Shloka 1
Lalitopākhyāna: Devagaṇa-samāgamaḥ and Śrīnagaryāḥ Nirmāṇam
Assembly of Devas; Construction and Splendor of the Divine City
Devanagari script
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने ललितास्तवराजो नाम त्रयोदशो ऽध्यायः हयग्रीव उवाच एतस्मिन्नेव काले तु ब्रह्मा लोकपितामहः / आजगामाथ देवेशीं द्रष्टुकामो महर्षिभिः
Transliteration
iti śrībrahmāṇḍamahāpurāṇe uttarabhāge hayagrīvāgastyasaṃvāde lalitopākhyāne lalitāstavarājo nāma trayodaśo 'dhyāyaḥ hayagrīva uvāca etasminneva kāle tu brahmā lokapitāmahaḥ / ājagāmātha deveśīṃ draṣṭukāmo maharṣibhiḥ
Translation
अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्डमहापुराणाच्या उत्तरभागात… ‘ललितास्तवराज’ नावाचा तेरावा अध्याय। हयग्रीव म्हणाले—त्याच वेळी लोकपितामह ब्रह्मा महर्षींसह देवेशीचे दर्शन घेण्याच्या इच्छेने तेथे आला।
Word by Word
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउक्त्यर्थक-अव्यय (quotative/colophon marker)
श्री-ब्रह्माण्ड-महा-पुराणेin the Śrī Brahmāṇḍa Mahāpurāṇa
श्री-ब्रह्माण्ड-महा-पुराणे:
Adhikarana (अधिकरण/Location-context)
TypeNoun
Rootश्री (प्रातिपदिक) + ब्रह्माण्ड (प्रातिपदिक) + महा (प्रातिपदिक) + पुराण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन; समासः—तत्पुरुषः (नामधेय-समासः: ‘श्रीब्रह्माण्डमहापुराण’ इति ग्रन्थे)
उत्तर-भागेin the latter section
उत्तर-भागे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootउत्तर (प्रातिपदिक) + भाग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; समासः—कर्मधारय/तत्पुरुष (उत्तरः भागः)
हयग्रीव-अगस्त्य-संवादेin the dialogue of Hayagrīva and Agastya
हयग्रीव-अगस्त्य-संवादे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootहयग्रीव (प्रातिपदिक) + अगस्त्य (प्रातिपदिक) + संवाद (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; समासः—षष्ठी-तत्पुरुषः (हयग्रीवस्य अगस्त्यस्य च संवादः)
ललिता-उपाख्यानेin the Lalitā narrative
ललिता-उपाख्याने:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootललिता (प्रातिपदिक) + उपाख्यान (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; समासः—षष्ठी-तत्पुरुषः (ललितायाः उपाख्यानम्)
ललिता-स्तव-राजः‘Lalitā-stava-rāja’ (the king of hymns to Lalitā)
ललिता-स्तव-राजः:
Karta (कर्ता/Title as subject)
TypeNoun
Rootललिता (प्रातिपदिक) + स्तव (प्रातिपदिक) + राज (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; समासः—तत्पुरुषः (ललितायाः स्तवः; स्तवानां राजा = श्रेष्ठस्तवः)
नामnamed
नाम:
Sambandha (सम्बन्ध/namely)
TypeIndeclinable
Rootनाम (अव्यय/निपात)
Formनामार्थक-अव्यय (particle: ‘named/called’)
त्रयोदशःthirteenth
त्रयोदशः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootत्रयोदश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; द्विगु-समासः (त्रयः + दश = 13)
अध्यायःchapter
अध्यायः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootअध्याय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन
हयग्रीवःHayagrīva
हयग्रीवः:
Karta (कर्ता/Speaker)
TypeNoun
Rootहयग्रीव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन
उवाचsaid
उवाच:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; परस्मैपदम
एतस्मिन्-एवin this very (time)
एतस्मिन्-एव:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + एव (अव्यय)
Formएतस्मिन्: पुं/नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; एव: अवधारण-अव्यय (emphatic)
कालेat the time
काले:
Adhikarana (अधिकरण/Time)
TypeNoun
Rootकाल (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन
तुindeed
तु:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formविरोध/अन्वय-निपात (particle: but/indeed)
ब्रह्माBrahmā
ब्रह्मा:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootब्रह्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन
लोक-पितामहःthe grandsire of the worlds
लोक-पितामहः:
Apposition (समानााधिकरण/epithet)
TypeNoun
Rootलोक (प्रातिपदिक) + पितामह (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; समासः—षष्ठी-तत्पुरुषः (लोकस्य पितामहः)
आ-जगामcame
आ-जगाम:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootआ-गम् (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; परस्मैपदम
अथthen
अथ:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootअथ (अव्यय)
Formअनन्तरार्थक-अव्यय (then/now)
देव-ईशीम्the Goddess, mistress of the gods
देव-ईशीम्:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootदेव (प्रातिपदिक) + ईशी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; समासः—षष्ठी-तत्पुरुषः (देवानाम् ईशी = goddess, mistress of gods)
द्रष्टु-कामःdesirous to see
द्रष्टु-कामः:
Hetu (हेतु/Intention)
TypeAdjective
Rootदृश् (धातु) + काम (प्रातिपदिक)
Formतुमुन्-अन्त (Infinitive) ‘द्रष्टुम्’ + काम; पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; समासः—तत्पुरुषः (द्रष्टुं कामः = desirous to see)
महर्षिभिःwith the great sages
महर्षिभिः:
Sahakari/Karana (सहकारी/करण)
TypeNoun
Rootमहर्षि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), बहुवचन