध भूतगणांसह क्रीडा करतात आणि सिद्ध योगींनी वेढलेले असतात.
Verse 37
इहाश्रमे पुरा रुद्रात् तपस्तप्त्वा सुदारुणम् / लेभे महेश्वराद् योगं वसिष्ठो भगवानृषिः
याच आश्रमात पूर्वी भगवान ऋषी वसिष्ठांनी रुद्रासाठी अत्यंत कठोर तप केले; आणि महेश्वराकडून योग प्राप्त केला.
Verse 38
इहैव भगवान् व्यसः कृष्णद्वैपायनः प्रभुः / दृष्ट्वा तं परमं ज्ञानं लब्धवानीश्वरेश्वरम्
याच लोकीच भगवान व्यास—कृष्णद्वैपायन प्रभू—ते परम ज्ञान पाहून ईश्वरांचा ईश्वर श्रीईश्वर यांना प्राप्त झाले।
Verse 39
इहाश्रमवरे रम्ये तपस्तप्त्वा कपर्दिनः / अविन्दत् पुत्रकान् रुद्रात् सुरभिर्भक्तिसंयुता
याच रम्य श्रेष्ठ आश्रमात भक्तियुक्त सुरभीने कपर्दिन (शिव) यांच्यासाठी तप केले आणि रुद्राकडून वराने पुत्र प्राप्त केले।
Verse 40
इहैव देवताः पूर्वं कालाद् भीता महेश्वरम् / दृष्टवन्तो हरं श्रीमन्निर्भया निर्वृतिं ययुः
हे श्रीमान! याच ठिकाणी पूर्वी काळाच्या भयाने व्याकुळ देवांनी महेश्वर हराचे दर्शन घेतले; त्यांना पाहून ते निर्भय होऊन शांती-निर्वृत्तीला पोहोचले।
Verse 41
इहाराध्य महादेवं सावर्णिस्तपतां वरः / लब्धवान् परमं योगं ग्रन्थकारत्वमुत्तमम्
याच ठिकाणी महादेवाची आराधना करून तपस्व्यांमध्ये श्रेष्ठ सावर्णीने परम योग प्राप्त केला आणि शास्त्रग्रंथ रचण्याची उत्तम सिद्धीही मिळवली।
Verse 42
प्रवर्तयामास शुभां कृत्वा वै संहितां द्विजः / पौराणिकीं सुपुण्यार्थां सच्छिष्येषु द्विजातिषु
त्या द्विज मुनीने शुभ संहिता रचून, पुण्यसमृद्ध पौराणिक परंपरा योग्य द्विज शिष्यांमध्ये प्रवर्तित केली।
Verse 43
इहैव संहितां दृष्ट्वा कापेयः शांशपायनः / महादेवं चकारेमां पौराणीं तन्नियोगतः / द्वादशैव सहस्त्राणि श्लोकानां पुरुषोत्तम
इथेच संहिता पाहून कापेय शांशपायनाने त्या आज्ञेने महादेवासाठी हा पौराणिक ग्रंथ रचला. हे पुरुषोत्तम, यामध्ये नेमके बारा हजार श्लोक आहेत.
Verse 44
इह प्रवर्तिता पुण्या द्व्यष्टसाहस्त्रिकोत्तरा / वायवीयोत्तरं नाम पुराणं वेदसंमितम् / इहैव ख्यापितं शिष्यैः शांशपायनभाषितम्
इथेच हे पुण्यदायी पुराण—‘वायवीयोत्तर’ नावाचे, अठ्ठावीस हजारांहून थोडे अधिक श्लोकांचे व वेदसम्मत—प्रवर्तित झाले; आणि शांशपायनांनी सांगितलेले म्हणून शिष्यांनी इथेच ते प्रसिद्ध केले.
Verse 45
याज्ञवल्क्यो महायोगी दृष्ट्वात्र तपसा हरम् / चकार तन्नियोगेन योगशास्त्रमनुत्तमम्
इथेच महायोगी याज्ञवल्क्यांनी तपस्येच्या सामर्थ्याने हर (शिव) यांचे दर्शन घेऊन, त्यांच्या आज्ञेने अनुपम योगशास्त्र रचले.
Verse 46
इहैव भृगुणा पूर्वं तप्त्वा वै परमं तपः / शुक्रो महेश्वरात् पुत्रो लब्धो योगविदां वरः
इथेच पूर्वी भृगूंनी परम तप केले; आणि महेश्वराकडून पुत्ररूपाने शुक्र प्राप्त झाले—जो योग जाणणाऱ्यांत श्रेष्ठ आहेत.
Verse 47
तस्मादिहैव देवेशं तपस्तप्त्वा महेश्वरम् / द्रष्टुमर्हसि विश्वेशमुग्रं भीमं कपर्दिनम्
म्हणून इथेच देवेश महेश्वरासाठी तप व साधना करून, तू विश्वेश्वर—उग्र, भीम, कपर्दी (जटाधारी शिव)—यांचे दर्शन घेण्यास योग्य आहेस.
Verse 48
एवमुक्त्वा ददौ ज्ञानमुपमन्युर्महामुनिः / व्रतं पाशुपतं योगं कृष्णायाक्लिष्टकर्मणे
असे सांगून महर्षी उपमन्युंनी अक्लिष्ट कर्म असलेल्या श्रीकृष्णाला ज्ञान दिले; पाशुपत व्रत आणि त्याचा योगमार्गही प्रदान केला।
Verse 49
स तेन मुनिवर्येण व्याहृतो मधुसूदनः / तत्रैव तपसा देवं रुद्रमाराधयत् प्रभुः
त्या श्रेष्ठ मुनिंनी संबोधिल्यावर मधुसूदन तेथेच राहिला; प्रभूंनी त्याच स्थानी तपाने देव रुद्राची आराधना केली।
Verse 50
भस्मौद्धूलितसर्वाङ्गो मुण्डो वल्कलसंयुतः / जजाप रुद्रमनिशं शिवैकाहितमानसः
सर्वांग भस्माने उधळलेले, मुंडित शिर व वल्कल वस्त्र धारण करून, शिवावर एकाग्र मन ठेवून तो अखंड रुद्रनामजप करीत राहिला।
Verse 51
ततो बहुतिथे काले सोमः सोमार्धभूषणः / अदृश्यत महादेवो व्योम्नि देव्या महेश्वरः
नंतर बराच काळ गेल्यावर, अर्धचंद्रभूषण महादेव देवीसह आकाशात महेश्वररूपाने प्रकट झाले।
Verse 52
किरीटिनं गदिनं चित्रमालं पिनाकिनं शूलिनं देवदेवम् / शार्दूलचर्माम्बरसंवृताङ्गं देव्या महादेवमसौ ददर्श
त्याने देवीसह महादेवाचे दर्शन घेतले—किरीटधारी, गदाधारी, चित्रमाळेने विभूषित; पिनाक व त्रिशूल धारण करणारे देवाधिदेव, ज्यांचे अंग व्याघ्रचर्म-वस्त्राने आच्छादित होते।
Verse 53
परश्वधासक्तकरं त्रिनेत्रं नृसिंहचर्मावृतसर्वगात्रम् / समुद्गिरन्तं प्रणवं बृहन्तं सहस्त्रसूर्यप्रतिमं ददर्श
त्याने त्रिनेत्र प्रभूचे दर्शन घेतले—हातात परशु धारण केलेला, सर्वांग नृसिंहचर्माने आच्छादित; महान् प्रणव ‘ॐ’ उच्चारत, सहस्र सूर्यांसारखा तेजस्वी।
Verse 54
प्रभुं पुराणं पुरुषं पुरस्तात् सनातनं योगिनमीशितारम् / अणोरणीयांसमनन्तशक्तिं प्राणेश्वरं शंभुमसौ ददर्श
त्याने समोर शंभूचे दर्शन घेतले—सर्वाधिपती, पुरातन पुरुष, सनातन; योगी व परम नियंता, प्राणेश्वर; अणूपेक्षाही अणु, अनंत शक्तियुक्त।
Verse 55
न यस्य देवा न पितामहो ऽपि नेन्द्रो न चाग्निर्वरुणो न मृत्युः / प्रभावमद्यापि वदन्ति रुद्रं तमादिदेवं पुरतो ददर्श
ज्याची महिमा देवांनाही—पितामहालाही—पूर्ण कळत नाही; न इंद्र, न अग्नी, न वरुण, न मृत्यु। ज्याची शक्ती आजही वर्णिली जाते त्या रुद्राला त्याने आदिदेव म्हणून समोर पाहिले।
Verse 56
तदान्वपश्यद् गिरिशस्य वामे स्वात्मानमव्यक्तमनन्तरूपम् / स्तुवन्तमीशं बहुभिर्वचोभिः शङ्खासिचक्रार्पितहस्तमाद्यम्
मग त्याने गिरिशाच्या डाव्या बाजूस आपलेच आत्मस्वरूप पाहिले—अव्यक्त, अनंतरूप—जे अनेक वचने करून ईश्वराची स्तुती करीत होते; आद्य तो, ज्याच्या हातांत शंख, असि व चक्र होते।
Verse 57
कृताञ्जलिं दक्षिणतः सुरेशं हंसाधिरूढं पुरुषं ददर्श / स्तुवानमीशस्य परं प्रभावं पितामहं लोकगुरुं दिवस्थम्
हात जोडून त्याने दक्षिणेस सुरेश—पितामह ब्रह्मा—यांचे दर्शन घेतले, जे हंसावर आरूढ होते; दिव्यलोकात स्थित लोकगुरु, ईश्वराच्या परम महिमेचे स्तवन करीत होते।
Verse 58
गणेश्वरानर्कसहस्त्रकल्पान् नन्दीश्वरादीनमितप्रभावान् / त्रिलोकभर्तुः पुरतो ऽन्वपश्यत् कुमारमग्निपतिमं सशाखम्
तेव्हा त्याने त्रिलोकरक्षक प्रभूच्या समोर सहस्र सूर्यांसारखे तेजस्वी गणेश्वर, नंदीश्वर आदी अपरिमित प्रभावशाली गणांसह पाहिले; आणि अग्निसारखा दीप्तिमान, आपल्या गणांसह देवसेनापती कुमार (स्कंद) यालाही पाहिले।
Verse 59
मरीचिमत्रिं पुलहं पुलस्त्यं प्रचेतसं दक्षमथापि कण्वम् / पराशरं तत्परतो वसिष्ठं स्वायंभुवं चापि मनुं ददर्श
त्याने मरीचि, अत्रि, पुलह, पुलस्त्य, प्रचेतस, दक्ष आणि कण्व यांना पाहिले; मग पराशर, त्यानंतर वसिष्ठ, आणि स्वायंभुव मनू यालाही पाहिले।
Verse 60
तुष्टाव मन्त्रैरमरप्रधानं बद्धाञ्जलिर्विष्णुरुदारबुद्धिः / प्रणम्य देव्या गिरिशं सभक्त्या स्वात्मन्यथात्मानमसौ विचिन्त्य
उदार बुद्धीचा विष्णू हात जोडून अमरांमध्ये प्रधान प्रभूची पवित्र मंत्रांनी स्तुती करू लागला; आणि देवीसह गिरीश (शिव) यांना भक्तिभावाने प्रणाम करून, आपल्या आत्म्यात त्या परमात्म्याचे चिंतन केले।
Verse 61
श्रीकृष्ण उवाच नमो ऽस्तु ते शाश्वत सर्वयोने ब्रह्माधिपं त्वामृषयो वदन्ति / तपश्च सत्त्वं च रजस्तमश्च त्वामेव सर्व प्रवदन्ति सन्तः
श्रीकृष्ण म्हणाले— हे शाश्वत, सर्वयोनी! तुला नमस्कार असो. ऋषी तुला ब्रह्म्याचाही अधिपती म्हणतात. तप, सत्त्व, रज आणि तम—हे सर्व, हे प्रभो, संत तुलाच सर्वस्वरूप मानतात।
Verse 62
त्वं ब्रह्मा हरिरथ विश्वयोनिरग्निः संहर्ता दिनकरमण्डलाधिवासः / प्राणस्त्वं हुतवहवासवादिभेद- सत्वामेकं शरणमुपैमि देवमीशम्
तूच ब्रह्मा, तूच हरि (विष्णू); तूच विश्वयोनी अग्नी, तूच संहर्ता, आणि तूच सूर्य-मंडळात अधिष्ठित आहेस. तूच प्राण आहेस, आणि हुतवह (अग्नी) व वासव (इंद्र) आदी भेदरूप शक्तींमध्ये प्रकट होतोस; हे देवेश ईश, मी एकमेव तुलाच शरण येतो।
Verse 63
सांख्यास्त्वां विगुणमथाहुरेकरूपं योगास्त्वां सततमुपासते हृदिस्थम् / वेदास्त्वामभिदधतीह रुद्रमग्निं त्वामेकं शरणमुपैमि देवमीशम्
सांख्य तुम्हाला गुणातीत, एकरूप म्हणतात; योगी हृदयस्थ म्हणून तुम्हाची सतत उपासना करतात. वेद तुम्हाला रुद्र व अग्नि असेही सांगतात. हे देवेश, मी केवळ तुझ्याच शरण येतो.
Verse 64
त्वात्पादे कुसुममथापि पत्रमेकं दत्त्वासौ भवति विमुक्तविश्वबन्धः / सर्वाघं प्रणुदति सिद्धयोगिजुष्टं स्मृत्वा ते पदयुगलं भवत्प्रसादात्
तुझ्या चरणांवर एक फूल—किंवा एक पान जरी—अर्पण केले तरी मनुष्य संसारबंधनातून मुक्त होतो. सिद्ध योगींनी पूजिलेल्या तुझ्या युगल चरणांचे स्मरणमात्र तुझ्या कृपेने सर्व पाप नष्ट करते.
Verse 65
यस्याशेषविभागहीनममलं हृद्यन्तरावस्थितं तत्त्वं ज्योतिरनन्तमेकमचलं सत्यं परं सर्वगम् / स्थानं प्राहुरनादिमध्यनिधनं यस्मादिदं जायते नित्यं त्वामहमुपैमि सत्यविभवंविश्वेश्वरन्तंशिवम्
ज्याचे निर्मळ तत्त्व सर्व भेदरहित होऊन हृदयात स्थित आहे—अनंत ज्योती, एक, अचल, परम सत्य, सर्वव्यापी. ज्याला अनादि-मध्य-निधनरहित सनातन धाम म्हणतात, ज्याच्यापासून हे जग नित्य उत्पन्न होते—त्या विश्वेश्वर शिव, सत्यवैभवाला मी सदैव शरण जातो.
Verse 66
ॐ नमो नीलकण्ठाय त्रिनेत्राय च रंहसे / महादेवाय ते नित्यमीशानाय नमो नमः
ॐ नीलकंठ, त्रिनेत्र आणि वेगवान प्रभूला नमस्कार. हे महादेवा, मी नित्य तुझा प्रणाम करतो; ईशान अधिपतीला पुनःपुन्हा नमस्कार.
Verse 67
नमः पिनाकिने तुभ्यं नमो मुण्डाय दण्डिने / नमस्ते वज्रहस्ताय दिग्वस्त्राय कपर्दिने
पिनाकधारी तुला नमस्कार; मुण्डमालाधारी, दंडधारीला नमस्कार. वज्रहस्ताला नमस्कार; दिगंबर तपस्वी व जटाधारी प्रभूला नमस्कार.
Verse 68
नमो भैरवनादाय कालरूपाय दंष्ट्रिणे / नागयज्ञोपवीताय नमस्ते वह्निरेतसे
भैरवनाद करणाऱ्या, काळरूप दंष्ट्राधारी प्रभूस नमस्कार। नागांना यज्ञोपवीत म्हणून धारण करणाऱ्या, अग्निरूप वीर्य असणाऱ्या तुला प्रणाम।
Verse 69
नमो ऽस्तु ते गिरीशाय स्वाहाकाराय ते नमः / नमो मुक्ताट्टहासाय भीमाय च नमो नमः
हे गिरीशा, तुला नमस्कार; ‘स्वाहा’काररूप तुला प्रणाम। मुक्त अट्टहास करणाऱ्यास नमस्कार; भीम, भयप्रद प्रभूस पुन्हा पुन्हा नमो नमः।
Verse 70
नमस्ते कामनाशाय नमः कालप्रमाथिने / नमो भैरववेषाय हराय च निषङ्गिणे
कामनांचा नाश करणाऱ्यास नमस्कार; काळालाही पराभूत करणाऱ्यास प्रणाम। भैरववेषधाऱ्यास नमो; निषंग (खड्ग) धारण करणाऱ्या हरास नमस्कार।
Verse 71
नमो ऽस्तु ते त्र्यम्बकाय नमस्ते कृत्तिवाससे / नमो ऽम्बिकाधिपतये पशूनां पतये नमः
त्र्यंबक, त्रिनेत्रधारी प्रभूस नमस्कार; कृत्तिवास, चर्मवस्त्रधाऱ्यास प्रणाम। अंबिकाधिपतीस नमो; सर्व पशू-जीवांचा पती पशुपतीस नमस्कार।
Verse 72
नमस्ते व्योमरूपाय व्योमाधिपतये नमः / नरनारीशरीराय सांख्ययोगप्रवर्तिने
व्योमरूप प्रभूस नमस्कार; व्योमाधिपतीस प्रणाम। नर-नारी देह धारण करणाऱ्यास नमो; सांख्य व योग प्रवर्तकास नमस्कार।
Verse 73
नमो दैवतनाथाय देवानुगतलिङ्गिने / कुमारगुरवे तुभ्यं देवदेवाय ते नमः
देवांचा नाथ, देवांनी अनुसरलेल्या लिंगधारी तुम्हांस नमस्कार। हे कुमार-गुरु, हे देवदेव! तुम्हांस पुनःपुन्हा प्रणाम।
Verse 74
तमो यज्ञाधिपतये नमस्ते ब्रह्मचारिणे / मृगव्याधाय महते ब्रह्माधिपतये नमः
हे तमःस्वरूप यज्ञाधिपती, तुम्हांस नमस्कार; हे महान् ब्रह्मचारी, तुम्हांस नमस्कार। हे महाबली मृगव्याध, आणि हे ब्रह्माधिपती, तुम्हांस प्रणाम।
Verse 75
नमो हंसाय विश्वाय मोहनाय नमो नमः / योगिने योगगम्याय योगमायाय ते नमः
परम हंस, सर्वव्यापी विश्वस्वरूप, जगन्मोहन, तुम्हांस वारंवार नमस्कार। हे योगी, योगानेच गम्य, आणि तुमच्या योगमायेला देखील प्रणाम।
Verse 76
नमस्ते प्राणपालाय घण्टानादप्रियाय च / कपालिने नमस्तुभ्यं ज्योतिषां पतये नमः
हे प्राणांचे पालक, आणि घंटानादप्रिय, तुम्हांस नमस्कार। हे कपालधारी प्रभो, तुम्हांस नमस्कार; हे ज्योतींच्या स्वामी, तुम्हांस प्रणाम।
Verse 77
नमो नमो नमस्तुभ्यं भूय एव नमो नमः / मह्यं सर्वात्मना कामान् प्रयच्छ परमेश्वर
नमो नमः, तुम्हांस नमस्कार; पुन्हा पुन्हा नमो नमः। हे परमेश्वरा, सर्वात्मा होऊन माझ्या इच्छित काम्यफलांचा पूर्णतः प्रसाद करावा।
Verse 78
एवं हि भक्त्या देवेशमभिष्टूय स माधवः / पपात पादयोर्विप्रा देवदेव्योः स दण्डवत्
अशा रीतीने भक्तिभावाने देवेशाची स्तुती करून, हे विप्रहो, तो माधव देवदेव व देवदेवी यांच्या चरणांशी दंडवत् होऊन पूर्णपणे पडला।
Verse 79
उत्थाप्य भगवान् सोमः कृष्णं केशिनिषूदनम् / बभाषे मधुरं वाक्यं मेघगम्भीरनिः स्वनः
तेव्हा भगवान् सोम यांनी केशिनिषूदन कृष्णाला उठवून, मेघगंभीर नादासारख्या स्वराने, त्याला मधुर वचन बोलले।
Verse 80
किमर्थं पुण्डरीकाक्ष तपस्तप्तं त्वयाव्यय / त्वमेव दाता सर्वेषां कामानां कामिनामिह
हे पुण्डरीकाक्ष, हे अव्यय प्रभो! तू तप का का केलेस? या लोकी इच्छुकांना सर्व कामना देणारा दाता तर तूच आहेस।
Verse 81
त्वं हि सा परमा मूर्तिर्मम नारायणाह्वया / नानवाप्तं त्वया तात विद्यते पुरुषोत्तम
तूच माझी परमा मूर्ती आहेस, ‘नारायण’ या नावाने प्रसिद्ध. हे तात, हे पुरुषोत्तम! तुझ्यासाठी अप्राप्त असे काहीही नाही.
Verse 82
वेत्थ नारायणानन्तमात्मानं परमेश्वरम् / महादेवं महायोगं स्वेन योगेन केशव
हे केशवा! तू आपल्या योगाने नारायण—अनंत—या परमात्मा परमेश्वराला जाणतोस; तोच महादेव, महायोगी, योगस्वरूप आहे.
Verse 83
श्रुत्वा तद्वचनं कृष्णः प्रहसन् वै वृषध्वजम् / उवाच वीक्ष्य विश्वेशं देवीं च हिमशैलजाम्
ते वचन ऐकून कृष्ण हसले; वृषध्वज विश्वेश्वर शंभू आणि हिमालयकन्या देवीकडे पाहून ते बोलले।
Verse 84
ज्ञातं हि भवता सर्वं स्वेन योगेन शङ्कर / इच्छाम्यात्मसमं पुत्रं त्वद्भक्तं देहि शङ्कर
हे शंकर! आपल्या योगशक्तीने आपण सर्व जाणता. मला माझ्यासमान असा, आपला भक्त पुत्र हवा; तो मला द्या, हे शंकर।
Verse 85
तथास्त्वित्याह विश्वात्मा प्रहृष्टमनसा हरः / देवीमालोक्य गिरिजां केशवं परिषस्वजे
“तथास्तु” असे म्हणत विश्वात्मा हर आनंदित मनाने बोलले. मग गिरिजा देवीकडे पाहून त्यांनी केशवाला आलिंगन दिले।
Verse 86
ततः सा जगतां माता शङ्करार्धशरीरिणी / व्याजहार हृषीकेशं देवी हिमगिरीन्द्रजा
त्यानंतर जगन्माता, शंकराची अर्धांगिनी, हिमगिरीची कन्या देवी हृषीकेशाला म्हणाली।
Verse 87
वत्स जाने तवानन्तां निश्चलां सर्वदाच्युत / अनन्यामीश्वरे भक्तिमात्मन्यपि च केशव
वत्सा, हे अच्युत! तुझी भक्ती अनंत व सदैव अचल आहे—ईश्वरावर अनन्य भक्ती; आणि हे केशवा, आत्म्यावरही तुझी निष्ठा आहे।
Verse 88
त्वं हि नारायणः साक्षात् सर्वात्मा पुरुषोत्तमः / प्रार्थितो दैवतैः पूर्वं संजातो दैवकीसुतः
तुम्ही साक्षात् नारायण—सर्वांचा अंतरात्मा, पुरुषोत्तम। देवांनी पूर्वी प्रार्थना केल्याने तुम्ही देवकीपुत्र म्हणून अवतरलात।
Verse 89
पश्य त्वमात्मनात्मानमात्मीयममलं पदम् / नावयोर्विद्यते भेद एवं पश्यन्ति सूरयः
स्वतःच्या आत्म्याने आत्म्याचे दर्शन कर—तुझे निर्मळ पद. आपल्यात भेद नाही; ज्ञानी तसेच पाहतात.
Verse 90
इमानिमान् वरानिष्टान् मत्तो गृह्णीष्व केशव / सर्वज्ञत्वं तथैश्वर्यं ज्ञानं तत् पारमेश्वरम् / ईश्वरे निश्चलां भक्तिमात्मन्यपि परं बलम्
हे केशवा, माझ्याकडून हे परम इष्ट वर स्वीकार—सर्वज्ञत्व व ऐश्वर्य; परमेश्वरनिष्ठ सर्वोच्च ज्ञान; ईश्वरावर निश्चल भक्ती; आणि स्वतःच्या आत्मस्वरूपातही परम बल।
Verse 91
एवमुक्तस्तया कृष्णो महादेव्या जनार्दनः / आशिषं शिरसाहृङ्णाद् देवो ऽप्याह महेश्वरः
महादेवीने असे म्हटल्यावर जनार्दन श्रीकृष्णाने मस्तक झुकवून तिचा आशीर्वाद स्वीकारला; मग महेश्वर भगवानही बोलले.
Verse 92
प्रगृह्य कृष्णं भगवानथेशः करेण देव्या सह देवदेवः / संपूज्यमानो मुनिभिः सुरेशै- र् जगाम कैलासगिरिं गिरीशः
त्यानंतर देवदेव भगवान ईश यांनी देवीसह कराने कृष्णाचा हात धरून, मुनी व सुरेशांनी पूजिले जात, गिरीश कैलासगिरीकडे प्रस्थान केले.
Frequently Asked Questions
Upamanyu states that the Supreme Lord is seen through devotion (bhakti) and fierce austerity (tapas); the chapter then demonstrates this by Viṣṇu’s Rudra-japa, ash-bearing ascetic discipline, and sustained tapas culminating in Śiva’s manifestation.
The chapter presents a layered synthesis: devotionally, Viṣṇu worships Śiva through Pāśupata discipline; philosophically, Śiva and Devī affirm non-difference at the highest level (abheda), while still allowing distinct forms and roles within cosmic order.