Adhyaya 4
Jayā-devāḥ Mantraśarīratvaṃ, Vairāgya, and Brahmā’s Śāpa (The Jayas’ Refusal of Progeny)
या अध्यायात सूतवर्णित कथानकात ब्रह्मा ‘जय’ नावाचा देववर्ग निर्माण करतात; हे देव ‘मंत्रशरीरी’ असून प्रजावृद्धीसाठी नेमलेले आहेत. दर्श, पौर्णमास, बृहद्साम, रथंतर, चिती/सुचिती, आकूती/कूती, विज्ञात/विज्ञाता, मना आणि बारावा ‘यज्ञ’ इत्यादी नाममालिका त्यांच्या यज्ञ-वैदिक रचनेचे मूर्त रूप सूचित करते. कर्मफलांची क्षयशीलता व जन्मपरंपरेचा भार विचारून जयांना वैराग्य येते; ते अर्थ-धर्म-काम त्यागून अजनमा व परमज्ञानाकडे वळतात. ब्रह्मा हे सृष्टिकर्तव्य नाकारणे मानून त्यांना धिक्कारतात व सात वेळा ‘आवृत्ती’ (पुनरागमन) भोगण्याचा शाप देतात. जय क्षमा मागतात; तेव्हा ब्रह्मा सांगतात की सर्व जीव त्यांच्या नियमानुसार शुभ-अशुभ फळे भोगतात—यातून सृष्टीत प्रवृत्ती व निवृत्ती यांचा ताण स्पष्ट होतो।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे स्वयंभूत्रैगुण्यस्वरूपवर्णनं नाम तृतीयो ऽध्यायः सूत उवाच ब्रह्मणा वै मुखात्सृष्टा जया देवाः प्रजेप्सया / सर्वे मन्त्रशरीरास्ते स्मृता मन्वन्तरेष्विह
अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्ड महापुराणातील वायुप्रोक्त मध्यभागातील तृतीय उपोद्धातपादात ‘स्वयंभूच्या त्रिगुणस्वरूपाचे वर्णन’ नावाचा तिसरा अध्याय. सूत म्हणाले— प्रजा उत्पन्न करण्याच्या इच्छेने ब्रह्माच्या मुखातून ‘जया’ नावाचे देव उत्पन्न झाले. ते सर्व मंत्र-शरीरधारी म्हणून स्मृत आहेत आणि येथे मन्वंतरांत सांगितलेले आहेत.
Verse 2
दर्शश्च पौर्णमासश्च बृहत्साम रथन्तरम् / चितिश्च सुचितिश्चैव ह्याकूतिः कूतिरेव च
दर्श व पौर्णमास, बृहत्साम व रथंतर; चिति व सुचिति, तसेच आकूति व कूति ही।
Verse 3
विज्ञातश्चैव विज्ञाता मना यज्ञश्च द्वादशः / दाराग्निहोत्रसंबन्धं वितत्य यजतेति च
विज्ञात व विज्ञाता, मना आणि बारावा ‘यज्ञ’; तसेच दारा (पत्नी) व अग्निहोत्र यांचा संबंध विस्तारून तो यजन करतो असेही म्हटले आहे.
Verse 4
एवमुक्त्वा तु तान्ब्रह्मा तत्रैवान्तरधात्प्रभुः / ततस्ते नाभ्यनन्दन्त तद्वाक्यं परमेष्ठिनः
असे बोलून प्रभु ब्रह्मा तेथेच अंतर्धान पावले. मग त्यांनी परमेष्ठीचे ते वचन आनंदाने मान्य केले नाही.
Verse 5
संन्यस्येह च कर्माणि वासनाः कर्मजाश्च वै / यमेष्वंवावन्तिष्ठन्ते दोषं दृष्ट्वा तु कर्मसु
येथे कर्मांचा संन्यास करून, कर्मजन्य वासनाही त्यांनी सोडल्या; कर्मांत दोष पाहून ते यम-नियमांत स्थिर झाले।
Verse 6
क्षयाति शययुक्तं च ते दृष्ट्वा कर्मणां फलम् / जुगुप्संतः प्रसूतिं च निःसत्त्वा निर्ममाभवन्
कर्मांचे फळ क्षय व अतिशययुक्त आहे असे पाहून, जन्मप्रवाहाची तिटकारा करून ते निःसंग व निर्मम झाले।
Verse 7
अजन्म काङ्क्षमाणास्ते निर्मुक्ता दोषदर्शिनः / अर्थं धर्मं च कामं च हित्वा ते वै व्यवस्थिताः
अजन्माची आकांक्षा करणारे, दोषदर्शी व मुक्त असे ते; अर्थ, धर्म आणि कामही सोडून स्थिर झाले।
Verse 8
परमं ज्ञानमास्थाय तत्संक्षिप्य सुसंस्थिताः / तेषां तु तमभिप्रायं ज्ञात्वा ब्रह्मा तु कोपितः
परम ज्ञानाचा आश्रय घेऊन, ते संक्षेपाने धारण करून दृढ स्थित झाले; त्यांचा तो अभिप्राय जाणून ब्रह्मा क्रोधित झाले।
Verse 9
तानब्रवीत्ततो ब्रह्मा निरुत्साहान्सुरानथ / प्रजार्थमिह यूयं वै मया सृष्टाः स्थ नान्यथा
मग ब्रह्मा त्या निरुत्साही देवांना म्हणाले—‘प्रजावृद्धीसाठीच तुम्ही माझ्याकडून सृष्ट आहात; अन्यथा नाही.’
Verse 10
प्रसूयध्वं यजध्वं चेत्युक्तवानस्मि वः पुरा / यस्माद्वाक्यमनादृत्य मम वैराग्यमास्थिताः
मी पूर्वी तुम्हांस सांगितले होते—संतान उत्पन्न करा आणि यज्ञ करा. पण माझे वचन न मानता तुम्ही वैराग्य धारण केलेत.
Verse 11
जुगुप्समानाः स्वं जन्म संततिं नाभ्यनन्दत / कर्मणां न कृतो ऽभ्यासो ह्यमृतत्वाभिकाङ्क्षया
स्वतःच्या जन्माचा व संततीचा तिरस्कार करून त्यांनी त्यात आनंद मानला नाही. अमरत्वाची इच्छा असूनही कर्मांचा अभ्यास त्यांनी केला नाही.
Verse 12
तस्माद्यूयमिहावृत्तिं सप्तकृत्वो ह्यवाप्स्यथ / ते शप्ता ब्रह्मणा देवा जयास्तं वै प्रसादयन्
म्हणून तुम्ही येथे सात वेळा आवृत्ती, म्हणजे पुनर्जन्म, प्राप्त कराल. ब्रह्म्याच्या शापाने बाधित ‘जय’ देवांनी त्याला प्रसन्न करण्याचा प्रयत्न केला.
Verse 13
क्षमास्माकं महादेव यदज्ञानात्मकं प्रभो / प्रणतान्वै सानुनयं ब्रह्मा तानब्रवीत्पुनः
हे महादेव, हे प्रभो! आमच्या अज्ञानामुळे जे झाले ते क्षमा करा. नम्रतेने नतमस्तक झालेल्यांना ब्रह्माने पुन्हा सांगितले.
Verse 14
लोके ऽप्यथानुभुञ्जीत कः स्वातन्त्र्यमिहार्हति / मयागतं तु सर्वं हि कथमच्छन्दतो मम
लोकातही जसे भोगावे लागते तसेच येथेही; इथे स्वातंत्र्य कोणाला योग्य आहे? सर्व काही माझ्यापासूनच आले आहे; मग माझ्या इच्छेशिवाय कसे होईल?
Verse 15
प्रतिपत्स्यन्ति भूतानि शुभं वा यदि वोत्तरम् / लोके यदपि किञ्चिद्वैशं वा शं वा व्यवस्थितम्
जीवांना शुभ असो वा अशुभ—जे उत्तर फल असेल तेच प्राप्त होईल; लोकी जे काही कल्याण वा अमंगल ठरलेले आहे तेच घडते।
Verse 16
बुद्ध्यात्मना मया व्याप्तं को मां लोके ऽतिवर्त्तयेत् / भूताना मीहितं यच्च यच्चाप्येषां विचिन्तितम्
मी बुद्धिरूप आत्म्याने सर्वत्र व्यापलेलो आहे; लोकी मला कोण ओलांडू शकेल? भूतांची जी इच्छा आणि जे जे ते मनात विचारतात ते सर्व।
Verse 17
तथोपचरितं यच्च तत्सर्वं विदितं मम / मया बद्धमिदं सर्वं चजगत्स्थावरजङ्गमम्
आणि जे काही आचरणात आणले जाते ते सर्व मला ज्ञात आहे; हे सर्व जग—स्थावर व जंगम—माझ्याच द्वारे बांधलेले आहे।
Verse 18
आशामयेन बन्धेन कस्तं छेत्तुमिहोत्सहेत् / यस्माद्वहति दृप्तो वै सर्वार्थमिह नान्यथा
आशारूपी बंधन इथे कोण तोडण्याचे धाडस करील? कारण तोच गर्वाने येथे सर्व प्रयोजनांना वाहून नेतो—अन्यथा नाही।
Verse 19
इति कर्माण्यनारभ्य कामं छन्दाद्विमोक्षते / एवं संभाष्य तान्देवान् जयानध्यात्मचेतसः
‘अशा रीतीने कर्मांचा आरंभ न करता तो स्वेच्छेने कामना सोडून देतो.’ असे म्हणून अध्यात्मचेतनेत स्थित जयाने त्या देवांशी संवाद केला।
Verse 20
अथ वीक्ष्य पुनश्चाह ध्रुवं दड्यान्प्रजापतिः / यस्मान्मानभिसंधाय सन्यासादिः कृतः सुराः
तेव्हा पाहून प्रजापतीने ध्रुवाला पुन्हा सांगितले—मानाभिमानाचा हेतू धरून देवांनी संन्यासादि आचरण केले आहे।
Verse 21
तस्मात्स विपुलायत्तो व्यापारस्त्वथ मत्कृतः / भविता च सुखोदर्के दिव्यभावेन जायताम्
म्हणून तो व्यापक उद्योग माझ्याद्वारे ठरविला आहे; त्याचा परिणाम सुखद होईल—तुम्ही दिव्यभावाने जन्म घ्या।
Verse 22
आत्मच्छन्देन वो जन्म भविष्यति सुरोत्तमाः / मन्वन्तरेषु संसिद्धाः सप्तस्वाविर्भविष्यथ
हे श्रेष्ठ देवांनो, तुमचा जन्म तुमच्या स्वेच्छेने होईल; आणि मन्वंतरांत सिद्ध होऊन तुम्ही सात वेळा प्रकट व्हाल।
Verse 23
वैवस्वतान्तेषु सुरास्तथा स्वायंभुवादिषु / एवं च ब्रह्मणा तत्र श्लोको गीतः पुरातनः
वैवस्वत मन्वंतराच्या शेवटी आणि स्वायंभुवादी मन्वंतरांतही देव तसेच असतील; तेथे ब्रह्म्याने हा प्राचीन श्लोक गायिला।
Verse 24
त्रयी विद्या ब्रह्ममयप्रसूतिः श्राद्धं तपो यज्ञमनुप्रदानम् / एतानि नित्यैः महसा रजोभिर्भूत्वा विभुर्वसते ऽन्यत्प्रशस्तम्
त्रयी विद्या ही ब्रह्ममय प्रसूती आहे; श्राद्ध, तप, यज्ञ व दान—या नित्य तेजस्वी गुणांनी युक्त होऊन विभु वास करतो; यापलीकडे अन्यच श्रेष्ठ मानले जाते।
Verse 25
एवं श्लोकार्थमुक्त्वा तु जयान्देवानथाब्रवीत् / वैवस्वतेंऽतरेतीते मत्समीपमिहैष्यथ
अशा रीतीने श्लोकार्थ सांगून तो ‘जया’ देवांना म्हणाला— वैवस्वत मन्वंतर संपल्यावर तुम्ही येथे माझ्या सान्निध्यात याल।
Verse 26
ततो देवस्तिरोभूत ईश्वरो ङ्यकुतोभयः / प्रपन्नाधारणामाद्यां युक्त्वा योगबलान्विताम्
तेव्हा तो देव, सर्वेश्वर व निर्भय, अंतर्धान पावला; आणि योगबलयुक्त होऊन शरणागतांची आद्य धारणा (समाधी) धारण केली।
Verse 27
ततस्तेन रुषा शप्तास्ते ऽभवन्द्वादशाजिताः / जया इति समाख्याताः कृता एवं विसन्निभाः
मग त्याच्या क्रोधाने शापित होऊन ते बारा ‘अजित’ झाले; ‘जया’ या नावाने प्रसिद्ध झाले आणि अशा प्रकारे त्यांची अवस्था ठरली।
Verse 28
ततः स्वायंभुवे तस्मिन्सर्गे ऽतीते तु वै सुराः / पुनस्ते तुषिता देवा जाताः स्वारोचिषेंऽतरे
नंतर स्वायंभुव मन्वंतरातील तो सर्ग संपल्यावर, ते सुर पुन्हा ‘तुषित’ देव म्हणून स्वारोचिष मन्वंतरात जन्मले।
Verse 29
उत्तमस्य मनोः पुत्राः सत्यायां जज्ञिरे तदा / ततः सत्याः स्मृता देवा औत्तमे चान्तरे मनोः
तेव्हा उत्तम मनूचे पुत्र सत्याया पासून जन्मले; म्हणून उत्तम मन्वंतरात ते देव ‘सत्य’ या नावाने स्मरणात राहिले।
Verse 30
हरिण्यां नाम तुषिता जज्ञिरे द्वादशेव तु / हरयोनाम ते देवा यज्ञभाजस्तदाभवन्
‘हरिण्या’ नावाच्या (मन्वंतरात) तुषित देव बारा जण जन्मले. तेव्हा ते देव ‘हरय’ म्हणून प्रसिद्ध झाले आणि यज्ञभागाचे अधिकारी झाले.
Verse 31
ततस्ते हरयो देवाः प्राप्ते चारिष्ठवेन्तरे?// विकुण्ठायां पुनस्ते वै वरिष्ठा जज्ञिरे सुराः
नंतर चारिष्ट मन्वंतर प्राप्त झाल्यावर ते ‘हरय’ देव ‘विकुण्ठा’ मध्ये पुन्हा श्रेष्ठ सुर म्हणून जन्मले.
Verse 32
वैकुण्ठा नाम ते देवाः पञ्चमस्यान्तरे मानोः / ततस्ते वै पुनर्देवा वैकुण्ठाः प्राप्य चाक्षुषम्
पाचव्या मनूच्या मन्वंतरात ते देव ‘वैकुण्ठ’ या नावाने प्रसिद्ध झाले. पुढे ते वैकुण्ठ देव चाक्षुष मन्वंतरास प्राप्त झाले.
Verse 33
ततस्ते वै पुनः साध्याः संक्षीणे चाक्षुषेन्तरे / उपस्थिते पुनः सर्गे मनोर्वैवस्वतस्य ह
नंतर चाक्षुष मन्वंतर संपल्यावर ते पुन्हा ‘साध्य’ म्हणून ओळखले गेले; आणि वैवस्वत मनूच्या पुनःसर्गाच्या वेळी ते प्रकट झाले.
Verse 34
अंशेन साध्यास्ते ऽदित्यां मारीचात्कश्यपात्पुनः / जज्ञिरे द्वादशादित्या वर्त्तमानेन्तरं सुराः
ते साध्य देव अंशरूपाने मरीचीवंशी कश्यपापासून अदितीच्या गर्भातून पुन्हा जन्मले. वर्तमान मन्वंतरात ते बारा आदित्य देव झाले.
Verse 35
यदा चैते समुत्पन्नाश्चाक्षुषस्यान्तरे मनोः / शप्ताः स्वयंभुवा साध्या जज्ञिरे द्वादशामराः
चाक्षुष मन्वंतरात मनूच्या काळी हे उत्पन्न झाले; स्वयंभूने शाप दिल्याने साध्य हे बारा अमर देव म्हणून जन्मले.
Verse 36
एवं शृणोति यो मर्त्योजयस्तस्य भवेत्सदा / जयानां श्रद्धया युक्तः प्रत्यध्यायं तु गच्छति
जो मर्त्य असे ऐकतो त्याची सदैव जय होईल; जयकथांवर श्रद्धा ठेवून तो प्रत्येक अध्यायापर्यंत पोहोचतो.
Verse 37
इत्येता वृत्तयः सप्त देवानां जन्मलक्षणाः / परिक्रान्ता मया वो ऽद्या किं भूयः श्रोतुमिच्छथ
अशा रीतीने देवांच्या जन्मलक्षणांच्या या सात वृत्त्या मी आज तुम्हाला सांगितल्या; आता आणखी काय ऐकू इच्छिता?
Frequently Asked Questions
No royal or rishi Vamsha is formally cataloged in the sampled passage; the focus is Srishti-administration: Brahmā’s creation of the Jayas as functional/mantra-bodied beings and the enforcement of their role in cosmic continuity.
These names point to Vedic-sacrificial and Sāman structures, implying the Jayas embody ritual/cosmic functions (mantraśarīra) rather than acting only as individual personalities—linking creation directly to yajña as a sustaining mechanism.
It encodes compulsory participation in cyclical existence: renunciation that rejects the procreative mandate is checked by a cosmological rule of return, aligning individual aspiration for ajanmā with the larger Srishti requirement of continuity across cycles.