Adhyaya 17
Daṇḍanāthāviniryāṇa (The Departure/March of Daṇḍanāthā)
या अध्यायात ब्रह्माण्डपुराणातील ललितोपाख्यान (हयग्रीव–अगस्त्य संवाद) प्रवाहात श्रीललितेची सेनापती दण्डनाथा हिचे युद्धासाठीचे विनिर्याण वर्णिले आहे. असंख्य शुभ्र छत्रांनी आकाश उजळते; ध्वज, चामर इत्यादींसह भयंकर शक्तिसेना रचनेत पुढे सरकते. विशेष देवी-दले प्रकटतात—महिषारूढ सूकरानना (वराहमुखी) तुकड्या आणि धुरकट-अग्निवर्ण, दारुण दंतांची पोत्रीमुखी देवी तिच्या गणांसह। दण्डनाथा महाशिंहावरून उतरून वज्रघोष नावाच्या भयानक वाहनावर आरूढ होते; त्याचा गर्जन व दात दिशांना कंपवितात, जणू पृथ्वी-पाताळ मथून टाकतील. त्रैलोक्यात भय पसरते—ही मोहीम स्थानिक युद्ध नसून अधर्मासुर-बलाच्या दमनासाठीची विश्वव्यापी धर्मस्थापना आहे, असे सूचित होते।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने ससेनविजययात्रा नाम षोडशो ऽध्यायः दण्डनाथाविनिर्याणे संख्यातीतैः सितप्रभैः / छत्रैर्गगनमारेजे निःसंख्याशशिमण्डितम्
अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्ड महापुराणाच्या उत्तरभागातील हयग्रीव–अगस्त्य संवादातील ललितोपाख्यानात ‘ससेनविजययात्रा’ नावाचा सोळावा अध्याय. दंडनाथेच्या प्रस्थानावेळी संख्यातीते शुभ्रप्रभ छत्रांनी आकाश शोभून दिसले, जणू असंख्य चंद्रांनी अलंकृत झाले।
Verse 2
अन्योन्यसक्तैर्थवलच्छत्रैरन्तर्घनीभवत् / तिमिरं नुनुदे भूयस्तत्काण्डमणिरोचिषा
एकमेकांना लागून असलेल्या विशाल छत्रांमुळे आत दाटपणा झाला; तरी त्यांच्या दांड्यांवरील मण्यांच्या तेजाने अंधार पुन्हा दूर झाला।
Verse 3
वज्रप्रभाधगधगच्छायापूरितदिङ्मुखाः / तालवृन्ताः शतविधाः क्रोडमुख्या बले ऽचलन्
वज्रासारख्या तेजाची धगधगती छाया दिशांचे मुख भरून टाकीत होती; शंभर प्रकारचे तालपंखे, वराहमुख्यांसह, सैन्यात पुढे सरकले।
Verse 4
चण्डो दण्डादयस्तीव्राभैरवाः शुलपाणयः / ज्वलत्केशापिशङ्गाभास्तडिद्भासुरदिङ्मुखाः
चंड व दंड इत्यादी तीव्र भैरव शूलधारी होते; त्यांच्या केशांची ज्वाला पेटलेली, पिवळसर आभा, आणि दिशांचे मुख वीजेसारखे तेजस्वी झाले।
Verse 5
दहत्य इव दैत्यौघांस्तीक्ष्णैर्मार्गणवह्निभिः / प्रचेलुर्दण्डनाथायास्सेना नासीरधाविताः
तीक्ष्ण बाणरूपी अग्नीने जणू दैत्यसमूह जाळीत दण्डनाथाची सेना नासीरकडे धाव घेत पुढे निघाली।
Verse 6
अथ पोत्रीमुखीदेवीसमानाकृतिभूषणाः / तत्समानायुधकरास्तत्समानस्ववाहनाः
मग पोत्रीमुखी देवीसारखीच रूप-आभूषणे धारण करणाऱ्या, तिच्यासारखीच शस्त्रे हातात घेणाऱ्या आणि तिच्यासारखीच वाहने असलेल्या (सेना) प्रकट झाल्या।
Verse 7
तीक्ष्मदंष्ट३विनिष्ठ्यूतवह्रिधूमामितांबराः / तमालश्यामलाकाराः कपिलाः क्रूरलोचनाः
तीक्ष्ण दातांतून उगाळलेल्या अग्नी-धुरामुळे ज्यांची वस्त्रे धूसर भासत, तमालासारखी श्याम आकृती, कपिलवर्ण आणि क्रूर नेत्र असलेले ते होते।
Verse 8
सहस्रमहिषारूढाः प्रचेलुः सूकराननाः / अथ श्रीदण्डनाथा च करिचक्ररथोत्तमात्
हजारो म्हशींवर आरूढ झालेले सूकरमुख योद्धे पुढे सरकले; आणि मग श्री दण्डनाथाही श्रेष्ठ गजचक्र-रथावरून (उतरली)।
Verse 9
अवरुह्य महासिंहमारुरोह स्ववाहनम् / वज्रघोष इति ख्यातं धूतकेसरमण्डलम्
महासिंहावरून उतरून ती आपल्या वाहनावर आरूढ झाली—‘वज्रघोष’ म्हणून प्रसिद्ध, आणि ज्याचे केसरमंडल झटकून उजळलेले होते।
Verse 10
व्यक्तास्यं विकटाकारं विशङ्कटविलोचनम् / दंष्ट्राकटकटत्कारबधिरीकृतदिक्तटम्
तिचे मुख स्पष्ट, रूप अतिविकट, नेत्र भयप्रद; दातांच्या कटकटीने दिशांचे काठ जणू बहिरे झाले।
Verse 11
आदिकूर्मकठोरास्थि खर्परप्रतिमैर्नखैः / विबन्तमिव भूचक्रमापातालं निमज्जिभिः
आदि-कूर्माच्या कठोर अस्थीसारख्या, खप्परसदृश नखांनी ती जणू भूमिचक्र भेदत पाताळापर्यंत निमज्जित झाली।
Verse 12
योजनत्रयमुत्तुङ्गं वगादुद्धूतवालधिम् / सिंहवाहनमारुह्य व्यचलद्दण्डनायिका
तीन योजन उंच, वेगाने उडणारी शेपटी असलेल्या सिंहवाहनावर आरूढ होऊन दण्डनायिका देवी डगमगली नाही।
Verse 13
तस्यामसुरसंहारे प्रवृत्तायां ज्वलत्क्रुधि / उद्वेगं बहुलं प्राप त्रैलोक्यं सचराचरम्
ती असुरसंहारास प्रवृत्त, ज्वलंत क्रोधाने दिप्त होताच, चराचरांसह त्रैलोक्याला प्रचंड उद्वेग आला।
Verse 14
किमसौ धक्ष्यति रुषा विश्वमद्यैव पोत्रिणी / किं वा मुसलघातेन भूमिं द्वेधा करिष्यति
हे पोत्रिणी, ही रागाने आजच सगळे विश्व जाळून टाकील काय? की मुसळाच्या घावाने पृथ्वीचे दोन तुकडे करील?
Verse 15
अथ वा हलनिर्घातैः क्षोभयिष्यति वारिधीन् / इति त्रस्तहृदः सर्वे गगने नाकिनां गणाः
“किंवा तो नांगराच्या घावांनी तो समुद्रांना खवळवील”—असे म्हणत आकाशात देवगण सर्व भयभीत झाले।
Verse 16
दूराद्रुतं विमानैश्च सत्रासं ददृशुर्गताः / ववन्दिरे च ता देवा बद्धाञ्जलिपुटान्विताः / मुहुर्द्वादशनामानि कीर्तयन्तो नभस्तले
देवगण विमानांनी दूर गेले आणि भययुक्त दृश्य पाहिले। मग त्यांनी हात जोडून वंदन केले व आकाशात वारंवार देवीची बारा नावे कीर्तन करू लागले।
Verse 17
अगस्त्य उवाच कानि द्वादशनामानि तस्या देव्या वद प्रभो / अश्वानन महाप्राज्ञ येषु मे कौतुकं महत्
अगस्त्य म्हणाले—हे प्रभो, त्या देवीची बारा नावे कोणती ते सांगा। हे अश्वानन महाप्राज्ञ, त्यांविषयी मला मोठे कुतूहल आहे।
Verse 18
हयग्रीव उवाच शृणु द्वादशनामानि तस्या देव्या घटोद्भव / यदाकर्णनमात्रेण प्रसन्ना सा भविष्यति / पञ्चमी दण्डनाथा च संकेता समयेश्वरी
हयग्रीव म्हणाले—हे घटोद्भव, त्या देवीची बारा नावे ऐक; केवळ श्रवणमात्राने ती प्रसन्न होते—पंचमी, दंडनाथा, संकेताः, समयेश्वरी।
Verse 19
तथा समयसंकेता वाराही पोत्रिणी तथा / वार्ताली च महासेनाप्याज्ञा चक्रेश्वरी तथा
तसेच समयसंकेता, वाराही, पोत्रिणी; आणि वार्ताली, महासेना, आज्ञा व चक्रेश्वरी।
Verse 20
अरिघ्नी चेति सम्प्रोक्तं नामद्वादशकं मुने / नामद्वादशकाभिख्यवज्रपञ्जरमध्यगः / संकटे दुःखमाप्नोति न कदाचन मानवः
हे मुने, ‘अरिघ्नी’ इत्यादी हे द्वादश नामांचे स्तोत्र सांगितले आहे. जो या नामद्वादशक-रूपी वज्रपिंजऱ्यात स्थित राहतो, तो मनुष्य संकटातही कधी दुःख पावत नाही.
Verse 21
एतैर्नामभिरभ्रस्थाः संकेतां बहु तुष्टुवुः / तेषामनुग्रहार्थाय प्रचचालच सा पुनः
या नामांनी मेघांमध्ये स्थित शक्तींनी संकेतादेवीची फार स्तुती केली. त्यांच्या अनुग्रहासाठी ती देवी पुन्हा पुढे निघाली.
Verse 22
अथ संकेतयोगिन्या मन्त्रनाथा पदस्पृशः / निर्याणसूचनकरी दिवि दध्वान काहली
मग संकेतयोगिनीच्या चरणस्पर्शाने मंत्रनाथांची काहली आकाशात घुमली; ती प्रस्थानाचा संकेत देणारी होती.
Verse 23
शृङ्गारप्रायभूषाणां शार्दूलश्यामलत्विषाम् / वीणासंयतपाणीनां शक्तीनां निर्ययौ बलम्
श्रृंगारप्रधान भूषणांनी सजलेल्या, वाघासारख्या श्याम तेजाच्या, आणि वीणा धारण केलेल्या हातांच्या शक्तींचे सैन्य बाहेर पडले.
Verse 24
काश्चद्गायन्ति नृत्यन्ति मत्तकोकिलनिःस्वनाः / वीणावेणुमृदङ्गाद्याः सविलासपदक्रमाः
त्यांपैकी काही मत्त कोकिळेसारख्या मधुर नादाने गात व नाचत होत्या; वीणा, वेणू, मृदंग इत्यादींसह त्यांची पावलांची लयही विलासपूर्ण होती.
Verse 25
प्रचेलुः शक्तयः श्यामा हर्षयन्त्यो जगज्जनान् / मयूरवाहनाः काश्चित्कतिचिद्धंसवाहनाः
श्यामवर्ण शक्ती जगज्जनांना हर्षित करीत पुढे निघाल्या; काही मयूरवाहन, तर काही हंसवाहन होत्या.
Verse 26
कतिचिन्नकुलारूढाः कतिचित्कोकिलासनाः / सर्वाश्च श्यामलाकाराः काश्चित्कर्णीरथस्थिताः
काही नकुलावर आरूढ होत्या, काही कोकिळा-आसनावर; सर्वांचे रूप श्यामल होते, आणि काही कर्णी-रथावर स्थित होत्या.
Verse 27
कादंबमधुमत्ताश्च काश्चिदारूढसैन्धवाः / मन्त्रनाथां पुरस्कृत्य संप्रचेलुः पुरः पुरः
काही कादंब-मधाने मत्त होत्या, काही सैन्धव अश्वावर आरूढ; मंत्रनाथेला अग्रस्थानी ठेवून त्या पुढे पुढे निघाल्या.
Verse 28
अथारुह्य समुत्तुङ्गध्वजचक्रं महारथम् / बालार्कवर्णकवचा मदालोलविलोचना
मग ती अत्युच्च ध्वज व चक्रयुक्त महारथावर आरूढ झाली; तिचे कवच बालसूर्यासारखे वर्णाचे होते आणि नेत्र मदाने चंचल होते.
Verse 29
ईषत्प्रस्वेदकणिकामनोहरमुखांबुजा / प्रेक्षयन्ती कटाक्षौधौः किञ्चिद्भ्रूवल्लिताण्डवैः
अल्प घामकणांनी शोभणारे तिचे मुखकमळ मनोहर होते; ती कटाक्षांच्या प्रवाहाने पाहत, भुवयांच्या लहरी हालचालींनी किंचित नृत्यभंगिमा करीत होती.
Verse 30
समस्तमपि तत्सैन्यं शक्तीनामुद्धतोद्धतम् / पिच्छत्रिकोणच्छत्रेण बिरुदेन महीयसा
त्या शक्तींचे सर्व सैन्य अत्यंत उन्मत्त व प्रचंड होते; महान् बिरुद-चिन्ह असलेल्या पिच्छत्रिकोण छत्राच्या वैभवाने ते विभूषित होते।
Verse 31
आसां मध्ये न चान्यासां शक्तीनामुज्ज्वलोदया / निर्जगाम घनश्यामश्यामला मन्त्रनायिका
त्या शक्तींमध्ये, इतर कुणासारखी नव्हे—उज्ज्वल उदय असलेली घनश्याम श्यामला मंत्रनायिका प्रकट झाली।
Verse 32
तां तुष्टुवुः षोडशभिर्नामभिर्नाकवासिनः / तानि षोडशनामानि शृणु कुंभसमुद्भव
देवलोकातील वासीयांनी तिची सोळा नावांनी स्तुती केली. हे कुंभसमुद्भवा! ती सोळा नावे ऐक।
Verse 33
संगीतयोगिनी श्यामा श्यामला मन्त्रनायिका / मन्त्रिणी सचिवेशी च प्रधानेशी शुकप्रिया
ती संगीतयोगिनी, श्यामा, श्यामला, मंत्रनायिका; तसेच मंत्रिणी, सचिवेशी, प्रधानेशी आणि शुकप्रिया अशी ओळखली जाते।
Verse 34
वीणावती वैणिकी च मुद्रिणी प्रियकप्रिया / निपप्रिया कदंबेशी कदंबवनवासिनी
ती वीणावती, वैणिकी, मुद्रिणी, प्रियकप्रिया; तसेच निपप्रिया, कदंबेशी आणि कदंबवनवासिनी म्हणूनही ओळखली जाते।
Verse 35
सदामदा च नामानि षोडशैतानि कुंभज / एतैर्यः सचिवेशानीं सकृत्स्तौति शरीरवान् / तस्य त्रैलोक्यमखिलं हस्ते तिष्ठत्यसंशयम्
हे कुंभज! ‘सदामदा’ इत्यादी ही सोळा नावे; जो देहधारी या नावांनी सचिवेशानीची एकदाही स्तुती करतो, त्याच्या हाती निःसंशय संपूर्ण त्रैलोक्य येते।
Verse 36
मन्त्रिनाथा यत्रयत्र कटाक्षं विकिरत्यसौ / तत्रतत्र गताशङ्कं शत्रुसैन्यं पतत्यलम्
मंत्रिनाथा जिथेजिथे कटाक्ष पसरविते, तिथेतिथे शत्रुसैन्याची सर्व शंका नष्ट होऊन ते पूर्णपणे कोसळते।
Verse 37
ललितापरमेशान्या राज्यचर्चा तु यावती / शक्तीनामपि चर्चा या सा सर्वत्र जयप्रदा
ललितापरमेशानीची जितकी राज्यचर्चा आहे आणि शक्तींची जी चर्चा आहे—ती सर्वत्र विजय देणारी आहे।
Verse 38
अथ संगीतयोगिन्याः करस्थाच्छुकपोतकात् / निर्जगाम धनुर्वेदो वहन्सज्जंशरासनम्
मग संगीतयोगिनीच्या हातातील पोपटापासून, सज्ज धनुष्यबाण धारण करून धनुर्वेद प्रकट झाला।
Verse 39
चतुर्बाहुयुतो वीरस्त्रिशिरास्त्रिविलोचनः / नमस्कृत्य प्रधानेशीमिदमाह स भक्तिमान्
चार बाहू असलेला, तीन शिर व तीन नेत्र असलेला तो वीर भक्तिमान् प्रधानेशीला नमस्कार करून असे म्हणाला।
Verse 40
देवि भण्डासुरेद्रस्य युद्धाय त्वं प्रवर्त्तसे / अतस्तव मया साह्यं कर्तव्यं मन्त्रिनायिके
देवि, तू भंडासुरेंद्राशी युद्धासाठी प्रवृत्त झाली आहेस; म्हणून, हे मंत्रिणी-नायिके, मला तुझी साहाय्य करणे आवश्यक आहे।
Verse 41
चत्रजीवमिमं नाम कोदण्डं सुमहत्तरम् / गृहाण जगतामंब दानवानां निबर्हणम्
हे जगदंबा, ‘चत्रजीव’ नावाचा हा अतिमहान कोदंड धनुष्य स्वीकार; हा दानवांच्या संहारासाठी आहे।
Verse 42
इमौ चाक्षयबाणाढ्यौ तूणीरौ स्वर्णचित्रितौ / गृहाण दैत्यनाशाय ममानुग्रहहेतवे
सुवर्णचित्रित, अक्षय बाणांनी परिपूर्ण हे दोन्ही तूणीर स्वीकार; दैत्यनाशासाठी आणि माझ्यावर अनुग्रह करण्यासाठी।
Verse 43
इति प्रणम्य शिरसा धनुर्वेदेन भक्तितः / अर्पितांश्चापतूणीराञ्जग्राह प्रियकप्रिया
असे म्हणत धनुर्वेदात निपुण तो भक्तिभावाने मस्तक झुकवून प्रणाम करून अर्पित धनुष्य व तूणीर प्रियकाची प्रिया हिने स्वीकारले।
Verse 44
चित्रजीवं महाचापमादाय च शूकप्रिया / विस्फारं जनयामास मौर्वीमुद्वाद्य भूरिशः
शूकप्रिया हिने ‘चित्रजीव’ महाधनुष्य उचलून, मौर्वी प्रत्यंचा वारंवार ताणून, प्रचंड विस्फार ध्वनी निर्माण केला।
Verse 45
संगीतयोगिनी चापध्वनिना पूरितं जगत् / नाकालयानां च मनोन यनानन्दसंपदा
संगीत-योगिनीच्या धनुष्यध्वनीने जगत् भरून गेले; नाकलोकातील जनांचे मनही त्या आनंद-संपदेने तृप्त झाले।
Verse 46
यन्त्रिणी चेति द्वे तस्याः परिचारिके / शुकं वीणां च सहसा वहन्त्यौ परिचेरतुः
‘यंत्रिणी’ नावाच्या तिच्या दोन परिचारिका होत्या; त्या सहसा पोपट व वीणा वाहून तिची सेवा करीत राहिल्या।
Verse 47
आलोलवलयक्वाणवर्धिष्णुगुणनिस्वनम् / धारयन्ती घनश्यामा चकारातिमनोहरम्
घनश्यामेने हलणाऱ्या बांगड्यांच्या किणकिणीने वाढणारा मधुर गुणनाद धारण करून ते अत्यंत मनोहर केले।
Verse 48
चित्रजीवशरासेन भूषिता गीतयोगिनी / कदंबिनीव रुरुचे कदम्बच्छत्रकार्मुका
चित्रजीव पक्ष्याच्या पिसांच्या बाणांनी भूषित ती गीत-योगिनी, कदंबछत्रासारख्या धनुष्याने मेघमालेसारखी उजळून निघाली।
Verse 49
कालीकटाक्षवत्तीक्ष्णो नृत्यद्भुजगभीषणः / उल्लसन्दक्षिणे पाणौ विललास शिलीमुखः
कालीच्या कटाक्षासारखा तीक्ष्ण, नाचत्या सर्पासारखा भीषण तो बाण; उजव्या हातात झळकत शोभून दिसू लागला।
Verse 50
गेयचक्ररथारूढां तां पश्चाच्च सिषेविरे / तद्वच्छ्यामलशोभाढ्या देव्यो बाणधनुर्धराः
गेयचक्र-रथावर आरूढ झालेल्या त्या देवीच्या मागोमाग, श्यामल शोभेने युक्त, बाण-धनुष्य धारण करणाऱ्या देव्या सेवेसाठी चालल्या।
Verse 51
सहस्राक्षौहिणीसंख्यास्तीव्रवेगा मदालसाः / आपूरयन्त्यः ककुभं कलैः किलिकिलारवैः
सहस्र अक्षौहिणीइतक्या असंख्य, तीव्र वेगाने मदालस झालेल्या त्या, मधुर किलकिल नादांनी सर्व दिशा भरून टाकीत होत्या।
Frequently Asked Questions
It describes Daṇḍanāthā’s viniryāṇa—her organized departure and advance with Śrī Lalitā’s forces—highlighting the army’s iconography, vehicles, and the cosmic impact of the march.
They are fierce śakti-manifestations within Lalitā’s military retinue: Potrīmukhī Devī and boar-faced (sūkarānana) troops, depicted with terrifying martial attributes and mounts, functioning as specialized divine power-units against asuric hosts.
The three-world reaction is a Purāṇic significance cue: the campaign is framed as a trans-cosmic reordering, not a regional battle—Daṇḍanāthā’s movement signals a level of śakti that can disturb earth, oceans, and even nether realms.