Adhyaya 34

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने पुष्परागप्रकारादिभुक्ताकरान्तसप्तकक्षान्तरकथनं नाम त्रयस्त्रिंशो ऽध्यायः अगस्त्य उवाच षोडशावरणं चक्रं किं तद्रुद्राधिदैवतम् / तत्र स्थिताश्च रुद्राः के केन नाम्ना प्रकीर्तिताः

अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्डमहापुराणाच्या उत्तरभागात हयग्रीव–अगस्त्य संवादातील ललितोपाख्यानात ‘पुष्पराग-प्रकारादि भुक्ताकारान्त सप्तकक्षान्तर-कथन’ नावाचा तेहतीसावा अध्याय। अगस्त्य म्हणाले—हे भगवन्! षोडशावरण चक्राचा अधिदेवता कोणता रुद्र आहे? तेथे स्थित रुद्र कोण कोण, आणि कोणत्या नावांनी प्रसिद्ध आहेत?

Verse 2

केष्वावरणबिंबेषु किन्नामानो वसंति ते / यौगिकं रौढिकं नाम तेषां ब्रूहि कृपानिधे

ते कोणकोणत्या आवरण-बिंबांत वास करतात, आणि त्यांची नावे काय? हे कृपानिधे! त्यांची यौगिक व रौढिक नावे सांगावे॥

Verse 3

हयग्रीव उवाच तत्र रुद्रा लयः प्रोक्तो मुक्ताजालकनिर्मितः / पञ्चयोजनविस्तारस्तत्संख्यायामशोभितः

हयग्रीव म्हणाले—तेथे ‘रुद्रालय’ असे सांगितले आहे, जो मुक्तांच्या जाळीने निर्मित आहे। त्याचा विस्तार पाच योजन असून, त्या प्रमाणसंख्येने तो शोभित आहे॥

Verse 4

षोडशावरणैर्युक्तो मध्यपीठमनोहरः / मध्यपीठे महारुद्रो ज्वलन्मन्युस्त्रिलोचनः

मनोहर मध्यपीठ षोडश आवरणांनी युक्त आहे। त्या मध्यपीठावर त्रिलोचन महा-रुद्र ‘ज्वलन्मन्यु’ विराजमान आहेत॥

Verse 5

सच्चकार्मुकहस्तश्च सर्वदा वर्तते मुने / त्रिकोणे कथिता रुद्रास्त्रय एव घटोद्भव

हे मुने! सत्यधनुष्यधारी तो सदा वर्ततो. त्रिकोणात घटोद्भवाचे तीन रुद्र कथिले आहेत.

Verse 6

हिरण्य बाहुः सेनानीर्दिशांपतिरथापरः

हिरण्यबाहु हा सेनापती असून तो दिशांचा अधिपतीही आहे.

Verse 7

वृक्षाश्च हरिकेशाश्च तथा पशुपतिः परः / शष्पिञ्जरस्त्विषीमांश्च पथीनां पतिरेव च

वृक्ष, हरिकेश तसेच परम पशुपती; आणि शष्पिञ्जर, त्विषीमान व मार्गांचा अधिपतीही (असे म्हणतात).

Verse 8

एते षट्कोणगाः किं च बभ्रुशास्त्वष्टकोणके / विव्याध्यन्नपतिश्चैव हरिकेशोपवीतिनौ

हे षट्कोणात स्थित आहेत; आणि अष्टकोणात बभ्रुशा (कथिले). विव्याध्य, अन्नपती व हरिकेश-उपवीतिनौही (आहेत).

Verse 9

पुष्टानां पतिरप्यन्यो भवो हेतिस्तथैव च / दशापत्रे त्वावरणे प्रथमो जगतां पतिः

पुष्टांचा आणखी एक अधिपती भव आहे; तसेच हेतिही. दशपत्र-आवरणात प्रथम जगत्पती (कथिला आहे).

Verse 10

रुद्रातताविनौ क्षेत्रपतिः सूतस्तथापरः / अहं त्वन्यो वनपती रोहितः स्थपतिस्तथा

रुद्रातताविनौ, क्षेत्रपति व दुसरा सूत; आणि मी अन्य वनपति, रोहित तसेच स्थपति आहे।

Verse 11

वृक्षाणां पतिरप्यन्यश्चैते सज्जशरासनाः / मन्त्री च वाणिजश्चैव तथा कक्षपतिः परः

वृक्षांचा देखील एक अन्य अधिपती आहे; हे ‘सज्जशरासन’ म्हणून ओळखले जातात। मंत्री व वाणिजही आहेत, तसेच दुसरा कक्षपति आहे।

Verse 12

भवन्तिस्तु चतुर्थः स्यात्पञ्चमो वारिवस्ततः / ओषधीनां पतिश्चैव षष्ठः कलशसंभव

‘भवन्ति’ हा चौथा, आणि त्यानंतर पाचवा ‘वारिवस्’; औषधींचा अधिपती आणि सहावा ‘कलशसंभव’ आहे।

Verse 13

उच्चैर्घोषाक्रन्दयन्तौ पतीनां च पतिस्तथा / कृत्स्नवीतश्च धावंश्च सत्त्वानां पतिरेव च

जे उच्च स्वराने घोष व आक्रंदन करवितात, ते पतीनांचेही पति आहेत; कृत्स्नवीत व धावंश हे सत्त्वांचेही अधिपती आहेत।

Verse 14

एते द्वादश पत्रस्थाः पञ्चमावरणस्थिताः / सहमानश्च निर्व्याधिरव्याधीनां पतिस्तथा

हे बारा ‘पत्रस्थ’ असून पाचव्या आवरणात स्थित आहेत; ‘सहमान’ व ‘निर्व्याधि’ हे अव्याधींचेही अधिपती आहेत।

Verse 15

ककुभश्च निषङ्गी च स्तेनानां च पतिस्तथा / निचेरुश्चेति विज्ञेयाः षष्ठावरणदेवताः

ककुभ, निषंगी, तसेच चोरांचा अधिपती आणि निचेरु—हे सर्व षष्ठ आवरणदेवता म्हणून जाणावे.

Verse 16

अधः परिचरो ऽरण्यः पतिः किं च सृकाविषः / जिघांसंतो मुष्णतां च पतयः कुंभसंभव

हे कुंभसंभव! अधः-परिचर, अरण्य, तसेच सृकाविष; आणि जे मारण्यास उद्यत व लुटणाऱ्यांचे अधिपती आहेत, तेही (आवरणदेवता) होत.

Verse 17

असीमन्तश्च सुप्राज्ञस्तथा नक्तञ्चरो मुने / प्रकृतीनां पतिश्चैव उष्णीषी च गिरेश्चरः

हे मुने! असीमंत, सुप्राज्ञ, तसेच नक्तंचर; आणि प्रकृतींचा अधिपती, उष्णीषी व गिरेश्चर—हेही (आवरणदेवता) आहेत.

Verse 18

कुलुञ्चानां पतिश्चैवेषुमन्तः कलशोद्भव / धन्वाविदश्चातन्वानप्रतिपूर्वदधानकाः

हे कलशोद्भव! कुलुञ्चांचा अधिपती इषुमंत; तसेच धन्वाविद, चातन्वान आणि प्रतिपूर्वदधानक—हे (आवरणदेवता) आहेत.

Verse 19

आयच्छतः षोडशैते षोडशारनिवासिनः / विसृजन्तस्तथास्यन्तो विध्यन्तश्चापि सिंधुप

हे सिंधुप! षोडशारात निवास करणारे हे सोळेजण—आवरणारे, सोडणारे, फेकणारे आणि भेदणारेही आहेत.

Verse 20

आसीनाश्च शयानाश्च यन्तो जाग्रत एव च / तिष्ठन्तश्चैव धावन्तः सभ्याश्चैव समाधिपाः

ते बसलेले, शय्येवर निजलेले, चालणारे आणि जागृतही; उभे राहणारे, धावणारे, सभ्यजन तसेच समाधीचे पालन करणारेही होते।

Verse 21

अश्वाश्चैवाश्वपतय अव्याधिन्यस्तथैव च / विविध्यन्तो गणाध्यक्षा बृहन्तो विन्ध्यमर्द्दन

घोडे आणि घोड्यांचे स्वामी, तसेच अव्याधिनीही; विविध प्रकारे सज्ज गणाध्यक्ष, विशाल—विन्ध्याचा मर्दन करणारे होते।

Verse 22

गृत्सश्चाष्टादशविधा देवता अष्टमावृतौ / अथ गृत्साधिपतयो व्राता व्राताधिपास्तथा

अष्टम आवृतात अठरा प्रकारचे गृत्स-देवता होते; तसेच गृत्सांचे अधिपती, व्रात आणि व्रातांचे अधिपतीही होते।

Verse 23

गणाश्च गणपाश्चैव विश्वरुपा विरूपकाः / महान्तः क्षुल्लकाश्चैव रथिनश्चारथाः परे

गण आणि गणपही, विश्वरूप व विरूपकही; मोठे व लहान, रथी आणि इतर अरथ (पायदळ)ही होते।

Verse 24

रथाश्च रथपत्त्याख्याः सेनाः सेनान्य एव च / क्षत्तारः संग्रही तारस्तक्षाणो रथकारकाः

रथ आणि रथपती म्हणून ओळखले जाणारे, सेना आणि सेनानायकही; क्षत्तार, संग्रही, तार, तक्षाण आणि रथकारही होते।

Verse 25

कुलालश्चेति रुद्रास्ते नवमावृतिदेवताः / कर्माराश्चैव पुञ्जिष्ठा निषादाश्चेषुकृद्गणाः

कुलाल, कर्मार, पुञ्जिष्ठ आणि निषाद—बाण घडविणारे हे गण—हे नवम आवृत्तीचे रुद्रदेवता म्हणून सांगितले आहेत।

Verse 26

धन्वकारा मृगयवः श्वनयः श्वान एव च / अश्वाश्चैवश्वपतयो भवो रुद्रो घटोद्भव

धनुष्यकार, मृगयाकारी, श्वनय व श्वान, तसेच अश्व व अश्वपती—हे ‘भव’, ‘रुद्र’ आणि ‘घटोद्भव’ या नामांनीही प्रसिद्ध आहेत।

Verse 27

शर्वः पशुपतिर्नीलग्रीवश्च शितिकण्ठकः / कपर्दी व्युप्तकेशश्च सहस्रक्षस्तथापरः

शर्व, पशुपती, नीलग्रीव, शितिकण्ठ, कपर्दी, व्युप्तकेश आणि सहस्राक्ष—ही रुद्राची अन्य नावे सांगितली आहेत।

Verse 28

शतधन्वा च गिरिशः शिपिविष्टश्च कुंभज / मीढुष्टम इति प्रोक्ता रुद्रा दशमशालगाः

शतधन्वा, गिरिश, शिपिविष्ट, कुंभज आणि ‘मीढुष्टम’—हे दशम शालेत स्थित रुद्र म्हणून सांगितले आहेत।

Verse 29

अथैकादशचक्रस्था इषुमद्ध्रस्ववामनाः / बृहंश्च वर्षीयां श्चैव वृद्धः समृद्धिना सह

यानंतर एकादश चक्रात स्थित रुद्र—इषुमत्, ह्रस्व, वामन; तसेच बृह, वर्षीयान आणि समृद्धिसह वृद्ध—असे सांगितले आहेत।

Verse 30

अग्र्यः प्रथम आशुश्चाजिरोन्यः शीघ्रशिभ्यकौ / उर्म्यावस्वन्यरुद्रौ च स्रोतस्यो दिव्य एव च

अग्र्य, प्रथम, आशु, अजिरोण्य, शीघ्र व शिभ्यक; तसेच उर्म्य, अवस्वन्य, अरुद्र, स्रोतस्य आणि दिव्य—ही पवित्र रुद्र-नावे सांगितली आहेत.

Verse 31

ज्येष्ठश्चैव कनिष्ठश्च पूर्वजावरजौ तथा / मध्यमश्चावगम्यश्च जघन्यश्च घटोद्भव

ज्येष्ठ व कनिष्ठ, पूर्वज व अवरज; तसेच मध्यम, अवगम्य, जघन्य आणि घटोद्भव—हीही पूज्य नावे आहेत.

Verse 32

चतुर्विंशतिराख्याता एते रुद्रा महाबलाः / अथ बुध्न्यः सोम्यरुद्रः प्रतिसर्पकयाम्यकौ

असे हे चोवीस महाबली रुद्र सांगितले. पुढे बुध्न्य, सोम्यरुद्र, प्रतिसर्पक आणि याम्यक—हीही नावे कथिली.

Verse 33

क्षेम्योवोचवखल्यश्च ततः श्लोक्यावसान्यकौ / वन्यः कक्ष्यः श्रवश्चैव ततो ऽन्यस्तु प्रतिश्रवः

क्षेम्य, वोचव व खल्य; मग श्लोक्य व अवसान्य; वन्य, कक्ष्य व श्रव—आणि त्यानंतर प्रतिश्रव हे नाव कथिले.

Verse 34

आशुषेणश्चाशुरथः शूरश्च तपसां निधे / अवभिन्दश्च वर्मी च वरूथी बिल्मिना सह

हे तपसां निधे! आशुषेण, आशुरथ व शूर; तसेच अवभिन्द, वर्मी, वरूथी—आणि बिल्मि सहित ही नावे कथिली आहेत.

Verse 35

कवची च श्रुतश्चैव सेनो दुन्दुभ्य एव च / आहनन्यश्च धृष्णुश्च ते च षड्विंशतिः स्मृताः / द्वादशावरणस्थास्ते महाकाया महाबलाः

कवची, श्रुत, सेन, दुन्दुभि, आहनन्य आणि धृष्णु—हे मिळून सहावीस असे स्मृत आहेत. ते द्वादश आवरणांत स्थित, महाकाय व महाबलवान आहेत.

Verse 36

प्रभृशाश्चैव दूताश्च प्रहिताश्च निपङ्गिणः / अन्यस्त्विषुधिमानन्यस्तक्ष्णेषुश्च तथा युधि

प्रभृश, दूत, प्रहित आणि निपङ्गिण—तसेच एक अन्य तरकशधारी, आणि दुसरा युद्धात तीक्ष्ण बाणांचा धनी आहे.

Verse 37

स्वायुधश्च सुधन्वा च स्तुत्यः पथ्यश्च कुंभज / काप्यो नाढ्यस्तथा सूधः सरस्यो विन्ध्यमर्दन

स्वायुध, सुधन्वा, स्तुत्य, पथ्य, कुंभज, काप्य, नाढ्य, सूध, सरस्य आणि विन्ध्यमर्दन—हीही प्रसिद्ध नावे आहेत.

Verse 38

ततश्चान्यो नाधमानो वेशन्तः कुप्य एव च / अवधवर्ष्यो ऽवर्ष्यश्च मेध्यो विद्युत्य एव च

त्यानंतर नाधमान, वेशन्त आणि कुप्य; तसेच अवधवर्ष्य, अवर्ष्य, मेध्य आणि विद्युत्य—हेही (महाबल) आहेत.

Verse 39

इध्र्यातप्यौ तथा वात्यौ रेष्म्यश्चैव तथापरः / वास्तव्यो वास्तुपश्चैव सोमश्चेति महाबलाः

इध्र्य, आतप्य, वात्य, रेष्म्य आणि आणखी एक; तसेच वास्तव्यो, वास्तुप आणि सोम—हे सर्व महाबलवान आहेत.

Verse 40

त्रयोदशावरणगाञ्छृणु रुद्रांश्च तान्मुने / रुद्रस्ताम्रारुणः शङ्गस्तथा पशुपतिर्मुने

हे मुने, त्रयोदश आवरणांतील त्या रुद्रांना ऐक—रुद्र, ताम्रारुण, शङ्ग तसेच पशुपति।

Verse 41

उग्रो भीमस्तथैवाग्रेवधदूरेवधावपि / हन्ता चैव हनीयांश्च वृषश्च हरिकेशकः

उग्र, भीम, अग्रेवध, दूरेवध; तसेच हन्ता, हनीयांश, वृष आणि हरिकेशक—हीही रुद्र-नावे आहेत।

Verse 42

तारः शंभुर्मयोभूश्च शङ्करश्च मयस्करः / शिवः शिवतरश्चैव तीर्थ्यः कुल्यस्तथैव च / पार्यो ऽपार्यः प्रतरणस्तथा चोत्तरणो मुने

तार, शंभु, मयोभू, शंकर, मयस्कर; शिव, शिवतर, तीर्थ्य, कुल्य; तसेच पार्य, अपार्य, प्रतरण आणि उत्तरण—हे मुने।

Verse 43

आतर्यश्च तथा लभ्यः षष्ठः फेन्यस्तथैव च / चतुर्दशावरणके कथिता रुद्रदेवताः

आतर्य, लभ्य, षष्ठ आणि फेन्य—हेही; अशा रीतीने चतुर्दश आवरणातील रुद्रदेवतांचे वर्णन सांगितले आहे।

Verse 44

सिकत्यश्च प्रवाह्यश्च तथेरिण्यस्तपोनिधे / प्रपथ्यः किंशिलश्चैव क्षयणस्तदनन्तरम्

हे तपोनिधे, सिकत्य, प्रवाह्य आणि एरिण्य; पुढे प्रपथ्य, किंशिल आणि त्यानंतर क्षयण (अशी नावे) आहेत।

Verse 45

कपर्दी च पुलस्त्यंश्च गोष्ठ्यो गृह्यस्तथैव च / तल्पयो गेह्य स्तथा काट्यो गह्वरेष्ठोरुदीपकः

कपर्दी व पुलस्त्यांश, गोष्ठ्य व गृह्य तसेच; तल्पय, गेह्य, काट्य आणि गह्वरस्थ उरुदीपक—हीही नावे सांगितली आहेत.

Verse 46

निवेष्ट्यश्चापि पान्तव्यो रथन्यः शुक्य एव च / हरीत्यलोथा लोप्याश्च उर्य्यसूर्म्यै तथा मुने

निवेष्ट्य, पान्तव्य, रथन्य व शुक्य; तसेच हरीत्यलोथा, लोप्य आणि उर्य्यसूर्म्यै—हे मुने, ही नावेही कथिली आहेत.

Verse 47

पयेयश्च पर्णशश्च तथा वगुरमाणकः / अभिघ्ननाशिदुश्चैव प्रखिदन किरिकास्तथा

पयेय, पर्णश व वगुरमाणक; तसेच अभिघ्ननाशिदु, प्रखिदन आणि किरिक—हीही पावन नावे आहेत.

Verse 48

देवानां हृदयश्चैव द्वात्रिंशद्रुद्रदेवताः / वर्तते सायुधाः प्राज्ञ नित्यं पञ्चादशावृतौ

देवांचे हृदयस्वरूप ते बत्तीस रुद्रदेव, हे प्राज्ञा, सदैव पंधरा आवरणांत आयुधांसह वर्ततात.

Verse 49

षोडशे त्वावरणके पूर्वादिद्वारवर्तिनः / विक्षिणत्काविचिन्वत्कास्तथा निर्हतनामकाः

सोळाव्या आवरणात, पूर्वादि द्वारांवर स्थित; विक्षिणत्क, आविचिन्वत्क तसेच निर्हत-नामक गण वर्ततात.

Verse 50

आमीवक्ताश्च निष्टप्ता महारुद्रमुपासते / इति षोडशशालेषु स्थितै रुद्रैः सहस्रशः

आमीवग्रस्त व तप्त झालेले ते सहस्रशः रुद्र, षोडश शालांत स्थित होऊन महा-रुद्राची उपासना करीत असतात—असे म्हटले आहे।

Verse 51

सेवितस्तु महारुद्रो ललिताज्ञाप्रवर्तकः / वर्तते जगतामृद्ध्यै मुक्ताशालेशकोणके

ललितेची आज्ञा प्रवर्तविणारा महा-रुद्र सेवित होतो; तो मुक्ताशालेच्या ईश-कोनात जगाच्या समृद्धीसाठी विराजमान असतो।

Verse 52

शतरुद्रियसंख्याता एते रुद्रा महाबलाः / ललिताभक्तिमम्पन्नान्पालयन्ति दिवानिशम् / अभक्तांल्लरितादेव्याः प्रत्यूहैर्योजयन्त्यमी

शतरुद्रियाइतक्या संख्येचे हे महाबली रुद्र, ललिताभक्ती प्राप्त झालेल्यांचे दिवसरात्र रक्षण करतात; आणि ललिता देवीचे अभक्त असणाऱ्यांना हे विघ्नांनी बांधून ठेवतात।

Verse 53

इत्थं शक्रादिदिक्पाला सुक्ताशालं समाश्रिताः / ललितापरमेश्वर्याः सेवामेव वितन्वते

अशा रीतीने शक्र (इंद्र) आदी दिक्पाल सुक्ताशालेचा आश्रय घेऊन ललिता परमेश्वरीची सेवा सतत विस्तारतात।

Verse 54

अथ मुक्ताख्यशालस्यान्तरे मारुतयोजने / शालोमारकताभिख्यश्चतुर्योजनमुच्छ्रितः

यानंतर मुक्ताख्य शालेच्या आत, मारुत-योजन परिसरात, ‘शालोमारकता’ नावाचा (प्रासाद/स्तंभ) चार योजन उंच उभा आहे।

Verse 55

पूर्ववद्गोपुरादीना संस्थानैश्च सुशोभितः / तत्र श्रीदण्डनाथाया दहनादिविदिग्गताः

तो प्रदेश पूर्वीप्रमाणे गोपुर इत्यादी रचनांनी अत्यंत शोभून दिसत होता। तेथे श्रीदण्डनाथेसाठी दहनादी विधी दिशानुसार पार पडल्या।

Verse 56

चत्वारो निलयाः प्रोक्ता मन्त्रिणीगृहविस्तराः / गीतिचक्ररथेन्द्रस्य याः पर्वाणि समाश्रिताः

चार निवासस्थान सांगितले आहेत, जे मंत्रिणीच्या गृहविस्तारासारखे होते। ती गीतिचक्ररथेन्द्राच्या पर्वांवर आधारलेली होती।

Verse 57

भण्डासुरमहायुद्धे ता देव्यस्तत्र जाग्रति / सर्वाः स्थल्यो मरकतश्रेणिभिः खचिताः शुभाः

भण्डासुराच्या महायुद्धात त्या देव्या तेथे जागृत होत्या। सर्व शुभ स्थळे मरकताच्या रांगांनी जडित होती।

Verse 58

हेमतालवनाढ्याश्च सर्ववस्तुसमाकुलाः / तत्रदेव्यः समस्ताश्च दण्डनाथासमश्रियः

ती हेममय ताळवनांनी समृद्ध व सर्व वस्तूंनी परिपूर्ण होती. तेथील सर्व देव्या दण्डनाथेचा आश्रय घेऊन होत्या.

Verse 59

हलोद्धर्णहलाद्धर्णमुसलाः सञ्चरन्त्यपि / संख्यातीतास्तालवृक्षा नवस्वर्णविचित्रिताः

नांगर उचलणारे, नांगर धारण करणारे व मुसळ धारण करणारेही तेथे संचार करीत. असंख्य ताळवृक्ष नवसुवर्णाने नानाविध अलंकृत होते.

Verse 60

योजनायतकाण्डाश्च दलैर्युक्ता विशङ्कटैः / हेमत्वचो ऽतिसुस्निग्धाः सच्छायाः फलभङ्गुराः

त्यांचे खोड योजनभर लांब, रुंद पानांनी युक्त होते. साल सुवर्णासारखी अतिशय स्निग्ध; छाया रम्य, पण फळे लवकर तुटणारी होती.

Verse 61

आमूलाग्रं लम्बमानास्ताला हालाघटाकुलाः / वर्तन्ते दण्डनाथायाः प्रीत्यर्थं शिल्पिभिः कृताः

मुळापासून टोकापर्यंत लोंबकळणारे ताड मद्यघटांनी भरलेले होते. दण्डनाथा देवीच्या प्रीत्यर्थ शिल्पींनी ते रचले होते.

Verse 62

तं च तालरसापूरं पीत्वापीत्वा मदाकुलाः / जृंभिण्याद्याश्चक्रदेव्यो हेतुकाद्याश्च भैरवाः

तो ताडरसाचा पूर वारंवार पिऊन ते मदाने व्याकुळ झाले—जृंभिणी आदी चक्रदेव्या आणि हेतुक आदी भैरव.

Verse 63

सप्तनिग्रहदेव्यश्च नृत्यन्ति मदविह्वलाः / चतुर्विदिक्षु दण्डिन्या यत्रयत्र महादृशः

सप्त निग्रहदेव्याही मदाने विह्वळ होऊन नृत्य करतात; दण्डिनीच्या चारही दिशांत, जिथेजिथे त्या महादृशा स्थित आहेत.

Verse 64

तत्र पूर्वादिदिग्भागे देवीसदृशवर्चसः / उन्मत्तभैरवी चव स्वप्नेशी सर्वतोदिशम्

तेथे पूर्वादी दिशाभागात देवीसदृश तेज असलेली उन्मत्त-भैरवी आणि स्वप्नेशी—सर्व दिशांत विराजमान होत्या.

Verse 65

निवासो दण्डनाथायाः केवलं त्वाभिमानिकः / तस्यास्तु सेवावासो ऽन्यो महापद्माटवीस्थले / तत्कक्षातिदवीयस्त्वान्सेवार्थं तत्र तद्गृहः

दण्डनाथेचा निवास हा केवळ तुझ्या अभिमानामुळेच मानला जातो; परंतु देवीचा सेवावास महापद्म-अरण्यात आहे. तिच्या कक्षापासून फार दूर, सेवेसाठी तेथे तिचे गृह आहे.

Verse 66

अथो मरकताकारे शाले तत्सप्तयोजने / प्राकारो विद्रुमाकारः प्रातरर्यमपाटलः

मग सात योजन विस्ताराच्या, मरकतासारख्या तेजस्वी शाळेत—प्राकार विद्रुमासारखा होता आणि प्रभाती अरुणछटा असलेल्या पाटल पुष्पासारखा वर्ण होता.

Verse 67

तत्र स्थलास्तु सकला विद्रुमैरेव निर्मिताः / तद्वद्विद्रुमसंकाशो ब्रह्मा नलिनविष्टरः

तेथे सर्व प्रांगणे विद्रुमानेच निर्मिली होती; तसेच कमलासन ब्रह्माही विद्रुमासारख्या प्रभेने दीप्तिमान होते.

Verse 68

ब्रह्मलोकात्समागत्य सार्द्धं सर्वैर्मुनीश्वरैः / सदा श्रीललितादेव्याः सेवनार्थमतन्द्रितः

ब्रह्मलोकातून येऊन, सर्व मुनिश्रेष्ठांसह, तो सदा श्रीललिता देवीच्या सेवेसाठी अखंड तत्पर असतो.

Verse 69

मरीच्याद्यैः प्रजासृग्भिर्वर्तते साकमब्धिप / चतुर्दशापि विद्यास्ता उपविद्याः सहस्रशः

हे समुद्रपते! मरीची आदी प्रजास्रष्ट्यांसह तो वर्ततो; तेथे चौदा विद्याही आणि सहस्रों उपविद्याही विद्यमान आहेत.

Verse 70

चतुष्षष्टिकलाश्चैव शरीरिण्यो महत्तराः / प्राकारे विद्रुमाकारे ब्रह्मलोकसमाश्रिताः / वर्तन्ते जगतामृद्ध्यै ललिता देवताज्ञया

चौसष्ट कला देहधारी व अत्यंत महान असून, विद्रुमाकार प्राकारात ब्रह्मलोकाचा आश्रय घेऊन, जगाच्या समृद्धीसाठी देवी ललितेच्या आज्ञेने निरंतर प्रवर्ततात।

Verse 71

अथ विद्रुमशालस्यानतरे मारुतयोजने / माणिक्यमण्डपस्थाने परीतः सर्वतोदिशम् / वर्तते विष्णुलोकस्तु ललितासेवनोत्सुकः

यानंतर विद्रुम-शाळेजवळ, एक मारुत-योजन अंतरावर, माणिक्य-मंडपाच्या स्थानी सर्व दिशांनी वेढलेला विष्णुलोक आहे; तो ललितादेवीच्या सेवेस सदैव उत्सुक असतो।

Verse 72

तत्र वैष्णवलोके तु विष्णुः साक्षात्सनातनः / चतुर्घा दशधा चैव तथा द्वादशधा पुनः / विभिन्नमूर्तिः सततं वर्तते माधवः सदा

त्या वैष्णव लोकी साक्षात् सनातन विष्णु विराजमान आहेत; ते चतुर्धा, दशधा आणि पुन्हा द्वादशधा—अशा विविध मूर्तींनी माधव सदा निरंतर वर्ततात।

Verse 73

भण्डासुरमहायुद्धे ये श्रीदेवीनखोद्भवाः / दशावतारदेवास्तु ते ऽपि माणिक्यमण्डपे

भण्डासुराच्या महायुद्धात श्रीदेवीच्या नखांतून जे उत्पन्न झाले, ते दशावतारदेवही माणिक्य-मंडपात विराजमान आहेत।

Verse 74

पूर्वकक्षान्तरेभ्यस्तु तत्कक्षायां विशेषतः / उपर्याच्छादनामात्रं माणिक्यदृषदां गणैः

पूर्वी कक्षांपेक्षा त्या कक्षात विशेषतः, माणिक्य शिळांच्या समूहांनी वरून केवळ आच्छादनमात्र केलेले आहे।

Verse 75

तत्र कक्षान्तरे देवः शङ्खचक्रगदाधरः / भिन्नो द्वादशमूर्त्या च पूर्वाद्याशासुरक्षति

तेथे त्या प्राकार-अंतरात शंख-चक्र-गदा धारण करणारा देव विराजतो. तो द्वादश मूर्तींनी विभक्त होऊन पूर्वादी सर्व दिशांचे रक्षण करतो.

Verse 76

जाम्बूनदप्रभश्चक्री पूर्वस्यां दिशि केशवः / पश्चान्नारायणः शङ्खी नीलजीमूतसंनिभः

पूर्व दिशेला चक्रधारी केशव जांबूनद-सुवर्णासारखा तेजस्वी आहे. पश्चिमेला शंखधारी नारायण निळ्या मेघासारखा श्याम आहे.

Verse 77

इन्दीवरदलश्या मो मधुमान्माधवो ऽवति / गोविन्दो दक्षिणे पार्श्वे धन्वी चन्द्रप्रभो महान्

नील कमळपानासारखा श्याम, मधुमान माधव रक्षण करतो. दक्षिण पार्श्वी गोविंद महान धनुर्धर असून त्याची प्रभा चंद्रासारखी आहे.

Verse 78

उत्तरे हलधृग्विष्णुः पद्मकिञ्जल्कसंनिभः / आग्नेय्यामरविन्दाभो मुसली मधुसूदनः

उत्तर दिशेला हल धारण करणारा विष्णु पद्मकेसरासारखा तेजस्वी आहे. आग्नेय दिशेला अरविंदासारखी प्रभा असलेला, मुसळधारी मधुसूदन विराजतो.

Verse 79

त्रिविक्रमः खड्गपाणिर्नैरृत्ये च्वलनप्रभः / वायव्यां वामनो वज्री तरुणादित्य दीप्तिमान्

नैरृत्य दिशेला खड्गधारी त्रिविक्रम अग्नीसारखा ज्वलंत तेजस्वी आहे. वायव्य दिशेला वज्रधारी वामन तरुण सूर्याप्रमाणे दीप्तिमान आहे.

Verse 80

ईशान्यां पुण्डरीकाभः श्रीधरः पट्टिशायुधः / विद्युत्प्रभो हृषीकेशो ह्यवाच्यां दिशि मुद्गरी

ईशान्य दिशेस पद्मासारख्या प्रभेचा श्रीधर पट्टिश हे आयुध धारण करून स्थित आहे. आणि अवाच्य दिशेस विद्युत्प्रभ हृषीकेश मुद्गर (गदा) धारण करतो॥

Verse 81

पद्मनाभः शार्ङ्गपाणिः सहस्रार्कसमप्रभः / माणिक्यमण्डपस्थानमनुलोम्येन वेष्टते

पद्मनाभ, शार्ङ्गधनुष्य धारण करणारा, सहस्र सूर्यांसारखा तेजस्वी आहे. तो माणिक्य-मंडपाच्या स्थानास अनुलोम (दक्षिणावर्त) क्रमाने परिक्रमा करतो॥

Verse 82

सर्वायुधः सर्वशक्तिः सर्वज्ञः सर्वतोमुखः / इन्द्रगोपकसंकाशः पाशहस्तो ऽपराजितः

तो सर्व आयुधांनी युक्त, सर्वशक्तिमान, सर्वज्ञ आणि सर्वतोमुख आहे. इंद्रगोपासारख्या वर्णाचा, पाशहस्त आणि अपराजित आहे॥

Verse 83

दामोदरस्तु सर्वात्मा ललिताभक्तिनिर्भरः / माणिक्यमण्डपस्थानं विलोमेन विवेष्टते

दामोदर हा सर्वात्मा असून ललिताभक्तीने परिपूर्ण आहे; तो माणिक्य-मंडपाच्या स्थानास विलोम (वामावर्त) क्रमाने परिक्रमा करतो॥

Verse 84

इति द्वादशभिर्देहैर्भगवानम्बुजेक्षणः / माणिक्यमण्डपगतो विष्णुलोके विराजते

अशा रीतीने बारा देह-रूपांनी युक्त कमलनेत्र भगवान माणिक्य-मंडपात जाऊन विष्णुलोकात विराजमान होतो॥

Verse 85

अथ नानारत्नशालान्तरे मारुतयोजने / सहस्रस्तम्भकं नाम मण्डपं सुमनोहरम्

मग नानारत्नशालांच्या अंतरात, वायू-योजनाएवढ्या विस्तारात, ‘सहस्रस्तम्भक’ नावाचा अत्यंत मनोहर मंडप दिसतो।

Verse 86

नानारत्नैस्तु खचितं नानारत्नैरलङ्कृतम् / नानारत्नकृतश्शालस्तुङ्गस्तत्राभिवर्तते

तो नानारत्नांनी जडलेला व नानारत्नांनीच अलंकृत आहे; तेथे नानारत्नांनी निर्मिलेला उंच शिखरयुक्त प्रासाद शोभून दिसतो।

Verse 87

एका पङ्क्तिः सहस्रैस्तु स्तम्भस्तियक्प्रवर्तते / तादृशाः पङ्क्तयो बह्व्यः स्तम्भानां तु चतुर्दिशम्

एका रांगेत सहस्र स्तंभ आडवे पसरले आहेत; अशा अनेक रांगा चारही दिशांना स्तंभांची रचना करीत आहेत।

Verse 88

उपर्याच्छादनं चापि पूर्ववद्रत्नदारुभिः / शिवलोकस्तत्र महाञ्जागर्ति स्फुरितद्युतिः

वरचे आच्छादनही पूर्वीप्रमाणे रत्नमय काष्ठांनी बनलेले आहे; तेथे शिवलोक महान तेजाने स्फुरित होऊन जागृतप्राय प्रकाशतो।

Verse 89

शैवागमा मूर्तिमन्तस्तत्राष्टाविंशतिः स्मृताः / नन्दिभृङ्गिमहाकालप्रमुखास्तत्र चोत्तमाः

तेथे मूर्तिमान शैवागम अठ्ठावीस असे मानले गेले आहेत; तसेच नंदी, भृंगी, महाकाल इत्यादी प्रमुख उत्तम गणही तेथे आहेत।

Verse 90

षड्विंशत्तत्त्वदेवाश्च गजवक्त्राः सहस्रशः / शिवलोकोत्तमे तस्मिन्सहस्रस्तम्भमण्डपे

त्या उत्तम शिवलोकी सहस्रस्तंभमंडपात षड्विंशतितत्त्वदेव गजमुखरूप धारण करून हजारोंच्या संख्येने उपस्थित होते।

Verse 91

ईशानः सर्वविद्यानामधिपश्चन्द्रशेखरः / ललिताज्ञापालकश्च ललिताज्ञाप्रवर्तकः

ईशान चंद्रशेखर सर्व विद्यांचा अधिपती आहे; तो ललितेच्या आज्ञेचा पालकही आहे आणि त्या आज्ञेचा प्रवर्तकही आहे।

Verse 92

ललितामन्त्र जापी च नित्यमानन्दमानसः / शैव्या दृष्ट्या स्वभक्तानां ललितामन्त्रसिद्धये

तो ललितामंत्राचा जप करणारा, नित्य आनंदमय मनाचा आहे; शैवी दृष्टीने आपल्या भक्तांना ललितामंत्रसिद्धी प्राप्त करून देतो।

Verse 93

अन्तर्बहिस्तमः पुञ्जनिर्भेदनपटी यसीम् / महाप्रकाशरूपां तां मेधाशक्ति प्रकाशयन्

जी अंतर्बाह्य तमःपुंज भेदण्यात समर्थ आहे, त्या महाप्रकाशरूप मेधाशक्तीला तो प्रकट करीत आहे।

Verse 94

सर्वज्ञः सर्वकर्ता च सहस्रस्तम्भमण्डपे / वर्तमानो महादेव देवीः श्रीभक्तिनिर्भरः / तत्तच्छालान्समाश्रित्य वर्तते कुम्भसंभवः

सहस्रस्तंभमंडपात विद्यमान महादेव सर्वज्ञ व सर्वकर्ता आहे; देविंप्रती श्रीभक्तीने परिपूर्ण आहे. आणि त्या त्या शालांचा आश्रय घेऊन कुंभसंभव (अगस्त्य)ही तेथे वर्ततो।