Adhyaya 29

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे अमावस्याश्राद्धे पितृविचयोनामाष्टाविंशति तमो ऽध्यायः ऋषिरुवाच चतुर्युगानि यान्यासन्पूर्वं स्वायंभुवे ऽन्तरे / तेषां निसर्गं तत्त्वं च श्रोतुमिच्छामि विस्तरात्

अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्ड महापुराणात, वायुप्रोक्त पूर्वभागातील द्वितीय अनुषंगपादात, अमावस्या-श्राद्धातील ‘पितृविचय’ नावाचा अठ्ठाविसावा अध्याय. ऋषी म्हणाले—स्वायंभुव मन्वंतरात पूर्वी जे चतुर्युग होते, त्यांचा निसर्ग व तत्त्व मी विस्ताराने ऐकू इच्छितो.

Verse 2

सूत उवाच पृथिव्यादिप्रसंगेन यन्मया प्रागुदीरितम् / तेषां चतुर्युगं ह्येतत्तद्वक्ष्यामि निबोधत

सूत म्हणाले—पृथ्वी इत्यादीच्या प्रसंगाने जे मी पूर्वी सांगितले होते, त्यांचेच हे चतुर्युग-वर्णन आहे; ते आता सांगतो, नीट ऐका.

Verse 3

संख्ययेह प्रसंख्याय विस्तराच्चैव सर्वशः / युगं च युगभेदश्च युगधर्मस्तथैव च

येथे मी संख्याप्रमाणाने, विस्तारपूर्वक सर्व प्रकारे, युग, युगभेद आणि युगधर्म यांचेही वर्णन करीन.

Verse 4

युगसंध्यांशकश्चैव युगसंधानमेव च / षट्प्रकाशयुगाख्यैषा ता प्रवक्ष्यामि तत्त्वतः

युगसंध्येचा अंश आणि युगसंधानही; ‘षट्प्रकाश’ नावाच्या या युगव्यवस्था मी तत्त्वतः सांगीन.

Verse 5

लौकिकेन प्रमाणेन निष्पाद्याब्दं तु मानुषम् / तेनाब्देन प्रसंख्यायै वक्ष्यामीह वतुर्युगम् / निमेषकाल तुल्यं हि विद्याल्लघ्वक्षरं च यत्

लौकिक प्रमाणाने मानुष वर्ष निश्चित करून, त्या वर्षमानाने गणना करून येथे मी चतुर्युग सांगीन; आणि जे ‘लघ्वक्षर’ आहे ते निमेषकाळास तुल्य जाणावे.

Verse 6

काष्ठा निमेषा दश पञ्च चैव त्रिशच्च काष्ठा गणयेत्कलां तु / त्रिंशत्कलाश्चापि भवेन्मुहूर्त्तस्तै स्त्रिंशता रात्र्यहनी समे ते

पंधरा निमेषांनी एक काष्ठा; तीस काष्ठांनी एक कला; तीस कलांनी एक मुहूर्त; आणि अशा तीस मुहूर्तांनी सम दिन-रात्र बनतात.

Verse 7

अहोरात्रौ विभजते सूर्यो मानुषलौकिकौ

सूर्यच मानुषांच्या लौकिक दिवस-रात्रीचे विभाजन करतो.

Verse 8

तत्राहः कर्मचेष्टायां रात्रिः स्वप्नाय कल्पते / पित्र्ये रात्र्यहनी मासः प्रविभागस्तयोः पुनः

तेथे दिवस कर्मचेष्टेसाठी आणि रात्रि स्वप्नासाठी मानली जाते. पितृलोकात रात्रि व दिवस मिळून एक मास होतो; पुढे त्यांचा विभागही सांगितला आहे.

Verse 9

कृष्णपक्षस्त्वहस्तेषां शुक्लः स्वप्नाय शर्वरी / त्रिंशद्ये मानुषा मासाः पित्र्यो मासस्तु सः स्मृतः

त्यांच्यासाठी कृष्णपक्ष हा दिवसासारखा आणि शुक्लपक्ष स्वप्नरूप रात्रिसारखा आहे. मनुष्यांचे तीस मास मिळून पितरांचा एक मास मानला आहे.

Verse 10

शतानि त्रीणि मासानां षष्ट्या चाप्यधिकानि वै / पित्र्यः संवत्सरो ह्येष मानुषेण विभाव्यते

मासांचे तीनशे आणि आणखी साठ—म्हणजे एकूण तीनशे साठ मास—मानवी मापाने पितरांचा एक संवत्सर मानला जातो.

Verse 11

मानुषे णैव मानेन वर्षाणां यच्छतं भवेत् / पितॄणां त्रीणि वर्षाणि संख्यातानीह तानि वै

मानवी मापाने जी शंभर वर्षे होतात, तीच येथे पितरांची तीन वर्षे म्हणून मोजली जातात.

Verse 12

दश चैवाधिका मासाः पितृसंख्येह संज्ञिताः / लौकिकेनैव मानेन हृब्दो यो मानुषः स्मृतः

पितृ-गणनेत दहा मास आणि अधिक असे सांगितले आहेत; आणि जो ‘मानुष’ काळ प्रसिद्ध आहे, तो लौकिक मापानेच मानला जातो.

Verse 13

एतद्दिव्यमहोरात्रं शास्त्रे स्यान्निश्चयो गतः / दिव्ये रात्र्यहनी वर्ष प्रविभागस्तयोः पुनः

शास्त्रात या दिव्य अहोरात्राचा निश्चय सांगितला आहे. त्या दिव्य रात्रि व दिवसा प्रमाणे पुन्हा वर्षांचे विभाजन ठरते.

Verse 14

अहस्तत्रोदगयनं रात्रिः स्याद्दक्षिणायनम् / ये ते रात्र्यहनी दिव्ये प्रसंख्यानं तयोः पुनः

तेथे दिवसाला उत्तरायण आणि रात्रीला दक्षिणायन म्हणतात. त्या दिव्य रात्रि व दिवसा यांची गणना पुन्हा सांगितली आहे.

Verse 15

त्रिंशद्यानि तु वर्षाणि दिप्यो मासस्तु स स्मृतः / यन्मानुषं शतं विद्धि दिव्या मासास्त्रयस्तु ते

तीस वर्षांचा काल हा एक दिव्य मास मानला आहे. मनुष्यांचे शंभर वर्ष म्हणजे तीन दिव्य मास असे जाणावे.

Verse 16

दश चैव तथाहानि दिव्यो ह्येष विधिः स्मृतः / त्रीणि वर्षशतान्येव षष्टिवर्षाणि यानि तु / दिव्यः संवत्सरो ह्येष मानुषेण प्रकीर्त्तितः

अशा दहा (दिव्य) दिवसांचा हा विधी दिव्य मानला आहे. आणि मनुष्यांचे तीनशे साठ वर्ष म्हणजेच एक दिव्य संवत्सर असे सांगितले आहे.

Verse 17

त्रीणि वर्ष सहस्राणि मानुषाणि प्रमाणतः / त्रिंशदन्यानि वर्षाणि मतः सप्तर्षिवत्सरः

प्रमाणानुसार मनुष्यांचे तीन हजार वर्ष आणि त्यावर आणखी तीस वर्ष—यालाच सप्तर्षि-वर्ष असे मानले आहे.

Verse 18

नव यानि सहस्राणि वर्षाणां मानुषाणि तु / अन्यानि नवतिश्चैव ध्रुवः संवत्सरः स्मृतः

मानवी वर्षांची नऊ हजार वर्षे आणि आणखी नव्वद वर्षे—यालाच ‘ध्रुव संवत्सर’ असे म्हटले आहे.

Verse 19

षड्विंशतिसहस्राणि वर्षाणि मानुषाणि तु / वर्षाणां तु शतं ज्ञेयं दिव्यो ह्येष विधिः स्मृतः

मानवी वर्षांची छब्बीस हजार वर्षे; आणि (त्यातील) शंभर वर्षे दिव्य मानावीत—हा दिव्य विधी स्मृत आहे.

Verse 20

त्रीण्येव नियुतान्याहुर्वर्षाणां मानुषाणि तु

मानवी वर्षांमध्ये तीन नियुत (तीन लक्ष) वर्षे—असे सांगितले आहे.

Verse 21

षष्टिश्चैव सहस्राणि संख्यातानि तु संख्याया / दिव्यवर्षसहस्र तु प्राहुः संख्याविदो जनाः

संख्येनुसार साठ हजार मोजले जातात; आणि संख्याविद लोक यास एक हजार दिव्य-वर्ष म्हणतात.

Verse 22

इत्येवमृषिभिर्गीतं दिव्यया संख्याया त्विह / दिव्येनैव प्रमाणेन युगसंख्याप्रकल्पनम्

अशा रीतीने ऋषींनी येथे दिव्य संख्येने गायिले आहे; आणि दिव्य प्रमाणानेच युगांची संख्या ठरविली आहे.

Verse 23

चत्वारि भारते वर्षे युगानि कवयो ऽबुवन् / कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चेति चतुष्टयम्

भारतवर्षात कविंनी चार युगे सांगितली आहेत—कृत, त्रेता, द्वापर आणि कलि—हेच चतुष्टय होय।

Verse 24

पूर्व कृतयुकं नाम ततस्त्रेती विधीयते / द्वापरं च कलिश्चैव युगान्येतानि कल्पयेत्

प्रथम कृतयुग असे नाव, त्यानंतर त्रेता ठरते; मग द्वापर व कलि—अशी ही युगांची रचना मानली आहे।

Verse 25

चत्वार्याहुः सहस्राणि वर्षाणां च कृत युगम् / तस्य तावच्छती संध्या संध्यांशः संध्याया समः

कृतयुग चार हजार वर्षांचे म्हणतात; त्याची संध्या तितकीच शंभर वर्षे, आणि संध्यांशही संध्येसमान असतो।

Verse 26

इतरेषु ससंध्येषु ससंध्यांशेषु च त्रिषु / एकन्यायेन वर्तन्ते सहस्राणि शतानि च

उरलेल्या तीन युगांतही, संध्या व संध्यांशांसह, त्याच एक नियमाने हजारो व शतके प्रमाणे चालतात।

Verse 27

त्रीणि द्वे च सहस्राणि त्रेताद्वापरयोः क्रमात् / त्रिशती द्विशती संध्ये संध्यांशौ चापि तत्समौ

क्रमाने त्रेतायुग तीन हजार, आणि द्वापरयुग दोन हजार; त्यांच्या संध्या अनुक्रमे तीनशे व दोनशे वर्षे, आणि संध्यांशही तितकेच असतात।

Verse 28

कलिं वर्षसरस्रं तु युगमाहुर्द्विजोत्तमाः / तस्यैकशतिका संध्या संध्यांशः संध्यया समः

द्विजोत्तम म्हणतात की कलियुग एक सहस्र वर्षांचा आहे. त्याची संध्या शंभर वर्षांची असून संध्यांशही संध्येसमान आहे.

Verse 29

तेषां द्वादशसाहस्री युगसंख्या प्रकीर्त्तिता / कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चैव चतुष्टयम्

या युगांची संख्या बारा सहस्र अशी सांगितली आहे. कृत, त्रेता, द्वापर आणि कली—ही चार युगे मिळून चतुष्टय होय.

Verse 30

अत्र संवत्सरा दृष्टा मानुषेण प्रमाणतः / कृतस्य तावद्वक्ष्यामि वर्षाणि च निबोधत

येथे मानवी प्रमाणानुसार संवत्सर मोजले आहेत. आता मी कृतयुगाची वर्षसंख्या सांगतो; तुम्ही नीट ऐका.

Verse 31

सहस्राणां शतान्याहुश्चतुर्दश हि संख्याया / चत्वारिंशत्सहस्राणि तथान्यानि कृतं युगम्

सहस्रांच्या शतकांत संख्या चौदा सांगितली आहे; तसेच चाळीस सहस्र आणि इतर (वर्षे) मिळून कृतयुग होते.

Verse 32

तथा शतसहस्राणि वर्षाणि दशसंख्याया / अशीतिश्च सहस्राणि कालस्त्रेतायुगस्य सः

तसेच दहा शतसहस्र वर्षे आणि ऐंशी सहस्र वर्षे—इतका त्रेतायुगाचा काळ आहे.

Verse 33

सप्तैव नियुतान्याहुर्वर्षाणां मानुषेण तु / विंशतिश्च सहस्रामि कालः स द्वापरस्य च

मानवी वर्षगणनेनुसार द्वापरयुगाचा काळ सात नियुत आणि वीस सहस्र वर्षे असा सांगितला आहे।

Verse 34

तथा शतसहस्राणि वर्षाणां त्रीणि संख्यया / षष्टिश्चैव सहस्राणि कालः कलियुगस्य तु

तसेच कलियुगाचा काळ संख्येने तीन लक्ष वर्षे आणि साठ सहस्र वर्षे (म्हणजे तीन लक्ष साठ हजार) असा सांगितला आहे।

Verse 35

एवं चतुर्युगे काल ऋतैः संध्यांशकैः स्मृतः / नियुतान्येव षडिंशान्निरसानि युगानि वै

अशा रीतीने कृतादि युगांच्या संध्या व संध्यांशांसह चतुर्युगाचा काळ स्मृत आहे; आणि युगांची संख्या सोळा नियुत (निरास) अशी सांगितली आहे।

Verse 36

चत्वारिंशत्तथा त्रीणि नियुता नीह संख्यया / विंशतिश्च सहस्राणि स संध्यांशश्चतुर्युगः

येथे संख्येने त्रेचाळीस नियुत आणि वीस सहस्र वर्षे—हा चतुर्युगाचा संध्यांश म्हटला आहे।

Verse 37

एवं चतुर्युगाख्यानां साधिका ह्येकसप्ततिः / कृतत्रेतादियुक्तानां मनोरन्तरमुच्यते

अशा प्रकारे कृत-त्रेता इत्यादींनी युक्त चतुर्युगांची एकाहत्तरपेक्षा अधिक संख्या ‘मन्वंतर’ म्हणून सांगितली जाते।

Verse 38

मन्वन्तरस्य संख्यां तु वर्षाग्रेण निबोधत / त्रिंशत्कोट्यस्तु वर्षाणां मानुषेण प्रकीर्त्तिताः

मन्वंतराची संख्या वर्षमानाने जाणून घ्या; मानवी गणनेनुसार ती तीस कोटी वर्षांची सांगितली आहे.

Verse 39

सप्त षष्टिस्तथान्यानि नियुतान्यधिकानि तु / विशतिश्च सहस्राणि कालो ऽयं साधिकं विना

यात आणखी सडसष्ट नियुत आणि वीस सहस्र अधिक आहेत; कोणताही उरलेला अंश न ठेवता हाच हा काळ आहे.

Verse 40

मन्वन्तरस्य संख्यैषा संख्या विद्भिर्द्विजैः स्मृता / मन्वन्तरस्य कालो ऽयं युगैः सार्द्धं च कीर्त्तितः

ही मन्वंतराची संख्या विद्वान द्विजांनी स्मरली आहे; मन्वंतराचा हा काळ युगांसहही कीर्तित आहे.

Verse 41

चतुः साहस्रयुक्तं वै प्राकृतं तत्कृतं युगम् / त्रेताशिष्टं प्रवक्ष्यामि द्वापरं कलिमेव च

चार सहस्रयुक्त असे प्राकृत कृतयुग आहे; आता मी त्रेता, द्वापर आणि कली यांचे उरलेलेही सांगतो.

Verse 42

युगपत्समयेनार्थो द्विधा वक्तुं न शक्यते / क्रमागतं मया ह्येतत्तुभ्यं नोक्त युग द्वयम्

एकाच वेळी अर्थ दोन प्रकारे सांगता येत नाही; म्हणून क्रमाने आलेले हे मी तुला युगद्वय म्हणून सांगितले नाही.

Verse 43

ऋषिवंशप्रसंगेन व्याकुलत्वात्तथैव च / अत्र त्रेतायुगस्यादौ मनुः सप्तर्षयश्च ये

ऋषिवंशाच्या प्रसंगामुळे व्याकुळ होऊन, येथेच त्रेतायुगाच्या आरंभी मनु आणि जे सप्तर्षी होते (त्यांचा उल्लेख आहे)।

Verse 44

श्रौत स्मार्त्त च ते धर्म ब्रह्मणानुप्रचौदितम् / दाराग्निहोत्रसंबन्धमृग्यजुः सामसंहितम्

त्यांचे श्रौत व स्मार्त धर्म ब्रह्माने प्रेरित केलेले होते—गृहस्थधर्म, अग्निहोत्राचा संबंध, आणि ऋग्-यजुः-साम संहितांसह।

Verse 45

इत्यादिलक्षणं श्रौतं धर्म सप्तर्षयो ऽब्रुवन् / परंपरागतं धर्म स्मार्त्तं चाचारलक्षणम्

अशा लक्षणांचा श्रौत धर्म सप्तर्षींनी सांगितला; तसेच परंपरेने आलेला, आचारलक्षणयुक्त स्मार्त धर्मही (वर्णिला)।

Verse 46

वर्णाश्रमाचारयुतं मनुः स्वायंभुवो ऽब्रवीत् / सत्येन ब्रह्मचर्येण श्रुतेन तपसा च वै

स्वायंभुव मनूने वर्णाश्रम-आचारयुक्त धर्म सांगितला—सत्य, ब्रह्मचर्य, श्रुती (वेद) आणि तप यांच्या द्वारा।

Verse 47

तेषां तु तप्ततपसा आर्षेणोपक्रमेण तु / सप्तर्षीणां मनोश्चैव ह्याद्ये त्रेतायुगे तथा

त्यांच्या तप्त तपस्येने आणि आर्ष परंपरेच्या आरंभानुसार, त्रेतायुगाच्या आद्यकाळी सप्तर्षी आणि मनू यांचाही (तसाच प्रवाह होता)।

Verse 48

अबुद्धिपूर्वकं तेषामक्रियापूर्वमेव च / अभिव्यक्तास्तु ते मन्त्रास्तारकाद्यैर्निदर्शनैः

ते मंत्र ना बुद्धीपूर्वक रचले गेले, ना कर्मापूर्वीच; तारकादी चिन्हांनी ते प्रकट झाले.

Verse 49

आदिकल्पे तु देवानां प्रादुर्भूतास्तु याः स्वयम् / प्राणाशेष्वथ सिद्धीनामन्यासां च प्रवर्त्तनम्

आदिकल्पात देवतांच्या ज्या सिद्धी स्वयंच प्रकट झाल्या, प्राणक्षय झाल्यावर इतर सिद्धींचीही प्रवृत्ती झाली.

Verse 50

आसन्मन्त्रा व्यतीतेषु ये कल्पेषु सहस्रशः / ते मन्त्रा वै पुनस्तेषां प्रतिभायामुपस्थिताः

जे मंत्र हजारो व्यतीत कल्पांत होते, तेच मंत्र पुन्हा त्यांच्या प्रतिभेत प्रकट झाले.

Verse 51

ऋचो यजूंषि सामानि मन्त्रश्चाथर्वणानि तु / सप्तर्षिभिस्तु ते प्रोक्ताः स्मार्त्तं धर्मं मनुर्जगौ

ऋचा, यजुः, साम आणि अथर्वमंत्र हे सप्तर्षींनी सांगितले; आणि स्मार्त धर्म मनूंनी प्रतिपादिला.

Verse 52

त्रेतादौ संहिता वेदाः केवला धर्मसेतवः / संरोधादायुषश्चैव वर्त्स्यन्ते द्वापरेषु वै

त्रेतायुगाच्या आरंभी वेद केवळ संहिता-रूप, धर्माचे सेतू होते; आयुष्य संकुचित झाल्याने ते द्वापरात (विभागले जाऊन) प्रवर्ततील.

Verse 53

ऋषयस्तपसा वेदान्द्वापरादिष्वधीयते / अनादिनिधिना दिव्याः पूर्वं सृष्टाः स्वयंभुवा

ऋषी तपस्येने द्वापरादी युगांत वेदांचे अध्ययन करतात. अनादिनिधि-स्वरूप स्वयंभूने पूर्वी दिव्य ऋषींची सृष्टी केली.

Verse 54

सधर्माः सव्रताः सांगा यथाधर्मं युगेयुगे / विक्रियन्ते समानार्था वेदवादा यथायुगम्

धर्म, व्रत आणि वेदांगांसह वेदवचन युगोयुग धर्मानुसार प्रवर्ततात. अर्थ समान असूनही युगानुसार त्यांचे रूपांतर होते.

Verse 55

आरंभयज्ञाः क्षत्राश्च हविर्यज्ञा विशस्तथा / परिचारयज्ञाः शूद्रास्तु जपयज्ञा द्विजोत्तमाः

क्षत्रिय आरंभ-यज्ञ करतात, आणि वैश्य हविर्-यज्ञ करतात. शूद्र परिचार-यज्ञात रत असतात, तर श्रेष्ठ द्विज जप-यज्ञ करतात.

Verse 56

तदा प्रमुदिता वर्णास्त्रेतायां धर्मपालिताः / क्रियावन्तः प्रजावन्तः समृद्धाः सुखिनस्तथा

तेव्हा त्रेतायुगात धर्माने पालित झालेले वर्ण आनंदित होते—कर्मशील, संततियुक्त, समृद्ध आणि सुखीही होते.

Verse 57

ब्राह्मणाननुर्त्तन्ते क्षत्रियाः क्षत्रियान्विशः / वैश्यानुवर्त्तिनः शुद्राः परस्परमनुव्रताः

क्षत्रिय ब्राह्मणांचे अनुसरण करतात, वैश्य क्षत्रियांचे. शूद्र वैश्यांचे अनुवर्ती असतात—सर्व परस्पर एकमेकांच्या व्रताचे पालन करणारे असतात.

Verse 58

शुभाः प्रवृत्तयस्तेषां धर्मा वर्णाश्रमास्तथा / संकल्पितेन मनसा वाचोक्तेन स्वकर्मणा

त्यांच्या प्रवृत्ती शुभ होत्या; वर्णाश्रमधर्मही तसेच—मनाच्या संकल्पाने, वाणीच्या वचनाने आणि स्वकर्माने।

Verse 59

त्रेतायुगे च विफलः कर्मारंभः प्रसिद्ध्यति / आयुर्मेधा बलं रूपमारोग्यं धर्मशीलता

त्रेतायुगात निष्फळ कर्मारंभही प्रसिद्ध झाला; आयुष्य, मेधा, बळ, रूप, आरोग्य आणि धर्मशीलता वाढली।

Verse 60

सर्वसाधारणा ह्येते त्रेतायां वै भवं त्युत / वर्णाश्रमव्यवस्थानं तेषां ब्रह्मा तदाकरोत्

हे भव! त्रेतायुगात हे सर्व सर्वसाधारण होते; तेव्हा ब्रह्म्याने त्यांच्यासाठी वर्णाश्रम-व्यवस्था निर्माण केली।

Verse 61

पुनः प्रजास्तु ता मोहाद्धर्मा स्तानप्यपालयन् / परस्परविरोधेन मनुं ताः पुनरभ्ययुः

पुन्हा त्या प्रजा मोहाने ते धर्म पाळू शकल्या नाहीत; परस्परविरोधामुळे त्या पुन्हा मनूकडे गेल्या।

Verse 62

पुनः स्वायंभुवो दृष्ट्वा याथातथ्यं प्रजापतिः / ध्यात्वा तु शतरूपायां पुत्रौ स उदपादयत्

पुन्हा स्वायंभुव प्रजापतीने यथार्थ स्थिती पाहून, शतरूपेत ध्यान करून दोन पुत्र उत्पन्न केले।

Verse 63

प्रियव्रतो त्तानपादौ प्रथमौ तौ मोहीक्षितौ / ततः प्रभृति राजान उत्पन्ना दण्डधारिणः

प्रियव्रत व उत्तानपाद हे दोघे प्रथम राजे मानले गेले; तेव्हापासून दंड धारण करणाऱ्या राजांची परंपरा उत्पन्न झाली।

Verse 64

प्रजानां रञ्जनाच्चैव राजानस्ते ऽभवन्नृपाः / प्रच्छन्न पापास्तैर्ये च न शक्यास्तु नराधिपैः

प्रजांचे रंजन केल्यामुळे ते राजे ‘नृप’ म्हणून ओळखले गेले; आणि त्यांच्या द्वारे असे गुप्त पापही दडपले गेले जे इतर नराधिपतींना शक्य नव्हते।

Verse 65

धर्मराजः स्मृतस्तेषां शास्ता वैवस्वतो यमः / वर्णानां प्रविभागाश्च त्रेतायां संप्रकीर्त्तिताः

त्यांच्यासाठी वैवस्वत यम ‘धर्मराज’ व ‘शास्ता’ म्हणून स्मरणात आहेत; आणि त्रेतायुगात वर्णांचे विभागही प्रसिद्ध झाले।

Verse 66

संभृताच्च तदा मन्त्रा ऋषिभिर्ब्रह्मणः सुतैः / यज्ञाः प्रवर्त्तिताश्चैव तदा ह्येव तु दैवतैः

तेव्हा ब्रह्माच्या पुत्र ऋषींनी मंत्रांचे संकलन केले; आणि त्याच वेळी देवतांनी यज्ञांची प्रवृत्ती सुरू केली।

Verse 67

यामशुक्रार्जितैश्चैव सर्वसाधन संभृतैः / सार्द्धं विश्वभुजा चैव देवेन्द्रेण महौजसा

याम व शुक्र यांनी मिळविलेल्या, सर्व साधनांनी संपन्न होऊन, विश्वभुजासह महातेजस्वी देवेंद्राबरोबर (ते पुढे गेले)।

Verse 68

स्वायंभुवेंऽतरे देवैर्यज्ञस्तैः प्राक्प्रवर्त्तितः / सत्यं जपस्तपो दानं त्रेताया धर्म उच्यते

स्वायंभुव मन्वंतरात देवांनी पूर्वी यज्ञ प्रवर्तिला; त्रेतायुगात सत्य, जप, तप आणि दान हाच धर्म म्हटला आहे.

Verse 69

तदा धर्म्मसहस्रान्ते ऽहिंसाधर्मः प्रवर्त्तते / जायन्ते च तदा शूरा आयुष्मन्तो महाबलाः

तेव्हा धर्मसहस्राच्या शेवटी अहिंसाधर्म प्रवर्ततो; तेव्हा शूर, दीर्घायुषी आणि महाबली जन जन्मतात.

Verse 70

व्यस्तदण्डा महाभागा धर्मिष्ठा ब्रह्मवादिनः / पद्मपत्रायताक्षाश्च पृथूरस्काः सुसंहताः

ते दंड बाजूला ठेवणारे, महाभाग, धर्मनिष्ठ व ब्रह्मवादी असतात; कमळपानासारखे दीर्घ नेत्र, रुंद छाती व सुदृढ देह असतो.

Verse 71

सिंहातङ्का महासत्त्वा मत्तमातङ्गगमिनः / महाधनुर्द्धराश्चैव त्रेतायां चक्रवर्त्तिनः

ते सिंहासारखे पराक्रमी, महासत्त्ववान, मत्त हत्तीच्या गतीने चालणारे; मोठे धनुष्य धारण करणारे आणि त्रेतायुगात चक्रवर्ती असतात.

Verse 72

सर्वलक्षणसम्पूर्मा न्यग्रोधपरिमण्डलाः / न्यग्रोधौ तु स्मृतौ बाहू व्यामो न्यग्रोध उच्यते

ते सर्व लक्षणांनी परिपूर्ण, ‘न्यग्रोध-परिमंडल’ (वटवृक्षासारखे परिमाण) असतात; दोन्ही बाहू ‘न्यग्रोध’ मानले जातात आणि एक व्यामालाही ‘न्यग्रोध’ म्हणतात.

Verse 73

व्यामे नैवोछ्रयो यस्य सम ऊर्द्धं तु देहिनः / समोछ्रयपरीणाहो ज्ञेयो न्यग्रोधमण्डलः

ज्याचा विस्तार आणि देहधारीच्या वरची उंची समान असते, तसेच उंची व परिघही समान असतो—तो ‘न्यग्रोध-मंडल’ म्हणून जाणावा.

Verse 74

चक्रं रथो मणिर्भार्या निधिरश्वो गजस्तथा / सप्तैतानि च रत्नानि सर्वेषां चक्रवर्तिनाम

चक्र, रथ, मणी, भार्या, निधी, अश्व आणि गज—ही सात रत्ने सर्व चक्रवर्ती राजांची असतात.

Verse 75

चक्रं रथो मणिः खड्गश्चर्मरत्नं च पञ्चमम् / केतुर्निधिश्च सप्तैव प्राणहीनानि चक्षते

चक्र, रथ, मणी, खड्ग, पाचवे चर्मरत्न, केतू आणि निधी—ही सातही प्राणहीन (निर्जीव) मानली जातात.

Verse 76

भार्या पुरोहितश्चैव सेनानी रथकृच्च यः / मन्त्र्यश्वः कलभश्चैव प्राणिनः सप्त कीर्त्तिताः

भार्या, पुरोहित, सेनानी, रथकार, मंत्री, अश्व आणि कलभ (तरुण गज)—हे सात सजीव (प्राणी) म्हणून कीर्तित आहेत.

Verse 77

रत्नान्येतानि दिव्यानि संसिद्धानि महात्मनाम् / चतुर्दश विधेयानि सर्वेषां चक्रवर्त्तिनाम्

ही दिव्य रत्ने महात्म्यांसाठी सिद्ध असतात; सर्व चक्रवर्तींसाठी ही चौदा प्रकारची विधेय मानली गेली आहेत.

Verse 78

विष्णोरंशेन जायन्ते पृथिव्यां चक्रवर्त्तिनः / मन्वन्तरेषु सर्वेषु अतीतानागतेष्विह

विष्णूच्या अंशापासूनच पृथ्वीवर चक्रवर्ती सम्राट जन्माला येतात; येथे सर्व मन्वंतरांत—भूतकाळी व भविष्यकाळीही—असेच घडते.

Verse 79

भूतभव्यानि यानीह वर्त्तमानानि यानि च / त्रेतायुगे च तान्यत्र जायन्ते चक्रवर्त्तिनः

येथे जे भूत व भविष्य आहे आणि जे वर्तमान आहे—ते सर्व त्रेतायुगात तेथे चक्रवर्ती सम्राट म्हणून जन्माला येते.

Verse 80

भद्राणीमानि तेषां वै भवन्तीह महीक्षिताम् / अत्यद्भुतानि चत्वारि बलं धर्मः सुखं धनम्

त्या महीक्षित राजांसाठी येथे ही मंगलदायक फळे प्राप्त होतात; चार अत्यंत अद्भुत—बल, धर्म, सुख आणि धन.

Verse 81

अन्योन्यस्याविरोधेन प्राप्यन्ते तु नृपैः समम् / अर्थो धर्मश्च कामश्च यशो विजय एव च

परस्पर विरोध न होता राजांना हे सर्व एकत्र प्राप्त होते—अर्थ, धर्म, काम, यश आणि विजयही.

Verse 82

ऐश्वर्येणाणिमाद्येन प्रभुशक्त्या तथैव च / श्रुतेन तपसा चैव मुनीनभिभवन्ति वै

ऐश्वर्य—अणिमा इत्यादी सिद्धी—आणि प्रभुशक्तीने, तसेच श्रुतीचे ज्ञान व तपानेही, ते निश्चयच मुनींनाही मागे टाकतात.

Verse 83

बलेन तपसा चैव देवदानवमानवान् / लक्षणैश्चैव जायन्ते शरीरस्थैरमानुषैः

बल व तप यांच्या योगाने देव, दानव व मानव—देहात स्थित अलौकिक लक्षणांसह—जन्माला येतात।

Verse 84

केशाःस्निग्धा ललाटोच्चा जिह्वा चास्य प्रमार्जिनी / ताम्रप्रभोष्टनेत्राश्च श्रीवत्साश्चैद्ध्वरोमशाः

त्यांचे केश स्निग्ध, ललाट उन्नत, जिह्वा शुद्ध करणारी; ओठ व नेत्र तांबूस प्रभायुक्त, वक्षस्थळी श्रीवत्सचिन्ह आणि देहावर घन रोम असतात।

Verse 85

आजानुबाहवस्छैव तदाम्रहस्ताः कटौ कृशाः / न्यग्रोधपरिणाहाश्च सिंहस्कन्धास्तु मेहनाः

त्यांच्या भुजा गुडघ्यांपर्यंत लांब, हात तांबूस, कटी कृश; छातीचा घेर वटवृक्षासारखा, खांदे सिंहासारखे, आणि ते महाबलवान असतात।

Verse 86

गजेद्रगतयश्चैव महाहनव एव च / पादयोश्चक्रमत्स्योन्तु शङ्खपद्मौ तुहस्तयोः

त्यांची चाल गजेंद्रासारखी, जबडा विशाल; पायांवर चक्र व मत्स्यचिन्ह, आणि हातांवर शंख व पद्मचिन्ह असतात।

Verse 87

पञ्चाशीतिसहस्राणि ते राजन्त्यजरा नृपाः / असंगगतयस्तेषां चतस्रश्चक्रवर्त्तिनाम्

ते अजर नृप पंच्याऐंशी हजार वर्षे राज्य करतात; आणि चक्रवर्तींच्या त्यांच्या चार असंग (अप्रतिहत) गती सांगितल्या आहेत।

Verse 88

अन्तरिक्षे समुद्रि च पाताले पर्वतेषु च / इज्या दानं तपः सत्यं त्रेतायां धर्म उच्यते

अंतरिक्ष, समुद्र, पाताळ व पर्वतांमध्येही त्रेतायुगात धर्म असा सांगितला आहे—यज्ञ, दान, तप आणि सत्य।

Verse 89

तदा प्रवर्त्तते धर्मो वर्णाश्रमविभागशः / मर्यादास्थापनार्थं च दण्डनीतिः प्रवर्त्तते

तेव्हा धर्म वर्ण-आश्रम विभागानुसार प्रवर्ततो; आणि मर्यादा स्थापण्यासाठी दंडनीतीही प्रवर्तते।

Verse 90

त्दृष्टपुष्टाः प्रजाः सर्वा अरोगाः पूर्णमानसाः / एको वेदश्चतुष्पादस्त्रेतायुगविधौस्मृतः

तेव्हा सर्व प्रजा दृष्टीने पुष्ट, निरोगी व पूर्णमनस्क असते; आणि त्रेतायुगविधीत वेद एक असूनही चार पादांचा मानला आहे।

Verse 91

त्रीणि वर्षसहस्राणि तदा जीवन्ति मानवाः / पुत्रपौत्रसमाकीर्णा म्रियन्ते च क्रमेण तु

तेव्हा मानव तीन हजार वर्षे जगतात; आणि पुत्र-पौत्रांनी वेढलेले, क्रमानेच मृत्यूस प्राप्त होतात।

Verse 92

एष त्रेतायुगे धर्मस्त्रेतासंध्यां निबोधत / त्रेतायुगस्वभावानां संध्या पादेन वर्त्तते / संध्यापादः स्वभावस्तु सोंऽशपदेन तिष्ठति

हा त्रेतायुगातील धर्म आहे; आता त्रेता-संध्या जाणून घ्या। त्रेतायुगाच्या स्वभावांची संध्या एका पादाने चालते; आणि संध्यापादस्वभाव अंशपदाने स्थित राहतो।