Adhyaya 14
Lalitopākhyāna: Devagaṇa-samāgamaḥ and Śrīnagaryāḥ Nirmāṇam (Assembly of Devas; Construction and Splendor of the Divine City)
या अध्यायात ललितोपाख्यानातील हयग्रीव–अगस्त्य संवादात देवगणांचा भव्य समागम वर्णिला आहे. ब्रह्मा ऋषींसह देवीच्या दर्शनास येतो; विष्णू विनतासुत गरुडावर आरूढ होऊन, आणि शिव वृषभावर आरूढ होऊन येतो. नारदप्रमुख देवर्षी, अप्सरा, गंधर्व (उदा. विश्वावसु) व यक्ष महादेवीभोवती एकत्र जमतात. मग ब्रह्मा विश्वकर्म्यास अमरावतीसदृश दिव्य नगरी उभारण्याची आज्ञा देतो—प्राकार, द्वार, राजमार्ग, अस्तबल आणि अमात्य, सैनिक, द्विज व सेवकवर्गांच्या निवासांसह। पुढे तेजोमय मध्यप्रासाद, नवरत्नसभा आणि चिंतामणीनिर्मित सिंहासनाचे वर्णन येते; ते उगवत्या सूर्याप्रमाणे स्वयंप्रकाशी आहे. ब्रह्मा त्या सिंहासनाच्या राजसत्तेच्या प्रभावावर चिंतन करून त्याच्या सान्निध्याने त्रिलोकीत मान-प्रतिष्ठा वाढते असे सूचित करतो; तसेच अभिषेक-राजधर्माच्या प्रतिमेत शुभ आचार्य, उत्तम लक्षणे आणि सहधर्मिणीच्या उपस्थितीत राज्यकारभार हा विधीमय व विश्वव्यवस्थेशी संयुक्त ठरतो, असे नियमवचन दिले आहे।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने ललितास्तवराजो नाम त्रयोदशो ऽध्यायः हयग्रीव उवाच एतस्मिन्नेव काले तु ब्रह्मा लोकपितामहः / आजगामाथ देवेशीं द्रष्टुकामो महर्षिभिः
अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्डमहापुराणाच्या उत्तरभागात… ‘ललितास्तवराज’ नावाचा तेरावा अध्याय। हयग्रीव म्हणाले—त्याच वेळी लोकपितामह ब्रह्मा महर्षींसह देवेशीचे दर्शन घेण्याच्या इच्छेने तेथे आला।
Verse 2
आजगाम ततो विष्णुरारूढो विनतासुतम् / शिवो ऽपि वृषमारूढः समायातो ऽखिलेश्वरीम्
त्यानंतर विष्णू विनतापुत्र गरुडावर आरूढ होऊन आले; आणि शिवही वृषभावर आरूढ होऊन अखिलेश्वरीकडे आले।
Verse 3
देवर्षयो नारदाद्याः समाजग्मुर्महेश्वरीम् / आययुस्तां महादेवीं सर्वे चाप्सरसां गणाः
नारदादि देवर्षी महेश्वरीकडे एकत्र आले; आणि अप्सरांचे सर्व गणही त्या महादेवीकडे आले।
Verse 4
विश्वावसुप्रभृतयो गन्धर्वाश्चैव यक्षकाः / ब्रह्मणाथ समादिष्टो विश्वकर्मा विशांपतिः
विश्वावसु आदि गंधर्व व यक्षही होते; ब्रह्म्याच्या आज्ञेने प्रजापती विश्वकर्मा उपस्थित झाला।
Verse 5
चकार नगरं दिव्यं यथामरपुरं तथा / ततो भगवती दुर्गा सर्वमन्त्राधिदेवता
त्याने अमरपुरीसारखे दिव्य नगर उभारले; मग सर्व मंत्रांची अधिदेवता भगवती दुर्गा प्रकट झाली।
Verse 6
विद्याधिदेवता श्यामा समाजग्मतुरंबिकाम् / ब्राहयाद्या मातरश्चैव स्वस्वभूतगणावृताः
विद्येची अधिदेवता श्यामा अंबिकेकडे आली; ब्राह्मी आदी मातृका आपल्या-आपल्या भूतगणांनी वेढलेल्या येऊन पोहोचल्या।
Verse 7
सिद्धयो ह्यणिमाद्याश्च योगिन्यश्चैव कोटिशः / भैरवाः क्षेत्रपालाश्च महाशास्ता गणाग्रणीः
अणिमा आदी सिद्धी आणि कोट्यवधी योगिनी; भैरव, क्षेत्रपाल आणि गणांचा अग्रणी महाशास्ता देखील (तेथे आले)।
Verse 8
महागणेश्वरः स्कन्दो बटुको वीरभद्रकः / आगत्य ते महादेवीं तुष्टुवुः प्रणतास्तदा
महागणेश्वर स्कंद, बटुक आणि वीरभद्रही आले; तेव्हा त्यांनी नतमस्तक होऊन महादेवीची स्तुती केली।
Verse 9
तत्राथ नगरीं रम्यां साट्टप्राकारतोरणाम् / गजाश्वरथशालाढ्यां राजवीथिविराजिताम्
तेव्हा त्याने एक रम्य नगरी पाहिली, जी उंच प्राकार व तोरणांनी युक्त होती; हत्ती-घोडे-रथांच्या शाळांनी समृद्ध आणि राजवीथांनी शोभित होती।
Verse 10
सामन्तानाममात्यानां सैनिकानां द्विजन्म नाम् / वेतालदासदासीनां गृहाणि रुचिराणि च
तेथे सामंत, अमात्य, सैनिक व द्विजांचे, तसेच वेताल-सेवक, दास व दासी यांचीही रुचिर घरे होती।
Verse 11
मध्यं राजगृहं दिव्यं द्वारगोपुरभूषितम् / शालाभिर्बहुभिर्युक्तं सभा भिरुषशोभितम्
नगराच्या मध्यभागी दिव्य राजगृह होते, द्वार व गोपुरांनी भूषित; अनेक शालांनी युक्त आणि सभागृहांनी सुंदर शोभित होते।
Verse 12
सिंहासनसभां चैव नवरत्नमयीं शुभाम् / मध्ये सिंहासनं दिव्यं चिन्तामणिवीनिर्मितम्
तेथे शुभ नवरत्नमयी सिंहासनसभा होती; तिच्या मध्यभागी चिंतामणी रत्नाने निर्मित दिव्य सिंहासन होते।
Verse 13
स्वयं प्रकाशमद्वन्द्वमुदयादित्यसंनिभम् / विलोक्य चिन्तयामास ब्रह्मा लोकपितामहः
स्वयंप्रकाश, अद्वंद्व आणि उदयत्या सूर्याप्रमाणे त्या तेजाला पाहून लोकपितामह ब्रह्मा विचारमग्न झाले।
Verse 14
यस्त्वेतत्समधिष्ठाय वर्तते बालिशो ऽपिवा / पुरस्यास्य प्रभावेण सर्वलोकाधिको भवेत्
जो या पुरीचा आश्रय घेऊन, जरी बालिश असला तरी, वर्ततो—या नगराच्या प्रभावाने तो सर्व लोकांमध्ये श्रेष्ठ ठरतो.
Verse 15
न केवला स्त्री राज्यार्हा पुरुषो ऽपि तया विना / मङ्गलाचार्यसंयुक्तं महापुरुषलक्षणम् / अनुकूलाङ्गनायुक्तमभिषिञ्चेदिति श्रुतिः
केवळ स्त्रीच राज्यास योग्य नाही; तिच्याविना पुरुषही नाही. श्रुती म्हणते—मंगलाचार्यांनी युक्त, महापुरुषलक्षणांनी संपन्न आणि अनुकूल पत्नीने संयुक्त अशाच पुरुषाचा अभिषेक करावा.
Verse 16
विभातीयं वरारोहा भूर्ता शृङ्गारदेवता / वरो ऽस्यास्त्रिषु लोकेषु न चान्यः शङ्करादृते
ही वरारोहा तेजस्वी भासते, जणू शृंगारदेवता मूर्तिमंत झाली आहे. त्रिलोकीत शंकरावाचून तिचा अन्य वर नाही.
Verse 17
जडिलो मुण्डधारी च विरूपाक्षः कपालभृत् / कल्माषी भस्मदिग्धाङ्गः श्मशानास्थिविभूषणः
तो जटाधारी, मुंडधारी, विरूपाक्ष, कपाल धारण करणारा; कल्माषी, भस्माने लिप्त अंगांचा, आणि स्मशानातील अस्थींना भूषण मानणारा आहे.
Verse 18
अमङ्गलास्पदं चैनं वरयेत्सा सुमङ्गला / इति चिन्तयमानस्य ब्रह्मणो ऽग्रे महेश्वरः
‘हा अमंगलाचा आश्रय आहे; तरीही ती सुमंगला यालाच वर म्हणून स्वीकारेल’—असा विचार करीत असताना ब्रह्माच्या समोर महेश्वर प्रकट झाले.
Verse 19
कोटिकन्दर्पलावण्ययुक्तो दिव्य शरीरवान् / दिव्यांबरधरः स्रग्वी दिव्यगन्धानुलेपनः
तो कोटी कंदर्पांच्या लावण्याने युक्त, दिव्य देहधारी होता; दिव्य वस्त्रे परिधान करून, माळाधारी व दिव्य सुगंधी अनुलेपनाने विभूषित होता।
Verse 20
किरीटहारकेयूरकुण्डलाद्यैरलङ्कृतः / प्रादुर्बभूव पुरतो जगन्मोहन रुपधृक्
किरीट, हार, केयूर, कुंडल इत्यादी अलंकारांनी विभूषित होऊन, जगन्मोहन रूप धारण करून तो समोर प्रकट झाला।
Verse 21
तं कुमारमथालिङ्ग्य ब्रह्मा लोकपितामहः / चक्रे कामेश्वरं नाम्ना कमनीयवपुर्धरम्
मग लोकपितामह ब्रह्म्याने त्या कुमाराला आलिंगन देऊन, कमनीय देहधारी त्याला ‘कामेश्वर’ या नावाने नियुक्त केले।
Verse 22
तस्यास्तु परमाशक्तेरनुरूपो वरस्त्वयम् / इति निश्चित्य तेनैव सहितास्तामथाययुः
‘त्या परमाशक्तीस अनुरूप असा वर हाच’ असे निश्चित करून, ते सर्व त्याच्यासह मग तिच्याकडे गेले।
Verse 23
अस्तुवंस्ते परां शक्तिं ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः / तां दृष्ट्वा मृगशावाक्षीं कुमारो नीललोहितः / अभवन्मन्मथाविष्टो विस्मृत्य सकलाः क्रियाः
ब्रह्मा, विष्णू व महेश्वर त्या पराशक्तीची स्तुती करू लागले. मृगशावासारख्या नेत्रांची तिला पाहून नीललोहित कुमार कामाने आविष्ट झाला व सर्व क्रिया विसरला।
Verse 24
सापि तं वीक्ष्य तन्वङ्गो मूर्तिंमन्तमिव स्मरम् / मदनाविष्टसर्वाङ्गी स्वात्मरूपममन्यत / अन्योन्यालोकनासक्तौ तावृभौ मदनातुरौ
तीही त्याला पाहून—जणू मूर्तिमंत स्मरच—मदनाने व्यापलेल्या देहाने त्याला स्वतःचेच रूप मानू लागली. दोघेही एकमेकांच्या नजरेत गुंतून, प्रेमातुर झाले.
Verse 25
सर्वभावविशेषज्ञौ धृतिमन्तौ मनस्विनौ / परैरज्ञातचारित्रौ मुहूर्तास्वस्थचेतनौ
ते दोघेही सर्व भावांचे विशेष जाणणारे, धैर्यवान व मनस्वी होते; त्यांचे आचरण इतरांना अज्ञात होते, आणि काही काळ त्यांचे चित्त अस्वस्थ झाले.
Verse 26
अथोवाच महादेवीं ब्रह्मा लोकैकनायिकाम् / इमे देवाश्च ऋषयो गन्धर्वाप्सरसां गणाः / त्वामीशां द्रष्टुमिच्छन्ति सप्रियां परमाहवे
मग ब्रह्माने लोकाची एकमेव नायिका महादेवीला म्हटले—हे देव, हे ऋषी आणि गंधर्व-अप्सरांचे गण, हे ईश्वरी, तुला तुझ्या प्रियासह परम सभेत पाहू इच्छितात.
Verse 27
को वानुरूपस्ते देवि प्रियो धन्यतमः पुमान् / लोकसंरक्षणार्थाय भजस्व पुरुषं परम्
हे देवी! तुझ्यास अनुरूप, तुझा प्रिय असा परम धन्य पुरुष कोण? लोकसंरक्षणासाठी तू त्या परम पुरुषाचा वरण कर.
Verse 28
राज्ञी भव पुरस्यास्य स्थिता भव वरासने / अभिषिक्तां महाभागैर्देवार्षे भिरकल्मषैः
या नगराची राणी हो; श्रेष्ठ आसनावर विराजमान हो. निष्कल्मष महाभाग देवर्षींनी तुझा अभिषेक करावा.
Verse 29
साम्राज्यचिह्नसंयुक्तां सर्वाभरणसंयुताम् / सप्रियामासनगतां द्रष्टुमिच्छामहे वयम्
आम्ही साम्राज्यचिन्हांनी युक्त, सर्व अलंकारांनी भूषित, प्रियासह आसनावर विराजमान देवीचे दर्शन घ्यावयास इच्छितो।
Frequently Asked Questions
It is narrated by Hayagrīva within the Hayagrīva–Agastya saṃvāda of the Lalitopākhyāna, describing a ceremonial convergence of deities and attendant beings around the Mahādevī.
The chapter enumerates layered divine classes—Trimūrti, devarṣis, apsarases, gandharvas, yakṣas, mātr̥kās, siddhis, yoginīs, bhairavas, kṣetrapālas, and major gaṇa leaders (Gaṇeśa, Skanda, Vīrabhadra). This functions as cosmological metadata, mapping the Devī’s court as a totalizing hierarchy of beings.
The divine city (built by Viśvakarmā) and the self-luminous cintāmaṇi throne encode Shākta sovereignty: the Devī’s seat becomes a cosmogram of authority, where ritual enthronement, auspicious order, and the presence of the consort motif articulate sacral kingship and cosmic legitimacy.