Adhyaya 34

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे भार्गवचरिते त्रयस्त्रिंशत्तमो ऽध्यायः सगर उवाच ब्रह्मपुत्र महाभाग महान्मे ऽनुग्रहः कृतः / यदिदं कवचं मह्यं प्रकाशितमनामयम्

अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्ड महापुराणात (वायुप्रोक्त), मध्यमभागात, तृतीय उपोद्धातपादात, भार्गवचरित्रातील तेहतीसावा अध्याय. सगर म्हणाला—हे ब्रह्मपुत्र महाभाग, तुम्ही माझ्यावर महान् अनुग्रह केला; हे निरामय कवच मला प्रकट केलेत.

Verse 2

और्वेणानुगृहीतो ऽहं कृतास्त्रो यदनुग्रहात् / भवतस्तु कृपापात्रं जातो ऽहमधुना विभो

और्व मुनींच्या अनुग्रहाने मी कृपाप्राप्त झालो आणि त्यांच्या कृपेने अस्त्रसंपन्न झालो. हे विभो, आता मी तुमच्या कृपेचा पात्र झालो आहे.

Verse 3

रामेण भार्गवेन्द्रेण कार्त्तवीर्यो नृपो गुरो / यथा समापितो वीरस्तन्मे विस्तरतो वद

हे गुरो, भार्गवश्रेष्ठ रामाने राजा कार्त्तवीर्य या वीराचा जसा अंत केला, ते मला सविस्तर सांगा.

Verse 4

कृपापात्रं स दत्तस्य राजा रामः शिवस्य च / उभौ तौ समरे वीरौ जघटाते कथं गुरो

हे गुरो, दत्ताचा कृपापात्र तो राजा राम आणि शिवाचा कृपापात्र—हे दोन्ही वीर रणांगणात कसे भिडले?

Verse 5

वसिष्ठ उवाच शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि चरितं पापनाशनम् / कार्त्तवीर्यस्य भूपस्य रामस्य च महात्मनः

वसिष्ठ म्हणाले—हे राजन्, ऐक; मी पापनाशक चरित्र सांगतो—भूप कार्त्तवीर्याचे आणि महात्मा रामाचे.

Verse 6

स रामः कवचं लब्ध्वा मन्त्रं चैव गुरोर्मुखात् / चकार माधनं तस्य भक्त्या परमया युतः

तो राम गुरूंच्या मुखातून कवच व मंत्र मिळवून, परम भक्तीने युक्त होऊन, त्याची मादन (साधना/उपासना) करू लागला.

Verse 7

भूमिशागी त्रिषवण स्नानसध्यापरायणः / उवासपुष्करे राम शतवर्षमतन्द्रितः

भूमिशायी, त्रिसंध्याकाळ स्नान व संध्योपासनेत तत्पर असा राम पुष्करात शंभर वर्षे निरलसपणे राहिला.

Verse 8

समित्पुष्पकुशादीनि द्रव्याण्यहरहर्भृगोः / आनीय काननाद्भूप प्रायच्छदकृतव्रणः

हे भूपा! तो निष्कलंक व्रतधारी दररोज वनातून समिधा, पुष्प, कुश इत्यादी द्रव्ये आणून भृगूंना अर्पण करी.

Verse 9

सततं ध्यानसंयुक्तो रामो मतिमतां वरः / आराधयामास विभुं कृष्णं कल्मषनाशनम्

सतत ध्यानयुक्त, मतिमंतांमध्ये श्रेष्ठ असा राम सर्वसमर्थ, पापनाशक श्रीकृष्णाची आराधना करू लागला.

Verse 10

तस्यैवं यजमानस्य रामस्य जगतीपते / गतं वर्षशतं तत्र ध्यानयुक्तस्य नित्यदा

हे जगतीपते! अशा प्रकारे यजनात रत व नित्य ध्यानयुक्त रामाचे तेथे शंभर वर्षे निघून गेली.

Verse 11

एकदा तु महाराज रामः स्नातुं गतो महान् / मध्यमं पुष्करं तत्र ददर्शाश्वर्यमुत्तमम्

एकदा, हे महाराज! महान राम स्नानासाठी गेला; तेथे त्याने मध्यम पुष्करात एक उत्तम आश्चर्य पाहिले.

Verse 12

मृग एकः समायातो मृग्य युक्तः पलायितः / व्याधस्य मृगयां प्राप्तो धर्मतप्तो ऽतिपीडितः

एक हरिण धावत आला, शिकारीच्या भयाने व्याकुळ. व्याधाच्या मृगयेत सापडून तो धर्मतापाने अतिशय पीडित झाला.

Verse 13

पिपासितो महाभाग जलपानसमुत्सुकः / रामस्य पश्यतस्तत्र सरसस्तटमागतः

तो महाभाग हरिण तहानलेला होता, पाणी पिण्यास उत्सुक. राम पाहत असतानाच तो तेथे सरोवराच्या तीरावर आला.

Verse 14

पश्चान्मृगी समायाता भीता सा चकितेक्षणा / उभो तौ पिबतस्तत्र जलं शङ्कितमानसौ

मग मागून एक हरिणी आली, भयभीत व चकित नजरेची. ते दोघे तेथे पाणी पीत होते, तरी मनात शंका धरून होते.

Verse 15

तावत्समागतो व्याधो बाणपाणिर्धनुर्द्धरः / स दृष्ट्वा तत्र संविष्टं रामं भार्गवनन्दनम्

तेवढ्यात बाण हातात व धनुष्य धारण केलेला व्याध आला. त्याने तेथे बसलेला भार्गवनंदन राम पाहिला.

Verse 16

अकृतव्रणसंयुक्तं तस्थौ दूरकृतेक्षणः / स चिन्तयामास तदा शङ्कितो भृगुनन्दनात्

दूरून पाहून त्याने (रामाला) जखम नसलेला पाहिले आणि तो थांबला. मग भृगुनंदनाबद्दल शंकित होऊन तो विचार करू लागला.

Verse 17

अयं रामो महावीरो दुष्टानामन्तकारकः / कथमेतस्य हन्म्येतौ पश्यतो मृगयामृगौ

हा राम महावीर, दुष्टांचा संहारक आहे. त्याच्या पाहत असताना मी या दोन शिकारी मृगांना कसे मारू?

Verse 18

इति चिन्ता समाविष्टो व्याधो राजन्यसत्तम / तस्थौ तत्रैव रामस्य भयात्संत्रस्तमानसः

अशी चिंता मनात भरून, हे राजन्यश्रेष्ठ, तो व्याध तिथेच थांबला; रामाच्या भयाने त्याचे मन थरथरत होते.

Verse 19

रामस्तु तौ मृगों दृष्ट्वा पिबन्तौ सभ्यं जलम् / तर्कयामास मेधावी किमत्र भयकारणम्

रामाने त्या दोन मृगांना स्वच्छ जल पिताना पाहिले. तेव्हा मेधावी राम विचार करू लागला—इथे भयाचे कारण काय?

Verse 20

नैवात्र व्याघ्रसेनादो न च व्याधो हि दृश्यते / केनैतौ कारणेनाहो शङ्कितौ चकितेक्षणौ

इथे ना वाघांचा गर्जनाद ऐकू येतो, ना व्याध दिसतो. मग कोणत्या कारणाने हे दोघे संशयग्रस्त व चकित नजरेने पाहत आहेत?

Verse 21

अथ वा मृगजातिर्हि निसर्गाच्चकितेक्षणा / चेनैतौ जलपाने ऽपि पश्यतश्चकितेक्षणौ

किंवा मृगजातीच स्वभावतः चकित नजरेची असते; म्हणून हे दोघे जल पितानाही पाहत पाहत चकित आहेत.

Verse 22

नैतावत्कारणं चात्र किन्तु खेदभयातुरौ / लक्षयेते खिन्नसर्वाङ्गौ कम्पयुक्तौ यतस्त्विमौ

येथे एवढेच कारण नाही; हे दोघेही खेद व भयाने व्याकुळ आहेत. म्हणूनच त्यांचे सर्वांग खिन्न झाले असून ते कंपित दिसतात.

Verse 23

एवं संचिन्त्य मतिमान्स तस्थौ मध्यपुष्करे / शिष्येण संयुतो रामो यावत्तौ चापि संस्थितौ

असे विचार करून बुद्धिमान राम शिष्यासह पुष्कराच्या मध्यभागी उभा राहिला, तोपर्यंत ते दोघेही तिथेच स्थिर राहिले.

Verse 24

पीत्वा जलं ततस्तौ तु वृक्षच्छायासमाश्रितौ / रामं दृष्ट्वा महात्मानं कथां तौ चक्रतुर्मुदा

मग ते दोघे पाणी पिऊन वृक्षाच्या छायेत आश्रयाला गेले. महात्मा रामाला पाहून त्यांनी आनंदाने संवाद केला.

Verse 25

मृग्युवाच कान्त चात्रैव तिष्ठावो यावद्रामो ऽत्रसंस्थितः / अस्य वीरस्य सांनिध्ये भयं नैवावयोर्भवेत्

मृगी म्हणाली—प्रिय, राम इथे असेपर्यंत आपण इथेच थांबूया. या वीराच्या सान्निध्यात आपल्याला भय होणार नाही.

Verse 26

अत्राप्यागत्य चैव्द्याधौ ह्यावयोः प्रहरिष्यति / दृष्टमात्रो हि मुनिना भस्मीभूतो भविष्यति

तो व्याध इथेही येऊन आपल्यावर प्रहार करील; पण मुनिने फक्त पाहताच तो भस्म होईल.

Verse 27

इत्युक्ते वचने मृग्या रामर् शनतुष्टया / मृगश्चोवाच हर्षेण समाविष्टः प्रियां स्वकाम्

हे वचन ऐकून, रामदर्शनाने तृप्त झालेल्या मृगीकडे तो मृग हर्षाने भरून आपली प्रिय, मनोवांछित गोष्ट बोलू लागला।

Verse 28

एवमेव महाभागे यद्वै वदसि भामिनि / जाने ऽहमपि रामस्य प्रभावं सुमहात्मनः

हे महाभागे भामिनी, तू जे म्हणतेस तेच खरे; मीही त्या सुमहात्मा रामाचा प्रभाव जाणतो।

Verse 29

यो ऽयं संदृश्यते चास्य पार्श्वं शिष्यो ऽकृतव्रणः / सचाने न महाभागस्त्रातो व्याघ्रभयातुरः

जो हा त्याच्या बाजूला दिसतो—हा शिष्य, जखम नसलेला; तोही या महाभागाने वाघाच्या भीतीने व्याकुळ झाल्यावर वाचविला होता।

Verse 30

अयं रामो महाभागे जमदग्निसुतो ऽनुजः / पितरं कार्त्तवीर्येण दृष्ट्वा चैव तिरस्कृतम्

हे महाभागे, हा राम जमदग्नीचा पुत्र (अनुज) आहे; कार्त्तवीर्याने पित्याचा अपमान केलेला त्याने पाहिला।

Verse 31

चकारातितरां क्रुद्धः प्रतिज्ञां नृपघातिनीम् / तत्पूर्तिकामो ह्यगमद्ब्रह्मलोकं पुरा ह्ययम्

अतिशय क्रुद्ध होऊन त्याने राजसंहारिणी प्रतिज्ञा केली; आणि ती पूर्ण करण्याच्या इच्छेने तो पूर्वी ब्रह्मलोकास गेला।

Verse 32

स ब्रह्मा दिष्टवांश्चैनं शिवलोकं व्रजेति ह / तस्य त्वाज्ञां समादाय गतो ऽसौ शिवसन्निधिम्

तेव्हा ब्रह्म्याने त्याला आज्ञा केली—“शिवलोकास जा.” ती आज्ञा घेऊन तो शिवसन्निधीस गेला.

Verse 33

प्रोवाचाखिलवृत्तान्त राज्ञश्चप्यात्मनः पितुः / स कृपालुर्महादेवः सभाज्य भृगुनन्दनम्

त्याने राजाचा व आपल्या पित्याचा सर्व वृत्तान्त सांगितला. कृपालू महादेवांनी भृगुनंदनाचा सन्मान केला.

Verse 34

ददौ कृष्णस्य सन्मन्त्रमभेद्यं कवचं तथा / स्वीयं पाशुपतं चास्त्रमन्यास्त्रग्राममेव च

त्यांनी कृष्णाला श्रेष्ठ मंत्र, अभेद्य कवच, स्वतःचे पाशुपत अस्त्र आणि इतर अस्त्रसमूहही दिले.

Verse 35

विसर्जयामास मुदा दत्त्वा शस्त्राणि चादरात् / सो ऽयमत्रागतो भद्रे मेत्रसाधनतत्परः

आदराने शस्त्रे देऊन त्यांनी आनंदाने निरोप दिला. हे भद्रे, तोच येथे आला आहे, मैत्रसाधनेत तत्पर.

Verse 36

नित्यं जपति धर्मात्मा कृष्णस्य कवचं सुधीः / शतवर्षाणि चाप्यस्य गतानि सुमहात्मनः

तो धर्मात्मा, सुज्ञ, नित्य कृष्णकवचाचा जप करतो. त्या महात्म्याची शंभर वर्षेही लोटली आहेत.

Verse 37

मन्त्र साधयतो भद्रे न च तत्सिद्धिरेति हि / आत्रास्ति कारणं भक्तिः साव वै त्रिविधा मता

हे भद्रे, केवळ मंत्रसाधना केली तरी त्याची सिद्धी होत नाही. येथे कारण भक्ती आहे; ती तीन प्रकारची मानली आहे.

Verse 38

उत्तमा मध्यमा चैव कनिष्ठा तरलेक्षणे / शिवस्य नारदस्यापि शुकस्य च महात्मनः

हे तरलेक्षणे, भक्ती उत्तम, मध्यम आणि कनिष्ठ अशी तीन प्रकारची सांगितली आहे; शिव, नारद आणि महात्मा शुक यांची.

Verse 39

अंबरीष्स्य राजर्षे रन्तिदेवस्य मारुतेः / बलेर्विभीषणस्यापि प्रह्लादस्य महात्मनः

राजर्षी अंबरीष, रंतिदेव, मारुती (हनुमान), बळी, विभीषण आणि महात्मा प्रह्लाद—यांच्याही भक्तीचे भेद सांगितले आहेत.

Verse 40

उत्तमा भक्तिरेवास्ति गोपीनामुद्धवस्य च / वसिष्ठादिमुनीशानां मन्वादीनां शुभेक्षणे

हे शुभेक्षणे, गोपींची आणि उद्धवाची भक्ती उत्तम आहे; तसेच वसिष्ठादी मुनी आणि मन्वादी महापुरुषांचीही.

Verse 41

मध्या च भक्तिरेवास्ति प्राकृतान्यजनेषु सा / मध्यभक्तिरयं रामो नित्यं यमपरायणः

मध्यम भक्ती ही साधारण इतर लोकांत आढळते. हा राम मध्यम-भक्त आहे आणि तो नेहमी यम (धर्म) परायण असतो.

Verse 42

सेवते गोपिकाधीशं तेन सिद्धिं न चागतः / वसिष्ठ उवाच इत्युक्ता त्वरितं कान्तं सा मृगी हृष्टमानसा

तो गोपिकाधीशाची सेवा करतो, तरी त्याने सिद्धी मिळाली नाही. वसिष्ठ म्हणाले—हे ऐकून ती हरिणी हर्षित मनाने त्वरेने आपल्या प्रियाकडे गेली.

Verse 43

पुनः पप्रच्छ भक्तेस्तु लक्षणं प्रेमदायकम् / मृग्युवाच साधुकान्त महाभाग वचस्ते ऽलौकिकं प्रिय / र्हदृग् ज्ञानं तव कथं संजातं तद्वदाधुना

पुन्हा तिने प्रेम देणाऱ्या भक्तीचे लक्षण विचारले. मृगी म्हणाली—हे साधुकान्त, महाभाग! तुझे वचन अलौकिक व प्रिय आहे; तुझे हृदयदृष्टीचे ज्ञान कसे उत्पन्न झाले, ते आता सांग.

Verse 44

मृग उवाच शृणु प्रिये महाभागे ज्ञानं पुण्येन जायते

मृग म्हणाला—हे प्रिये, महाभागे! ऐक; ज्ञान पुण्याने उत्पन्न होते.

Verse 45

तत्पुण्यमद्य संजातं भार्गवस्यास्य दर्शनात् / पुण्यात्मा भार्गवश्चायं कृष्णाभक्तो जितेन्द्रियः

ते पुण्य आज या भार्गवाचे दर्शन झाल्याने उत्पन्न झाले. हा भार्गव पुण्यात्मा, कृष्णभक्त आणि जितेन्द्रिय आहे.

Verse 46

गुरुशुश्रूषको नित्यं नित्यनैमित्तिकादरः / अतो ऽस्य दर्शनाज्जातं ज्ञानं मे/द्यैव भामिनि

तो नेहमी गुरूची सेवा करणारा असून नित्य-नैमित्तिक कर्मांमध्ये आदर ठेवतो. म्हणून, हे भामिनि, आजच त्याच्या दर्शनाने माझ्यात ज्ञान उत्पन्न झाले.

Verse 47

त्रैलोक्यस्थितसत्त्वानां शुभाशुभनिदर्शकम् / अद्यैव विदितं मे ऽभूद्रासस्यास्य महात्मनः

त्रैलोक्यातील प्राण्यांच्या शुभ-अशुभाचे द्योतक हे आहे; आजच मला या महात्म्या रासाचे खरे स्वरूप कळले।

Verse 48

चरितं पुण्यदं चैव पापघ्नं शृण्वतामिदम् / यद्यत्करिष्यते चैव तदपि ज्ञानगोचरम्

हे चरित्र ऐकणाऱ्यांना पुण्य देणारे व पाप नाश करणारे आहे; पुढे जे जे केले जाईल तेही ज्ञानाच्या कक्षेत येईल।

Verse 49

योत्तमा भक्तिराख्याता तां विना नैव सिद्ध्यति / कवचं मन्त्रसहितं ह्यपि वर्षायुतायुतैः

जी उत्तम भक्ती सांगितली आहे तिच्याविना सिद्धी होत नाही; मंत्रयुक्त कवचही कोट्यवधी वर्षे (केले तरी) निष्फळ ठरते।

Verse 50

यद्ययं भार्गवो भद्रे ह्यगस्त्यानुग्रहं लभेत् / कृष्णप्रेमामृतं नाम स्तोत्रमुत्तमभक्तिदम्

हे भद्रे, हा भार्गव जर अगस्त्यांचा अनुग्रह मिळवील, तर ‘कृष्णप्रेमामृत’ नावाचे हे स्तोत्र त्याला उत्तम भक्ती देईल।

Verse 51

ज्ञात्वा च लप्स्यते सिद्धिं मन्त्रस्य कवचस्य च / स मुनिर्ज्ञाततत्त्वार्थः सानुकंपो ऽभयप्रदः

हे जाणून तो मंत्र व कवच—दोन्हींची सिद्धी प्राप्त करील; तो मुनि तत्त्वार्थ जाणणारा, करुणावान व अभय देणारा आहे।

Verse 52

उपदेक्ष्यति चैवैनं तत्त्वज्ञानं मुदावहम् / श्रीकृष्णचारितं सर्वं नामभिर्ग्रथितं यतः

तो त्याला आनंददायी तत्त्वज्ञानाचा उपदेश करेल, कारण श्रीकृष्णाचे संपूर्ण चरित्र नावांनी गुंफलेले आहे.

Verse 53

कृष्णप्रेमामृतस्तोत्राज्ज्ञास्यते ऽस्य महामतिः / ततः संसिद्ध कवचौ राजनं हैहयाधिपम्

कृष्ण-प्रेम-अमृत-स्तोत्रावरून त्याची महान बुद्धिमत्ता कळेल. त्यानंतर, कवच सिद्ध करून तो हैहय राजाचा सामना करेल.

Verse 54

हत्वा सपुत्रामात्यं च ससुहृद्बलवाहनम् / त्रिः सप्तकृत्वो निर्भूपां करिष्यत्यवनीं प्रिय

हे प्रिये, पुत्र, मंत्री, मित्र आणि सैन्यासह त्याला ठार मारून, तो पृथ्वीला एकवीस वेळा राजाविहीन करेल.

Verse 55

वसिष्ठ उवाच एवमुक्त्वा मृगो राजन्विरराम मृगीं ततः / आत्मनो मृगभावस्य कारणं ज्ञातवांश्च ह

वसिष्ठ म्हणाले: हे राजा, हरिणीला असे बोलून तो हरिण थांबला. त्याला आपल्या हरिणपणाचे कारण समजले होते.