Adhyaya 16
Pṛthivyāyāma-vistara (Extent and Divisions of the Earth) / पृथिव्यायामविस्तरः
या अध्यायात ऋषी भारतवर्षाची ओळख, सीमा, अंतर्गत विभाग आणि ते कर्मभूमी का मानले जाते हे विचारतात. सूत (लोमहर्षण) सांगतो की हिमालयाच्या दक्षिण सीमेपासून उत्तरेकडील समुद्रापर्यंतचा प्रदेश भारत; ‘भरत’ हे नाव मनुवंशी भरताशी संबंधित असून तो प्रजांचा धारक-पोषक मानला जातो. देहधारी येथे कर्म करून स्वर्ग किंवा मोक्ष प्राप्त करतात म्हणून भारतवर्ष विशेष आहे. पुढे समुद्राने विभक्त नऊ ‘भेद’ सांगितले आहेत—इंद्रद्वीप, कशेरूमान, ताम्रवर्ण, गबस्तिमान, नागद्वीप, सौम्य, गांधर्व, वारुण आणि नववा भेद म्हणून समुद्रपरिवेष्टित भारत. योजनेत उत्तर-दक्षिण आयाम व रुंदीची मापे, तसेच सीमांवर पूर्वेस किरात, पश्चिमेस यवन, कडेला म्लेच्छ यांचा उल्लेख येतो. शेवटी चार वर्णांचे कर्तव्य, धर्म-अर्थ-कामाची रचना आणि आश्रमधर्माने स्वर्ग-मोक्षसाधना वर्णिली आहे।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वीतीये ऽनुषङ्गपादे पृथिव्यायामविस्तरो नाम पञ्चदशो ऽध्यायः सूत उवाच एवमेव निसर्गो वै वर्षाणां भारते शुभे / दृष्टः परमतत्त्वज्ञैर्भूयः किं वर्णयामि वः
अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्ड महापुराणातील वायुप्रोक्त पूर्वभागाच्या द्वितीय अनुषंगपादात ‘पृथिव्यायामविस्तर’ नावाचा पंधरावा अध्याय. सूत म्हणाले—शुभ भारतवर्षातील वर्षांची ही सृष्टीरचना अशीच आहे; परमतत्त्वज्ञांनी ती पाहिली आहे, मग मी तुम्हाला आणखी काय वर्णन करू?
Verse 2
ऋषिरुवाच यदिदं भारतं वर्षं यस्मिन्स्वायंभुवादयः / चतुर्दशैते मनवः प्रजासर्गे ऽभवन्पुनः
ऋषी म्हणाले—हे जे भारतवर्ष आहे, ज्यात स्वायंभुव आदि हे चौदा मनू प्रजासृष्टीत पुन्हा पुन्हा प्रकट झाले।
Verse 3
एतद्वेदितुमिच्छामस्तन्नो निगद सत्त्मः / एतच्छ्रुतवचस्तेषामब्रवीद्रोमहर्षणः
हे जाणून घ्यायचे आहे; हे श्रेष्ठ पुरुष, आम्हाला सांगा. त्यांचे हे वचन ऐकून रोमहार्षण (सूत) बोलला.
Verse 4
अत्र वो वर्णयिष्यामि वर्षे ऽस्मिन् भारते प्रजाः / इदं तु मध्यमं चित्रं शुभाशुभफलोदयम्
आता मी या भारतवर्षातील प्रजांचे वर्णन करीन; हे मध्यम लोकाचे विचित्र चित्र आहे, जिथे शुभ-अशुभ फळांचा उदय होतो।
Verse 5
उत्तरं यत्ममुद्रस्य हिमवद्दक्षिणं च यत् / वर्षं तद्भारतं नाम यत्रेयं भारती प्रजा
समुद्राच्या उत्तरेस आणि हिमालयाच्या दक्षिणेस जो प्रदेश आहे, तो ‘भारतवर्ष’ म्हणून ओळखला जातो, जिथे ही भारती प्रजा वसते।
Verse 6
भरणाच्च प्रजानां वै मनुर्भरत उच्यते / निरुक्तवचनाच्चैवं वर्षं तद्भारतं स्मृतम्
प्रजांचे पालन-पोषण केल्यामुळे मनु ‘भरत’ म्हणून ओळखले गेले; आणि या निरुक्तीप्रमाणे तो प्रदेश ‘भारतवर्ष’ म्हणून स्मृत आहे।
Verse 7
इतः स्वर्गश्च मोक्षश्च मध्यश्चान्तश्च गम्यते / न खल्वन्यत्र मर्त्यानां भूमौ कर्म विधीयते
याच भूमीतून स्वर्ग व मोक्ष, तसेच मध्य व अंत (परम गती) प्राप्त होतात; कारण अन्यत्र मर्त्यांसाठी कर्मविधान नाही।
Verse 8
भारतस्यास्य वर्षस्य नव भेदान्निबोधत / समुद्रातरिता ज्ञेयास्ते त्वगम्याः परस्परम्
या भारतवर्षाचे नऊ विभाग जाणून घ्या; ते समुद्रांनी विभक्त असून परस्परांना अगम्य मानले गेले आहेत।
Verse 9
इन्द्रद्वीपः कशेरूमांस्ताम्रवर्णो गभस्तिमान् / नागद्वीपस्तथा सौम्यो गान्धर्वस्त्वथ वारुणः
इन्द्रद्वीप, कशेरुमान, ताम्रवर्ण, गभस्तिमान; तसेच नागद्वीप, सौम्य, गान्धर्व आणि मग वारुण—असे (द्वीप) सांगितले आहेत।
Verse 10
अयं तु नवमस्तेषां द्वीपः सागरसंवृतः / योजनानां सहस्रे तु द्वीपो ऽयं दक्षिणोत्तरात्
हा त्यांपैकी नववा द्वीप असून तो सागराने वेढलेला आहे। दक्षिण ते उत्तर असा याचा विस्तार सहस्र योजन आहे।
Verse 11
आयतो ह्याकुमार्य्या वै चागङ्गाप्रभवाच्च वै / तिर्यगुत्तरविस्तीर्मः सहस्राणि नवैव तु
हा द्वीप आकुमार्यापासून आगङ्गाप्रभवापर्यंत लांबीने पसरलेला आहे. तसेच आडवा व उत्तरेकडे याचा विस्तार नऊ सहस्र आहे.
Verse 12
द्वीपो ह्युपनिविष्टो ऽयं म्लेच्छैरन्तेषु सर्वशः / पूर्वे किराता ह्यस्यान्ते पश्चिमे यवनाः स्मृताः
या द्वीपाच्या सीमांवर सर्वत्र म्लेच्छ लोक वसलेले आहेत. याच्या पूर्व टोकास किरात आणि पश्चिम टोकास यवन असे सांगितले आहे.
Verse 13
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या मध्ये शूद्राश्च भागशः / इज्यायुधवणिज्याभिर्वर्त्तयन्तो व्यवस्थिताः
मध्यभागी ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि शूद्र हे आपापल्या भागांत स्थित आहेत. ते यज्ञपूजा, शस्त्रकर्म आणि वाणिज्य यांद्वारे आपापल्या कर्मात प्रवृत्त आहेत.
Verse 14
तेषां संव्यवहारो ऽत्र वर्त्तते वै परस्परम् / धर्मार्थकामसंयुक्तो वर्णानां तु स्वकर्मसु
येथे त्यांचा परस्पर व्यवहार चालू असतो. वर्णांचा हा आचार-व्यवहार आपल्या-आपल्या कर्मांत धर्म, अर्थ आणि काम यांशी संयुक्त आहे.
Verse 15
संकल्पः पञ्चमानां च ह्याश्रमाणां यथाविधि / इह स्वर्गापवर्गार्थं प्रवृत्तिर्येषु मानुषी
पाचही आश्रमांचा यथाविधी संकल्प आहे; ज्यांत मनुष्याची प्रवृत्ती येथे स्वर्ग व अपवर्ग (मोक्ष) यासाठी होते।
Verse 16
यस्त्वयं नवमो द्वीपस्तिर्यगायाम उच्यते / कृत्स्नं जयति यो ह्येनं सम्राडित्यभिधीयते
हा नववा द्वीप ‘तिर्यगायाम’ म्हणून ओळखला जातो; जो याला पूर्णपणे जिंकतो तो ‘सम्राट’ म्हणविला जातो।
Verse 17
अयं लोकस्तु वै सम्राडन्तरिक्षं विराट् स्मृतम् / स्वराडसौ स्मृतो लौकः पुनर्वक्ष्यामि विस्तरात्
हा लोक ‘सम्राट’ म्हणूनच; अंतरिक्ष ‘विराट्’ असे मानले आहे। तो लोक ‘स्वराट्’ म्हणून स्मृत; पुढे मी विस्ताराने सांगेन।
Verse 18
सप्तैवास्मिन्सुपर्वाणो विश्रुताः कुल पर्वताः / महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमानृक्षपर्वतः
यात सात प्रसिद्ध कुलपर्वत आहेत—महेन्द्र, मलय, सह्य, शुक्तिमान आणि ऋक्षपर्वत (इत्यादी)।
Verse 19
विन्ध्यश्च पारियात्रश्च सप्तैते कुलपर्वताः / तेषां सहस्रश्चान्ये पर्व तास्तु समीपगाः
विंध्य आणि पारियात्र—हे सातही कुलपर्वत; त्यांच्या जवळ आणखी हजारो इतर पर्वत आहेत।
Verse 20
अविज्ञाताः सारवन्तो विपुलाश्चित्रसानवः / संदरः पर्वतश्रेष्ठो वैहारो दुर्दुरस्तथा
काही पर्वत अजूनही अपरिचित आहेत—सारयुक्त, विशाल व विचित्र शिखरांनी युक्त। त्यांत संदर हा पर्वतश्रेष्ठ; तसेच वैहार व दुर्दुरही आहेत.
Verse 21
कोलाहलः ससुरसो मैनाको वैद्युतस्तथा / वातन्धमो नागगिरिस्तथा पाण्डुरपर्वतः
कोलाहल, ससुरस, मैनाक व वैद्युत; तसेच वातन्धम, नागगिरी आणि पांडुर पर्वतही (प्रसिद्ध) आहेत.
Verse 22
तुङ्गप्रस्थः कृष्णगिरिर्गोधनो गिरिरेव च / पुष्पगिर्युज्जयन्तौ च शैलो रैवतकस्तथा
तुंगप्रस्थ, कृष्णगिरी व गोधन पर्वत; तसेच पुष्पगिरी व उज्जयंत, आणि शैल व रैवतकही (उल्लेखिले आहेत).
Verse 23
श्रीपर्वतश्चित्रकूटः कूटशैलो गिरिस्तथा / अन्ये तेभ्यो ऽपरिज्ञाता ह्रस्वाः स्वलपोपजी विनः
श्रीपर्वत, चित्रकूट व कूटशैल पर्वत; तसेच त्यांच्याहूनही काही अपरिचित आहेत—लहान आणि अल्प उपजीविकेचे.
Verse 24
तैर्विमिश्रा जनपदा आर्या म्लेच्छाश्च भागशः / पीयन्ते यैरिमा नद्यो गङ्गा सिंधु सरस्वती
त्यांच्यामुळे जनपदे मिश्रित आहेत—काही भाग आर्य, काही भाग म्लेच्छ. ज्यांच्याकडून या नद्या—गंगा, सिंधू व सरस्वती—पिण्यात येतात.
Verse 25
शतद्रुश्चन्द्र भागा च यमुना सरयूस्तथा / इरावती वितस्ता च विपाशा देविका कुहूः
शतद्रु, चंद्रभागा, यमुना व सरयू; तसेच इरावती, वितस्ता, विपाशा, देविका आणि कुहू—या पवित्र नद्या आहेत.
Verse 26
गोमती धूतपापा च बुद्बुदा च दृषद्वती / कौशकी त्रिदिवा चैव निष्ठीवी गेडकी तथा
गोमती, धूतपापा, बुद्बुदा व दृषद्वती; तसेच कौशकी, त्रिदिवा, निष्ठीवी आणि गेडकी—या देखील पवित्र नद्या आहेत.
Verse 27
चक्षुर्लोहित इत्येता हिमवत्पादनिस्सृताः / वेदस्मृतिर्वेदवती वृत्रघ्नी सिंधु रेव च
चक्षु व लोहित—या हिमवताच्या चरणांतून निघालेल्या; तसेच वेदस्मृति, वेदवती, वृत्रघ्नी, सिंधु आणि रेवा।
Verse 28
वर्णाशा नन्दना चैव सदानीरा महानदी / पाशा चर्मण्वतीनूपा विदिशा वेत्रवत्यपि
वर्णाशा व नंदना; सदानीरा व महानदी; तसेच पाशा, चर्मण्वती, नूपा, विदिशा आणि वेत्रवतीही (पवित्र नद्या आहेत)।
Verse 29
क्षिप्रा ह्यवन्ति च तथा पारियात्राश्रयाः स्मृताः / शोणो महानदश्चैव नर्म्मदा सुरसा क्रिया
क्षिप्रा व अवन्ति—या पारियात्र पर्वताच्या आश्रयाने मानल्या जातात; तसेच शोण, महानद, नर्मदा, सुरसा आणि क्रिया।
Verse 30
मन्दाकिनी दशार्णा च चित्रकूटा तथैव च / तमसा पिप्पला श्येना करमोदा पिशाचिका
मंदाकिनी, दशार्णा व चित्रकूटा; तसेच तमसा, पिप्पला, श्येना, करमोदा आणि पिशाचिका—या पवित्र नद्या आहेत.
Verse 31
चित्रोपला विशाला च बञ्जुला वास्तुवाहिनी / सनेरुजा शुक्तिमती मङ्कुती त्रिदिवा क्रतुः
चित्रोपला, विशाला व बंजुला; तसेच वास्तुवाहिनी, सनेरुजा, शुक्तिमती, मंकुती, त्रिदिवा आणि क्रतुः—या पवित्र नद्या आहेत.
Verse 32
ऋक्षवत्संप्रसूतास्ता नद्यो मणिजलाः शिवाः / तापी पयोष्णी निर्विन्ध्या सृपा च निषधा नदी
ऋक्षवत् पर्वतापासून उत्पन्न त्या मणिजलासारख्या निर्मळ व शिवमय नद्या—तापी, पयोष्णी, निर्विन्ध्या, सृपा आणि निषधा नदी।
Verse 33
वेणी वैतरणी चैव क्षिप्रा वाला कुमुद्वती / तोया चैव महागौरी दुर्गा वान्नशिला तथा
वेणी व वैतरणी; क्षिप्रा, वाला व कुमुद्वती; तसेच तोया, महागौरी, दुर्गा आणि वान्नशिला—या पवित्र नद्या आहेत.
Verse 34
विन्ध्यपादप्रसूतास्ता नद्यः पुण्यजलाः शुभाः / गोदावरी भीमरथी कृष्णवेणाथ बञ्जुला
विन्ध्य पर्वताच्या पायथ्यापासून उत्पन्न झालेल्या त्या शुभ, पुण्यजल नद्या—गोदावरी, भीमरथी, कृष्णवेणा आणि बंजुला।
Verse 35
तुङ्गभद्रा सुप्रयोगा बाह्या कावेर्यथापि च / दक्षिणप्रवहा नद्यः सह्य पादाद्विनिःस्मृताः
तुंगभद्रा, सुप्रयोगा, बाह्या तसेच कावेरी—या सह्य पर्वताच्या पायथ्यापासून निघालेल्या दक्षिणप्रवाही नद्या मानल्या आहेत।
Verse 36
कृतमाला ताम्रपर्णी पुष्पजात्युत्पलावती / नद्यो ऽभिजाता मलयात्सर्वाः शीतजलाः शुभाः
कृतमाला, ताम्रपर्णी, पुष्पजाति व उत्पलावती—या सर्व मलय पर्वतापासून उत्पन्न झालेल्या, शीतल जलाच्या शुभ नद्या आहेत।
Verse 37
त्रिसामा ऋषिकुल्या च बञ्जुला त्रिदिवाबला / लाङ्गूलिनी वंशधरा महेन्द्रतनयाः स्मृताः
त्रिसामा, ऋषिकुल्या, बञ्जुला, त्रिदिवाबला, लाङ्गूलिनी आणि वंशधरा—या महेन्द्र पर्वताच्या कन्या-नद्या म्हणून स्मृत आहेत।
Verse 38
ऋषिकुल्या कुमारी च मन्दगा मन्दगामिनी / कृपा पलाशिनी चैव शुक्तिमत्प्रभवाः स्मृताः
ऋषिकुल्या, कुमारी, मन्दगा, मन्दगामिनी, कृपा आणि पलाशिनी—या शुक्तिमत् पर्वतापासून उत्पन्न झालेल्या नद्या म्हणून स्मृत आहेत।
Verse 39
तास्तु नद्यः सरस्वत्यः सर्वा गङ्गाः समुद्रगाः / विश्वस्य मातरः सर्वा जगत्पापहराः स्मृताः
त्या नद्या सरस्वतीस्वरूप आहेत; सर्व गंगा असून समुद्रास जाऊन मिळतात. त्या विश्वाच्या माता व जगत्पापहरिणी म्हणून स्मृत आहेत।
Verse 40
तासां नद्युपनद्यो ऽन्याः शतशो ऽथ सहस्रशः / तास्विमे कुरुपाञ्चालाः शाल्वा माद्रेयजाङ्गलाः
त्या नद्यांच्या आणखी शेकडो व हजारो उपनद्या आहेत; त्या प्रदेशांत कुरु-पाञ्चाल, शाल्व, माद्रेय आणि जाङ्गल हे जनपदवासी राहतात।
Verse 41
शूरसेना भद्रकारा बोधाः सहपटच्चराः / मत्स्याः कुशल्याः सौशल्याः कुन्तलाः काशिकोशलाः
शूरसेन, भद्रकार, बोध आणि पटच्चरांसह; मत्स्य, कुशल्य, सौशल्य, कुन्तल व काशी-कोशल हे जनपद आहेत।
Verse 42
गोधा भद्राः करिङ्गाश्च मागधाश्चोत्कलैः सह / मध्यदेश्या जनपदाः प्रायशस्त्त्र कीर्त्तिताः
गोध, भद्र, करिङ्ग आणि उत्कलांसह मागध—हे मध्यदेशातील जनपद येथे प्रायः सर्वच वर्णिले आहेत।
Verse 43
सह्यस्य चौत्तरान्तेषु यत्र गोदावरी नदी / पृथिव्यामपि कृत्स्नायां स प्रदेशो मनोरमः
सह्य पर्वताच्या उत्तर टोकाजवळ जिथे गोदावरी नदी वाहते, तो प्रदेश संपूर्ण पृथ्वीवरही अत्यंत रमणीय आहे।
Verse 44
तत्र गोवर्धनं नाम पुरं रामेण निर्मितम् / रामप्रियाथ स्वर्गीया वृक्ष दिव्यास्त थौषधीः
तेथे ‘गोवर्धन’ नावाचे नगर रामाने निर्माण केले; आणि तेथे रामास प्रिय अशा स्वर्गीय दिव्य वृक्ष व औषधी आहेत।
Verse 45
भरद्वाजेन मुनिना तत्प्रियार्थे ऽवरोपिताः / अतः पुर्वरोद्देशस्तेन जज्ञे मनोरमः
मुनी भरद्वाजांनी त्याच्या प्रियार्थे ते रोवले; म्हणून त्या प्रदेशाचा पूर्वभाग अत्यंत रमणीय झाला।
Verse 46
बाह्लीका वाटधानाश्च आभीरा कालतोयकाः / अपरान्ताश्च मुह्माश्च पाञ्चलाश्चर्ममण्डलाः
बाह्लीक, वाटधान, आभीर, कालतोयक, अपरान्त, मुह्म आणि पाञ्चाल—हे चर्ममण्डल प्रदेशातील जन होते।
Verse 47
गान्धारा यवनाश्चैव सिंधुसौवीरमण्डलाः / चीनाश्चैव तुषाराश्च पल्लवा गिरिगह्वराः
गान्धार, यवन, सिंधु-सौवीरमण्डल, चीन, तुषार आणि पल्लव—हे गिरिगुहांत वसणारे जन होते।
Verse 48
शाका भद्राः कुलिन्दाश्च पारदा विन्ध्यचूलिकाः / अभीषाहा उलूताश्च केकया दशामालिकाः
शाक, भद्र, कुलिंद, पारद, विन्ध्यचूलिक, अभीषाह, उलूत, केकय आणि दशामालिक—हेही विविध जनपद होते।
Verse 49
ब्राह्मणाः क्षत्रियाश्चैव वैश्यशूद्रकुलानि तु / कांवोजा दरदाश्चैव बर्बरा अङ्गलौहिकाः
ब्राह्मण, क्षत्रिय तसेच वैश्य-शूद्र कुल; आणि कांवोज, दरद, बर्बर व अङ्गलौहिक—हेही तेथील समुदाय होते।
Verse 50
अत्रयः सभरद्वाजाः प्रस्थलाश्च दशेरकाः / लमकास्तालशालाश्च भूषिका ईजिकैः सह
येथे अत्रय, भरद्वाजांसहित, प्रस्थल व दशेरक; तसेच लमक, तालशाल व भूषिक—ईजिक लोकांसह—असे देश सांगितले आहेत.
Verse 51
एते देशा उदीच्या वै प्राच्यान्देशान्निबोधत / अङ्गवङ्गा श्चोलभद्राः किरातानां च जातयः / तोमरा हंसभङ्गाश्च काश्मीरास्तङ्गणास्तथा
हे उत्तरेकडील देश आहेत; आणि आता पूर्वेकडील देशही जाणून घ्या—अंग, वंग, चोलभद्र; तसेच किरातांच्या जाती; तोमर, हंसभंग, काश्मीर आणि तंगणही.
Verse 52
झिल्लिकाश्चाहुकाश्चैव हूणदर्वास्तथैव च
झिल्लिक, आहुक तसेच हूण आणि दर्व—हेही (देश/जन) आहेत.
Verse 53
अन्ध्रवाका मुद्गरका अन्तर्गिरिबहिर्गिराः / ततः प्लवङ्गवो ज्ञेया मलदा मलवर्तिकाः
अंध्रवाक, मुद्गरक, अंतर्गिरी व बहिर्गिरी; आणि पुढे प्लवंगव—मलद व मलवर्तिक—हेही ज्ञात करावे.
Verse 54
समन्तराः प्रावृषेया भार्गवा गोपपार्थिवाः / प्राग्ज्योतिषाश्च पुण्ड्राश्च विदेहास्ताम्रलिप्तकाः
समंतर, प्रावृषेय, भार्गव व गोपपार्थिव; तसेच प्राग्ज्योतिष, पुण्ड्र, विदेह आणि ताम्रलिप्तक—हेही (देश/जन) आहेत.
Verse 55
मल्ला मगधगोनर्दाः प्राच्यां जनपदाः स्मृताः / अथापरे जनपदा दक्षिणापथवासिनः
मल्ल, मगध व गोनर्द हे प्राच्य दिशेतील जनपद म्हणून स्मृत आहेत; आणि इतर जनपद दक्षिणापथात वसणारे आहेत।
Verse 56
पण्ड्याश्च केरलाश्चैव चोलाः कुल्यास्तथैव च / सेतुका मूषिकाश्चैव क्षपणा वनवासिकाः
पाण्ड्य, केरळ, चोल व कुल्य; तसेच सेतुका, मूषिक, क्षपण आणि वनवासिक—हे (दक्षिणेकडील) जनपद आहेत।
Verse 57
माहराष्ट्रा महिषिकाः कलिङ्गश्चैव सर्वशः / आभीराश्च सहैषीका आटव्या सारवास्तथा
महाराष्ट्र, महिषिक आणि सर्वत्र कलिंग; तसेच आभीर, सहैषीक, आटव्या व सारव—हेही (दक्षिणेकडील) जनपद आहेत।
Verse 58
पुलिन्दा विन्ध्यमौलीया वैदर्भा दण्डकैः सह / पौरिका मौलिकाश्चैव श्मका भोगवर्द्धिनाः
पुलिंद, विन्ध्यमौलीय व वैदर्भ—दंडकांसह; तसेच पौरिक, मौलिक व श्मक—भोगवर्द्धिन—हे (जनपद) आहेत।
Verse 59
कोङ्कणाः कन्तलाश्चान्ध्राः कुलिन्दाङ्गारमारिषाः / दाक्षिणाश्चैव ये देशा अपरांस्तान्निबोधत
कोंकण, कंतल व आंध्र; कुलिंद, अंगार व मारिष—हे दक्षिणेकडील देश आहेत; आणि इतर देशही जाणून घ्या।
Verse 60
सूर्य्यारकाः कलिवना दुर्गालाः कुन्तरौः सहः / पौलेयाश्च किराताश्च रूपकास्तापकैः सह
सूर्यारक, कलिवन, दुर्गाल व कुन्तर; तसेच पौलेय, किरात, रूपक व तापक—हे सर्व जनपदही आहेत.
Verse 61
तथा करीतयश्चैव सर्वे चैव करन्धराः / नासिकाश्चैव ये चान्ये ये चैवान्तरनर्मदाः
तसेच करीतय आणि सर्व करंधर; तसेच नासिक व इतर जे अंतर-नर्मदा प्रदेशात राहतात.
Verse 62
सहकच्छाः समाहेयाः सह सारस्वतैरपि / कच्छिपाश्च सुराष्ट्राश्च आनर्ताश्चर्बुदैः सह
सहकच्छ, समाहेय—सारस्वतांसह; कच्छिप, सुराष्ट्र व आनर्त—हेही अर्बुदासह आहेत.
Verse 63
इत्येते अपरान्ताश्च शृणुध्वं विन्ध्यवासिनः / मलदाश्च करूथाश्च मेकलाश्चैत्कलैः सह
हेच अपरांत देश—हे विन्ध्यवासिनो, ऐका; मलद, करूथ व मेकल—ऐत्कलांसह (गणले जातात).
Verse 64
उत्तमानां दशार्णाश्च भोजाः किष्किन्धकैः सह / तोशलाः कोशलाश्चैव त्रैपुरा वैदिशास्तथा
उत्तम देशांत दशार्ण व भोज—किष्किन्धकांसह; तोशल, कोशल तसेच त्रैपुर व वैदिशही (आहेत).
Verse 65
तुहुण्डा बर्बराश्चैव षट्पुरा नैषधैः सह / अनूपास्तुण्डिकेराश्च वीतिहोत्रा ह्यवन्तयः
तुहुण्ड, बर्बर, षट्पुर—नैषधांसह; तसेच अनूप, तुण्डिकेर, वीतिहोत्र आणि अवन्तय—हे सर्व जनपद सांगितले आहेत.
Verse 66
एते जनपदाः सर्वे विन्ध्यपृष्ठनिवासिनः / अतो देशान्प्रवक्ष्यामि पर्वताश्रयिणश्च ये
हे सर्व जनपद विन्ध्यपर्वताच्या पाठीवर वसलेले आहेत. आता मी पर्वतांचा आश्रय घेणाऱ्या देशांचे वर्णन करीन.
Verse 67
निहीरा हंसमार्गाश्च कुपथास्तङ्गणाः शकाः / अपप्राव रणाश्चैव ऊर्णा दर्वाः सहूहुकाः
निहीर, हंसमार्ग, कुपथ, तंगण, शक; तसेच अपप्राव, रण, ऊर्ण, दर्व आणि सहूहुक—हेही (जनपद) आहेत.
Verse 68
त्रिगर्त्ता मण्डलाश्चैव किरातास्तामरैः सह / चत्वारि भारते वर्षे युगानि ऋषयो ऽब्रुवन्
त्रिगर्त, मण्डल आणि किरात तामरांसह (सांगितले). भारतवर्षात चार युगे आहेत—असे ऋषींनी म्हटले आहे.
Verse 69
कृतं त्रेतायुगं चैव द्वापरं तिष्यमेव च / तेषां निसर्गं वक्ष्यामि उपरिष्टादशेषतः
कृत, त्रेता, द्वापर आणि तिष्य—ही (चार) युगे आहेत. पुढे मी त्यांचा स्वभाव व क्रम संपूर्णपणे सांगीन.
Frequently Asked Questions
Rather than listing a full royal vaṃśa, the chapter anchors Bhārata’s identity in Manu Bharata (an eponymic organizer of peoples), using etymology and manvantara logic to explain how populations and social order are sustained; detailed dynastic catalogues typically occur in later vaṃśānucarita sections.
It provides terrestrial measurements in yojanas for Bhārata’s extent (north–south length and transverse breadth) and frames Bhārata as the ninth, ocean-bounded division among nine; it also specifies boundary markers (ocean/Himālaya) and border ethnography (e.g., Kirātas east, Yavanas west).
This chapter is not part of the Lalitopākhyāna stream; it is a Bhuvana-kośa/Bhārata-varṣa geography unit, focused on karmic geography, divisions, and social order rather than Śākta vidyā/yantra exegesis.