Adhyaya 2
Naimiṣa-satra Praśna–Prativacana (The Sages’ Questions at Naimiṣa and Sūta’s Reply)
अध्याय २ हा प्रस्तावना व स्थान-निर्धारण करणारा आहे. तपोधन ऋषी सूतांना त्या अद्भुत सत्राचे स्थान, कालावधी व परिस्थिती विचारतात. सूत उत्तर देतो की हा ब्रह्माच्या सृष्टिसंकल्पाशी निगडित, दीर्घकाळ चालणारा अत्यंत पुण्यदायी यज्ञ असून तो नैमिष क्षेत्रात प्रतिष्ठित आहे. पुढे नैमिषाचे माहात्म्य कारणांसह उलगडले जाते—ब्रह्माची उपस्थिती, त्या प्रदेशाशी संबंधित थोर व्यक्ती व प्रसंग, तसेच धर्मचक्राची ‘नेमि’ तेथे झिजल्यामुळे “नैमिष” हे नाव पडल्याची व्युत्पत्ती. गोमती, रोहिणी इत्यादी नद्या व वंशपरंपरा स्थानचिन्ह म्हणून आणि पुढील वंशकथांसाठी स्मृतिसूत्र म्हणून नमूद होतात. पुरूरवाच्या राज्यकाळाचा संदर्भ व सत्राचा कालावधी देऊन यज्ञकाल राजवंशकालाशी जोडला जातो—ही पुराणांची पद्धत सृष्टिकाल, तीर्थभूगोल व वंशकाल यांना एका कथानकाशात एकत्र आणते.
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे प्रथमे प्रक्रियापादे कृत्यसमुद्देशो नाम प्रथमो ऽध्यायः प्रत्यवोचन्पुनः सूतमृषयस्ते तपोधनाः / कुत्र सत्रं समभत्तेवषामद्भुतकर्मणाम्
अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्ड महापुराणातील वायुप्रोक्त पूर्वभाग, प्रथम प्रक्रियापादातील ‘कृत्यसमुद्देश’ नावाचा पहिला अध्याय. नंतर तपोधन ऋषींनी सूताला पुन्हा विचारले—“अद्भुतकर्म करणाऱ्या तुमच्या त्या ऋषींचे सत्र कुठे झाले?”
Verse 2
कियन्तं चैव तत्कालं कथं च समवर्त्तत / आचचक्षे पुराणं च कथं तत्सप्रभञ्जनः
तो काळ किती होता आणि ते सर्व कसे घडले? तसेच सप्रभञ्जनाने ते पुराण कसे सांगितले—हे कथन करा.
Verse 3
आचख्यौ विस्तरेणैव पर कौतूहलं हि नः / इति संचोदितः सूतः प्रत्युवाच शुभं वचः
हे महात्मन्, सविस्तर सांगा; आम्हांस फार कुतूहल आहे. असे प्रेरित होऊन सूताने शुभ वचनांनी उत्तर दिले.
Verse 4
शृणुध्वं यत्र ते धीरा मेनिरे मन्त्रमुत्तमम् / यावन्तं चाभवत्कालं यथा च समवर्तत
ऐका—जिथे त्या धीरांनी उत्तम मंत्र मानला; तो काळ किती होता आणि ते कसे घडले.
Verse 5
सिसृक्षमाणो विश्वं हि यजते विसृजत्पुरा / सत्रं हि ते ऽतिपुण्यं च सहस्रपरिवत्सरान्
विश्व निर्माण करण्याची इच्छा धरून, सृष्टीपूर्वी त्यांनी यज्ञ केला; त्यांचे ते अतिपुण्य सत्र सहस्र वर्षे चालले.
Verse 6
तपोगृहपतेर्यत्र ब्रह्मा चैवाभवत्स्वयम् / इडाया यत्र पत्नीत्वं शामित्रं यत्र बुद्धिमान्
जिथे तपोगृहाचा अधिपती स्वयं ब्रह्मा झाला; जिथे इडा पत्नीपदास आली, आणि जिथे बुद्धिमान शामित्र होता.
Verse 7
मृत्युश्चके महातेजास्तस्मिन्सत्रे महात्मनाम् / विबुधाश्चोषिरे तत्र सहस्रपरिवत्सरान्
त्या महात्म्यांच्या सत्रात महातेजस्वी मृत्युदेवही आला; आणि देवगण तेथे सहस्र वर्षे निवास करू लागले।
Verse 8
भ्रमतो धर्मचक्रस्य यत्र नेमिरशीर्यत / कर्मणा तेन विख्यातं नैमिषं मुनिपूजितम्
जिथे फिरत्या धर्मचक्राची नेमि झिजली, त्या कर्मामुळे ते स्थान ‘नैमिष’ म्हणून विख्यात झाले, मुनिपूज्य।
Verse 9
यत्र सा गोमती पुण्या सिद्धचारणसेविता / रोहिणी स सुता तत्र गोमती साभवत् क्षणात्
जिथे ती पुण्य गोमती सिद्ध-चारणांनी सेविली जात होती, तिथे रोहिणीची ती कन्या क्षणात गोमती झाली।
Verse 10
शक्तिर्ज्येष्ठा समभवद्वसिष्ठस्य महात्मनः / रुन्धत्याः सुतायात्रादानमुत्तमतेजसः
महात्मा वसिष्ठांचा ज्येष्ठ पुत्र शक्ती झाला; तो रुंधतीचा पुत्र, उत्तम तेजस्वी, रक्षण करणारा व दानशील होता।
Verse 11
कल्माषपादो नृपतिर्यत्र शक्रश्च शक्तिना / यत्र वैरं समभवद्विश्वामित्रवसिष्ठयोः
जिथे कल्माषपाद नावाचा नृपती होता आणि शक्तीमुळे शक्र (इंद्र)ही तेथे आला; आणि जिथे विश्वामित्र व वसिष्ठ यांचे वैर उत्पन्न झाले।
Verse 12
अदृश्यन्त्यां समभवन्मुनिर्यत्र पराशरः / पराभवो वसिष्ठस्य यस्य ज्ञाने ह्यवर्त्तयत्
जिथे अदृश्यंतीच्या प्रसंगी मुनि पराशर उत्पन्न झाले; ज्यांच्या ज्ञानप्रभावाने वसिष्ठांचा पराभवही घडला।
Verse 13
तत्र ते मेनिरे शैलं नैमिषे ब्रह्मवादिनः / नैमिषं जज्ञिरे यस्मान्नैमिषीयास्ततः स्मृताः
तेथे नैमिषात ब्रह्मवादी ऋषींनी त्या शैलास मान दिला; कारण ते नैमिषातच जन्मले, म्हणून ‘नैमिषीय’ म्हणून ओळखले गेले।
Verse 14
तत्सत्रमभवत्तेषां समा द्वादश धीमताम् / पुरूरवसि विक्रान्ते प्रशासति वसुंधराम्
त्या धीमंतांचा तो सत्रयाग बारा वर्षे चालला, जेव्हा पराक्रमी पुरूरवा पृथ्वीचे शासन करीत होता।
Verse 15
अष्टादश समुद्रस्य द्वीपानश्रन् पुरूरवाः / तुतोष नैव रत्नानां लोभादिति हि नः श्रुतम्
पुरूरवाने समुद्रातील अठरा द्वीपांचा उपभोग घेतला; तरी रत्नांच्या लोभामुळे तो तृप्त झाला नाही—असे आम्ही ऐकले आहे।
Verse 16
उर्वशी चकमे तं च देवदूतप्रचोदिता / आजहार च तत्सत्रमुर्वश्या सह संगतः
देवदूताच्या प्रेरणेने उर्वशीने त्याला वरण केले; आणि उर्वशीसह संगत होऊन तो त्या सत्रात आला।
Verse 17
तस्मिन्नरपतौ सत्रे नैमिषीयाः प्रचक्रिरे / यं गर्भं सुषुवे गङ्गा पावकाद्दीप्ततेजसम्
त्या नरपतीच्या सत्रात नैमिषीय ऋषींनी यज्ञ आरंभ केला. गंगादेवीने पावकापासून उत्पन्न झालेला तेजस्वी गर्भ प्रसविला.
Verse 18
तत्तुल्यं पर्वते न्यस्तं हिरण्यं समपद्यत / हिरण्मयं ततश्चके यज्ञवाटं महात्मनाम्
त्याच्याच तुल्य असे पर्वतावर ठेवलेले सुवर्ण प्रकट झाले. मग महात्म्यांसाठी सुवर्णमय यज्ञवाट तयार झाला.
Verse 19
विश्वकर्मा स्वयन्देवो भावनो लोकभावनः / स प्रविश्य ततः सत्रे तेषाममिततेजसाम्
स्वयं देव विश्वकर्मा—सृष्टीचा कर्ता, लोकांना भावित करणारा—त्या अमिततेजस्वी ऋषींच्या सत्रात प्रविष्ट झाला.
Verse 20
ऐडः पुरूरवा भेजे तं देशं मृगयां चरन् / तं दृष्ट्वा महादाश्वर्यं यज्ञवाटं हिरण्मयम्
ऐड पुरूरवा मृगया करीत त्या देशात आला. तेथे महान वैभवयुक्त सुवर्णमय यज्ञवाट पाहून।
Verse 21
लोभेन हतविज्ञानस्तदादातुमुपाक्रमत् / नैमिषेयास्ततस्तस्य चुक्रुधुर्नृपतिं भृशम्
लोभाने त्याची बुद्धी हरपली आणि तो ते घेण्यास उद्युक्त झाला. तेव्हा नैमिषेय ऋषी त्या नरपतीवर अत्यंत क्रुद्ध झाले.
Verse 22
निजघ्नुश्चापि तं क्रुद्धाः कुशवज्रैर्मनीषिणः / तपोनिष्ठाश्च राजानं मुनयो देवचोदिताः
क्रुद्ध मनीषींनी कुश-वज्रांनी त्याला ठार केले; देवप्रेरित तपोनिष्ठ मुनींनी राजालाही दंड दिला।
Verse 23
कुशवज्रौर्विनिष्पिष्टः स राजा व्यजहात्तनुम् / और्वशेयैस्ततस्तस्य युद्धं चक्रे नृपो भुवि
कुश-वज्रांनी चिरडला गेलेला तो राजा देहत्यागी झाला; मग और्वशेयांनी त्याच्यासाठी पृथ्वीवर युद्ध केले।
Verse 24
नहुषस्य महात्मानं पितरं यं प्रचक्षते / स तेष्ववभृथेष्वेव धर्म्मशीलो महीपतिः
ज्याला नहुषाचा महात्मा पिता म्हणतात, तो धर्मशील महीपती त्या अवभृथ-स्नानांतच उपस्थित होता।
Verse 25
आयुरायभवायाग्र्यमस्मिन् सत्रे नरोत्तमः / शान्तयित्वा तु राजानं तदा ब्रह्मविदस्तथा
या सत्रात नरश्रेष्ठ आयुरायभवाय अग्रणी होता; तेव्हा ब्रह्मविदांनी राजाला शांत केले।
Verse 26
सत्रमारेभिरे कर्त्तुं पृथ्वीवत्सा त्ममूर्तयः / बभूव सत्रे तेषां तु ब्रह्मचर्यं महात्मनाम्
पृथ्वीला वत्स मानून ते आत्ममूर्ती महात्मे सत्र करायला आरंभले; त्यांच्या सत्रात महात्म्यांचे ब्रह्मचर्य दृढ झाले।
Verse 27
विश्वं सिसृक्षमाणानां पुरा विस्वसृजामिव / वैखानसैः प्रियसखैर्वाल खिल्यैर्मरीचिभिः
जग निर्माणास उद्यत त्या प्राचीन विश्वस्रष्ट्यांप्रमाणे, वैखानस प्रियसखा व वालखिल्य मरीचींसह।
Verse 28
अजैश्च मुनिभिर्जातं सूर्यवैश्वानरप्रभः / वितृदेवाप्सरःसिद्धैर्गन्धर्वोरगचारणैः
अज मुनिंपासून उत्पन्न, सूर्य व वैश्वानरासारखा तेजस्वी; तसेच वितृदेव, अप्सरा, सिद्ध, गंधर्व, उरग व चारणांनी युक्त।
Verse 29
भारतैः शुशुभे राजा देवैरिन्द्रसमो यथा / स्तोत्रशस्त्रैर्गृहैर्देवान्पितॄन्पित्र्यैश्च कर्मभिः
भारतजनांनी राजा असा शोभला जसा देवांनी इंद्र; स्तोत्र, शास्त्र आणि गृहकर्मांनी देव व पितरांचे पितृयज्ञीय विधी करून।
Verse 30
आनर्चुःस्म यथाजाति गन्धर्वादीन् यथाविधि / आराधने स सस्मार ततः कर्मान्तरेषु च
त्यांनी जातीनुसार गंधर्वादींची विधिपूर्वक अर्चना केली; आणि आराधनेत तो नंतर इतर कर्मांमध्येही स्मरण ठेवू लागला।
Verse 31
जगुः सामानि गन्धर्वा ननृतुश्चाप्सरोगणाः / व्याजह्रुर्मुनयो वाचं चित्राक्षरपदां शुभाम्
गंधर्वांनी सामगान केले आणि अप्सरांचे समूह नाचले; मुनींनी शुभ, चित्राक्षर-पदांनी युक्त वाणी उच्चारली।
Verse 32
मन्त्रादि तत्र विद्वांसो जजपुश्च परस्परम् / वितण्डावचनैश्चैव निजघ्नुः प्रतिवादिनः
तेथे विद्वान परस्पर मंत्रांचा जप करीत आणि वितंडावचनांनी प्रतिवाद्यांना पराभूत करीत.
Verse 33
ऋषयश्चैव विद्वांसः शब्दार्थन्यायकोविदाः / न तत्र हारितं किञ्चिद्विविशुर्ब्रह्मराक्षसाः
तेथे ऋषी व विद्वान शब्दार्थ-न्यायात निपुण होते; तेथे काहीही हरण झाले नाही, तरी ब्रह्मराक्षस आत शिरले.
Verse 34
नैव यज्ञहरा दैत्या नैव वाजमुखास्त्रिणः / प्रायश्चित्तं दरिद्रं च न तत्र समजायत
तेथे यज्ञहर दैत्य नव्हते, वाजमुख अस्त्रधारीही नव्हते; तेथे प्रायश्चित्त वा दारिद्र्य काहीच उत्पन्न झाले नाही.
Verse 35
शक्तिप्रज्ञाक्रियायेगैर्विधिराशीष्वनुष्टितः / एवं च ववृधे सत्रं द्वादशाब्दं मनीषिणाम्
शक्ती, प्रज्ञा व क्रियायोग यांच्या साहाय्याने विधिपूर्वक आशीर्वादांचे अनुष्ठान झाले; असे करून मनीषींचे सत्र बारा वर्षे वाढत राहिले.
Verse 36
ऋषीणां नैमिषीयाणां तदभूदिव वज्रिणः / वृद्धाद्या ऋत्विजो वीरा ज्योतिष्टोमान् पृथक्पृथक्
नैमिषीय ऋषींना ते वज्रधारी इंद्रासारखे भासले; वृद्ध आदी वीर ऋत्विजांनी वेगवेगळे ज्योतिष्टोम यज्ञ केले.
Verse 37
चक्रिरे पृष्ठगमनाः सर्वानयुतदक्षिणान् / समाप्तयज्ञो यत्रास्ते वासुदेवं महाधिपम्
ते मागोमाग चालत दहा हजार दक्षिणांसह सर्व दान करून गेले; जिथे यज्ञ समाप्त झाला, तेथे महाधिपती वासुदेव विराजमान होते।
Verse 38
पप्रच्छुरमितात्मानं भवद्भिर्यदहं द्विजः / प्रचोदितः स्ववंशार्थं स च तानब्रवीत्प्रभुः
तुमच्या प्रेरणेने मी द्विज, आपल्या वंशाच्या हेतूने त्या अमितात्मा महापुरुषास विचारले; तेव्हा प्रभूंनी त्यांना उत्तर दिले।
Verse 39
शिष्यःस्वयंभुवो देवः सर्वं प्रत्यक्षदृग्वशी / अणिमादिभिरष्टाभिः सूक्ष्मैरङ्गैः समन्वितः
तो स्वयंभू देवाचा शिष्य होता, सर्व काही प्रत्यक्ष पाहणारा व इंद्रियजयी; अणिमा इत्यादी आठ सूक्ष्म सिद्धींनी युक्त होता।
Verse 40
तिर्यग्वातादिभिर्वर्षैः सर्वां ल्लोकान्बिभर्ति यः / सप्तस्कन्धा भृताः शाखाः सर्वतोयाजराजरान्
जो तिर्यक् वारा इत्यादी वर्षांनी सर्व लोकांचे पोषण करतो; ज्याचे सात स्कंध व धारण केलेल्या शाखा आहेत, जो सर्वत्र जलसमृद्ध व अजर-अमर आहे।
Verse 41
विषयैर् मरुतो यस्य संस्थिताः सप्तसप्तकाः / व्यूहत्रयाणां सूतानां कुर्वन् सत्रं महाबलः
ज्याच्या अधीन विषयांत स्थित मरुत सात-सात गटांनी व्यवस्थित आहेत; तो महाबली, तीन व्यूहांच्या सूतांसाठी सत्रयज्ञ करीत आहे।
Verse 42
तेजसश्वाप्युपायानां दधातीह शरीरिणः / प्राणाद्या वृत्तयः पञ्च धारणानां स्ववृत्तिभिः
तो तेजाचेही उपाय येथे देहधारी जीवांत धारण करतो; प्राण इत्यादी पाच वृत्ती आपल्या-आपल्या क्रियांनी धारण करतात.
Verse 43
पूर्यमामः शरीराणां धारणं यस्य कुर्वते / आकाशयोनिर्द्विगुणः शाब्दस्पर्शसमन्वितः
जो भरत जाणाऱ्या शरीरांचे धारण करतो, तो आकाश-योनि द्विगुण असून शब्द व स्पर्श यांनी युक्त आहे.
Verse 44
वाचोरणिः समाख्याता शब्दशास्त्रविचक्षणैः / भारत्यार्ः श्लक्ष्णया सर्वान्मुनीन्प्रह्लादयन्निव
शब्दशास्त्रात निपुणांनी यास ‘वाचोरणि’ असे म्हटले आहे; जणू सरस्वतीच्या मृदु वाणीने सर्व मुनींना आनंदित करीत आहे.
Verse 45
पुराणज्ञाः सुमनसः पुराणाश्रययुक्तया / पुराम नियता विप्राः कथामकथयद्विभुः
पुराणज्ञ, प्रसन्नमन आणि पुराणाश्रययुक्त असे ते संयमी विप्र होते; तेव्हा विभूने प्राचीन कथा सांगितली.
Verse 46
एतत्सर्वं यथावृत्तमाख्यानं द्विजसत्तमाः / ऋषीणां च परं चैतल्लोकतत्त्वमनुत्तमम्
हे श्रेष्ठ द्विजांनो! हे सर्व आख्यान जसे घडले तसेच आहे; आणि हे ऋषींचे परम, तसेच लोकतत्त्वाचे अनुपम ज्ञान आहे.
Verse 47
ब्रह्मणा यत्पुरा प्रोक्तं पुराणं ज्ञानमुत्तमम् / देवतानामृषीणां च सर्वपापप्रमोचनम्
ब्रह्म्याने पूर्वी सांगितलेले हे उत्तम ज्ञानरूप पुराण देवता व ऋषींचेही असून सर्व पापांचे निवारण करणारे आहे.
Verse 48
विस्तरेणानुपूर्व्या च तस्य वक्ष्याम्यनुक्रमम्
आता मी त्याचा अनुक्रम विस्ताराने आणि क्रमाने सांगतो.
Frequently Asked Questions
No full vaṃśa catalogue is completed here; instead the chapter plants dynastic coordinates by naming Purūravas (a key early king in Purāṇic royal chronology) and by invoking sage-line memory (Vasiṣṭha–Śakti–Parāśara) as a preface to later, systematic genealogies.
The chapter emphasizes sacred geography rather than numerical cosmography: it identifies Naimiṣa as the satra-site, marks it through an etymology tied to the dharmacakra’s nemi, and associates it with the Gomatī river system and other localizing narrative tokens.
This Adhyāya is not part of the Lalitopākhyāna segment; it functions as an introductory frame (satra at Naimiṣa) that authorizes transmission and anchors later cosmology and genealogy rather than presenting Śākta vidyās, yantras, or the Bhaṇḍāsura cycle.