Adhyaya 10
Deva–Asura Battle after the Nectar; Bali’s Illusions and Hari’s Intervention
क्षीरसागर-मंथनानंतर देवांना अमृत मिळताच, श्रम करूनही अमृतापासून वंचित असुर ईर्ष्येने पेटून शस्त्र घेऊन धावून येतात. अमृतबलाने समर्थ आणि नारायणाच्या आश्रयात स्थिर देव प्रत्याघात करतात; समसमान विभागलेल्या सेनांमध्ये, विचित्र वाहनांवर आणि रणवाद्यांच्या गजरात भव्य युद्ध रंगते. या अध्यायात महाराज बलीच्या प्रमुख असुर-सेनापतींची नोंद येते; बली मायेच्या अद्भुत, कधी दिसणाऱ्या-कधी अदृश्य विमानात प्रकट होतो, तर इंद्र ऐरावतावर उभा असतो. सूर्य, चंद्र, वायु, वरुण, शिव, बृहस्पती, शुक्र, दुर्गा/भद्रकाली इत्यादी पदांनुसार जोडीनं द्वंद्वयुद्धे ठरतात—जणू विश्वाच्या प्रशासनशक्तीच समोरासमोर येतात. बली थेट इंद्राशी झुंज देऊन मायेने भयावह भ्रम निर्माण करतो—अग्निवृष्टी, पूर, कोसळणारे पशू, राक्षसी दर्शन—देवांना प्रतिकार अशक्य होतो आणि ते परमेश्वराचे ध्यान करतात. तेव्हा गरुडारूढ श्रीहरी येतात; त्यांच्या सान्निध्याने स्वप्न जागे झाल्यासारखी माया विरून जाते. मग भगवान प्रमुख असुरांचा संहार आरंभून देव-रक्षण दृढ करतात आणि दैत्यसेनेच्या पुढील पराभवाची भूमिका घडवतात.
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच इति दानवदैतेया नाविन्दन्नमृतं नृप । युक्ता: कर्मणि यत्ताश्च वासुदेवपराङ्मुखा: ॥ १ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले—हे राजन्! दानव व दैत्य समुद्रमंथनाच्या कर्मात पूर्ण प्रयत्न व लक्ष देऊन गुंतले होते; पण वासुदेव (श्रीकृष्ण) यांच्याकडे विमुख असल्याने त्यांना अमृत मिळाले नाही।
Verse 2
साधयित्वामृतं राजन्पाययित्वा स्वकान्सुरान् । पश्यतां सर्वभूतानां ययौ गरुडवाहन: ॥ २ ॥
हे राजन्! भगवंतांनी समुद्रमंथनाचे कार्य पूर्ण करून आपल्या प्रिय भक्त देवांना अमृत पाजले; आणि सर्व प्राण्यांच्या पाहता-पाहता गरुडावर आरूढ होऊन आपल्या धामास प्रस्थान केले।
Verse 3
सपत्नानां परामृद्धिं दृष्ट्वा ते दितिनन्दना: । अमृष्यमाणा उत्पेतुर्देवान्प्रत्युद्यतायुधा: ॥ ३ ॥
शत्रू देवांची परम समृद्धी पाहून दितीचे पुत्र दैत्य असह्य संतापाने पेटले आणि उचललेल्या शस्त्रांसह देवांवर चाल करून गेले।
Verse 4
तत: सुरगणा: सर्वे सुधया पीतयैधिता: । प्रतिसंयुयुधु: शस्त्रैर्नारायणपदाश्रया: ॥ ४ ॥
त्यानंतर अमृत पिऊन उत्साहित झालेले सर्व देवगण, जे सदैव नारायणाच्या चरणकमलांचा आश्रय घेतात, विविध शस्त्रांनी दैत्यांवर प्रतिहल्ला करू लागले।
Verse 5
तत्र दैवासुरो नाम रण: परमदारुण: । रोधस्युदन्वतो राजंस्तुमुलो रोमहर्षण: ॥ ५ ॥
हे राजन्, क्षीरसागराच्या तीरावर देव आणि असुर यांच्यात अत्यंत भयंकर युद्ध माजले; ते इतके तुफान होते की ऐकतानाच अंगावर रोमांच उभे राहतील।
Verse 6
तत्रान्योन्यं सपत्नास्ते संरब्धमनसो रणे । समासाद्यासिभिर्बाणैर्निजघ्नुर्विविधायुधै: ॥ ६ ॥
त्या रणात दोन्ही पक्ष शत्रुभावाने अंतःकरणात क्रुद्ध झाले होते; ते एकमेकांवर धावून जाऊन तलवारी, बाण आणि विविध शस्त्रांनी प्रहार करू लागले।
Verse 7
शङ्खतूर्यमृदङ्गानां भेरीडमरिणां महान् । हस्त्यश्वरथपत्तीनां नदतां निस्वनोऽभवत् ॥ ७ ॥
शंख, तुर्य, मृदंग, भेरी व डमरू यांचा, तसेच हत्ती-घोडे, रथस्थ व पायदळ सैनिक यांच्या गर्जनेचा प्रचंड गोंगाटमय नाद उठला।
Verse 8
रथिनो रथिभिस्तत्र पत्तिभि: सह पत्तय: । हया हयैरिभाश्चेभै: समसज्जन्त संयुगे ॥ ८ ॥
त्या रणांगणात रथी रथींशी, पायदळ पायदळाशी, घोडेस्वार घोडेस्वारांशी आणि हत्तीस्वार हत्तीस्वारांशी समसमान भिडले; अशा रीतीने समकक्षांमध्ये युद्ध झाले।
Verse 9
उष्ट्रै: केचिदिभै: केचिदपरे युयुधु: खरै: । केचिद्गौरमुखैरृक्षैर्द्वीपिभिर्हरिभिर्भटा: ॥ ९ ॥
काही सैनिक उंटांवर आरूढ होऊन लढले, काही हत्तीवर, काही गाढवांवर। काही पांढऱ्या मुखाच्या माकडांवर, काही वाघांवर व काही सिंहांवर बसून सर्वांनी युद्ध केले।
Verse 10
गृध्रै: कङ्कैर्बकैरन्ये श्येनभासैस्तिमिङ्गिलै: । शरभैर्महिषै: खड्गैर्गोवृषैर्गवयारुणै: ॥ १० ॥ शिवाभिराखुभि: केचित् कृकलासै: शशैर्नरै: । बस्तैरेके कृष्णसारैर्हंसैरन्ये च सूकरै: ॥ ११ ॥ अन्ये जलस्थलखगै: सत्त्वैर्विकृतविग्रहै: । सेनयोरुभयो राजन्विविशुस्तेऽग्रतोऽग्रत: ॥ १२ ॥
हे राजन्, काही सैनिक गिधाडे, कंक, बगळे, श्येन व भास पक्ष्यांवर आरूढ होऊन लढले. काही तिमिंगिल, काही शरभ, काही म्हशी, गेंडे, गायी, बैल, वनगायी व अरुण नावाच्या पशूंवर बसून युद्धात उतरले।
Verse 11
गृध्रै: कङ्कैर्बकैरन्ये श्येनभासैस्तिमिङ्गिलै: । शरभैर्महिषै: खड्गैर्गोवृषैर्गवयारुणै: ॥ १० ॥ शिवाभिराखुभि: केचित् कृकलासै: शशैर्नरै: । बस्तैरेके कृष्णसारैर्हंसैरन्ये च सूकरै: ॥ ११ ॥ अन्ये जलस्थलखगै: सत्त्वैर्विकृतविग्रहै: । सेनयोरुभयो राजन्विविशुस्तेऽग्रतोऽग्रत: ॥ १२ ॥
काही सैनिक कोल्हिणींवर, काही उंदरांवर, काही सरड्यांवर, काही सशांवर आणि काही माणसांवर आरूढ होऊन लढले. काही बकऱ्यांवर, काही कृष्णसार हरिणांवर, काही हंसांवर आणि काही डुकरांवर बसून युद्धात गुंतले।
Verse 12
गृध्रै: कङ्कैर्बकैरन्ये श्येनभासैस्तिमिङ्गिलै: । शरभैर्महिषै: खड्गैर्गोवृषैर्गवयारुणै: ॥ १० ॥ शिवाभिराखुभि: केचित् कृकलासै: शशैर्नरै: । बस्तैरेके कृष्णसारैर्हंसैरन्ये च सूकरै: ॥ ११ ॥ अन्ये जलस्थलखगै: सत्त्वैर्विकृतविग्रहै: । सेनयोरुभयो राजन्विविशुस्तेऽग्रतोऽग्रत: ॥ १२ ॥
हे राजन्, जल-स्थल-आकाशातील विविध प्राण्यांवर—विकृत देह असलेल्या जीवांवरही—आरूढ होऊन दोन्ही सैन्ये समोरासमोर आली आणि पुढे पुढे सरकत गेली।
Verse 13
चित्रध्वजपटै राजन्नातपत्रै: सितामलै: । महाधनैर्वज्रदण्डैर्व्यजनैर्बार्हचामरै: ॥ १३ ॥ वातोद्धूतोत्तरोष्णीषैरर्चिर्भिर्वर्मभूषणै: । स्फुरद्भिर्विशदै: शस्त्रै: सुतरां सूर्यरश्मिभि: ॥ १४ ॥ देवदानववीराणां ध्वजिन्यौ पाण्डुनन्दन । रेजतुर्वीरमालाभिर्यादसामिव सागरौ ॥ १५ ॥
हे राजन्, पांडुनंदना! देव व दानव यांच्या दोन्ही सेनांची रचना रंगीबेरंगी ध्वज-पटांनी व स्वच्छ शुभ्र छत्रांनी शोभत होती; मौल्यवान रत्नांनी जडविलेले दंड, मोरपिसांचे व चामराचे व्यजन लहरत होते. वाऱ्याने त्यांच्या वस्त्रांचे पदर उडत होते; सूर्यकिरणांत ढाली, अलंकार व स्वच्छ तीक्ष्ण शस्त्रे दिपून उठली. अशा रीतीने दोन्ही ध्वजिन्या जणू जलचरांच्या माळांनी भरलेल्या दोन महासागरांसारख्या शोभल्या।
Verse 14
चित्रध्वजपटै राजन्नातपत्रै: सितामलै: । महाधनैर्वज्रदण्डैर्व्यजनैर्बार्हचामरै: ॥ १३ ॥ वातोद्धूतोत्तरोष्णीषैरर्चिर्भिर्वर्मभूषणै: । स्फुरद्भिर्विशदै: शस्त्रै: सुतरां सूर्यरश्मिभि: ॥ १४ ॥ देवदानववीराणां ध्वजिन्यौ पाण्डुनन्दन । रेजतुर्वीरमालाभिर्यादसामिव सागरौ ॥ १५ ॥
हे राजन्, पांडुनंदना! देव व दानव यांच्या दोन्ही सेनादलांना रंगीबेरंगी ध्वज-पट, शुभ्र निर्मळ छत्रे, रत्न-मोत्यांनी जडविलेले दंड असलेली आतपत्रे, तसेच मयूरपिसांचे चामर व व्यजने यांनी शोभा आली होती. वाऱ्याने त्यांच्या उत्तरीय व उष्णीष लहरत होते; सूर्यकिरणांत त्यांचे कवच, भूषण व निर्मळ तीक्ष्ण शस्त्रे दिपदिपत होती. म्हणून त्या दोन ध्वजिन्या जलचरांच्या माळांसह दोन समुद्रांसारख्या भासत होत्या।
Verse 15
चित्रध्वजपटै राजन्नातपत्रै: सितामलै: । महाधनैर्वज्रदण्डैर्व्यजनैर्बार्हचामरै: ॥ १३ ॥ वातोद्धूतोत्तरोष्णीषैरर्चिर्भिर्वर्मभूषणै: । स्फुरद्भिर्विशदै: शस्त्रै: सुतरां सूर्यरश्मिभि: ॥ १४ ॥ देवदानववीराणां ध्वजिन्यौ पाण्डुनन्दन । रेजतुर्वीरमालाभिर्यादसामिव सागरौ ॥ १५ ॥
हे राजन्, पांडुनंदना! देव-दानव वीरांच्या दोन्ही ध्वजिन्या रंगीबेरंगी ध्वज-पट व शुभ्र छत्रांनी शोभल्या; वाऱ्याने वस्त्रे व उष्णीष लहरत होते आणि सूर्यकिरणांत कवच, भूषण व निर्मळ तीक्ष्ण शस्त्रे झळकत होती. त्या दोन सेनासागर जलचरांच्या माळांसह दोन समुद्रांसारखे भासले।
Verse 16
वैरोचनो बलि: सङ्ख्ये सोऽसुराणां चमूपति: । यानं वैहायसं नाम कामगं मयनिर्मितम् ॥ १६ ॥ सर्वसाङ्ग्रामिकोपेतं सर्वाश्चर्यमयं प्रभो । अप्रतर्क्यमनिर्देश्यं दृश्यमानमदर्शनम् ॥ १७ ॥ आस्थितस्तद् विमानाग्र्यं सर्वानीकाधिपैर्वृत: । बालव्यजनछत्राग्र्यै रेजे चन्द्र इवोदये ॥ १८ ॥
त्या संग्रामात वैरोचनपुत्र महाप्रतापी बळी—असुरांचा सेनापती—मय दानवाने निर्मिलेले, इच्छेनुसार चालणारे ‘वैहायस’ नावाचे अद्भुत विमान आरूढ झाला. हे प्रभो, ते विमान सर्व प्रकारच्या संग्रामसाधनांनी युक्त, अत्यंत आश्चर्यमय, अचिंत्य व अवर्णनीय होते; कधी दिसे, कधी अदृश्य होई. श्रेष्ठ छत्राखाली आणि उत्तम चामर-व्यजनांनी वाऱ्याने सेवित, सेनानायकांनी वेढलेला बळी संध्याकाळी उदयास येणाऱ्या चंद्रासारखा शोभला, जो सर्व दिशा उजळवितो।
Verse 17
वैरोचनो बलि: सङ्ख्ये सोऽसुराणां चमूपति: । यानं वैहायसं नाम कामगं मयनिर्मितम् ॥ १६ ॥ सर्वसाङ्ग्रामिकोपेतं सर्वाश्चर्यमयं प्रभो । अप्रतर्क्यमनिर्देश्यं दृश्यमानमदर्शनम् ॥ १७ ॥ आस्थितस्तद् विमानाग्र्यं सर्वानीकाधिपैर्वृत: । बालव्यजनछत्राग्र्यै रेजे चन्द्र इवोदये ॥ १८ ॥
हे प्रभो, हे राजन्! मय दानवाने निर्मिलेले, इच्छेनुसार चालणारे ‘वैहायस’ नावाचे विमान सर्व प्रकारच्या संग्रामसाधनांनी युक्त व अत्यंत आश्चर्यमय होते. ते अचिंत्य व अवर्णनीय; कधी दिसे, कधी अदृश्य होई।
Verse 18
वैरोचनो बलि: सङ्ख्ये सोऽसुराणां चमूपति: । यानं वैहायसं नाम कामगं मयनिर्मितम् ॥ १६ ॥ सर्वसाङ्ग्रामिकोपेतं सर्वाश्चर्यमयं प्रभो । अप्रतर्क्यमनिर्देश्यं दृश्यमानमदर्शनम् ॥ १७ ॥ आस्थितस्तद् विमानाग्र्यं सर्वानीकाधिपैर्वृत: । बालव्यजनछत्राग्र्यै रेजे चन्द्र इवोदये ॥ १८ ॥
त्या श्रेष्ठ विमानावर आरूढ झालेला बळी सर्व दलाधिपतींनी वेढलेला होता. उत्तम छत्राखाली, कोमल व्यजन व श्रेष्ठ चामरांनी वाऱ्याने सेवित तो उदयास येणाऱ्या चंद्रासारखा शोभला, जो सर्व दिशा उजळवितो।
Verse 19
तस्यासन्सर्वतो यानैर्यूथानां पतयोऽसुरा: । नमुचि: शम्बरो बाणो विप्रचित्तिरयोमुख: ॥ १९ ॥ द्विमूर्धा कालनाभोऽथ प्रहेतिर्हेतिरिल्वल: । शकुनिर्भूतसन्तापो वज्रदंष्ट्रो विरोचन: ॥ २० ॥ हयग्रीव: शङ्कुशिरा: कपिलो मेघदुन्दुभि: । तारकश्चक्रदृक् शुम्भो निशुम्भो जम्भ उत्कल: ॥ २१ ॥ अरिष्टोऽरिष्टनेमिश्च मयश्च त्रिपुराधिप: । अन्ये पौलोमकालेया निवातकवचादय: ॥ २२ ॥ अलब्धभागा: सोमस्य केवलं क्लेशभागिन: । सर्व एते रणमुखे बहुशो निर्जितामरा: ॥ २३ ॥ सिंहनादान्विमुञ्चन्त: शङ्खान्दध्मुर्महारवान् । दृष्ट्वा सपत्नानुत्सिक्तान्बलभित् कुपितो भृशम् ॥ २४ ॥
महाराज बलीच्या सभोवार रथांवर आरूढ झालेले असुरांचे सेनापती होते. त्यांत नमुची, शंबर, बाण, विप्रचित्ती आणि अयोमुख हे प्रमुख होते.
Verse 20
तस्यासन्सर्वतो यानैर्यूथानां पतयोऽसुरा: । नमुचि: शम्बरो बाणो विप्रचित्तिरयोमुख: ॥ १९ ॥ द्विमूर्धा कालनाभोऽथ प्रहेतिर्हेतिरिल्वल: । शकुनिर्भूतसन्तापो वज्रदंष्ट्रो विरोचन: ॥ २० ॥ हयग्रीव: शङ्कुशिरा: कपिलो मेघदुन्दुभि: । तारकश्चक्रदृक् शुम्भो निशुम्भो जम्भ उत्कल: ॥ २१ ॥ अरिष्टोऽरिष्टनेमिश्च मयश्च त्रिपुराधिप: । अन्ये पौलोमकालेया निवातकवचादय: ॥ २२ ॥ अलब्धभागा: सोमस्य केवलं क्लेशभागिन: । सर्व एते रणमुखे बहुशो निर्जितामरा: ॥ २३ ॥ सिंहनादान्विमुञ्चन्त: शङ्खान्दध्मुर्महारवान् । दृष्ट्वा सपत्नानुत्सिक्तान्बलभित् कुपितो भृशम् ॥ २४ ॥
तसेच द्विमूर्धा, कालनाभ, प्रहेती, हेती, इल्वल, शकुनी, भूतसंताप, वज्रदंष्ट्र आणि विरोचन हे देखील तेथे होते.
Verse 21
तस्यासन्सर्वतो यानैर्यूथानां पतयोऽसुरा: । नमुचि: शम्बरो बाणो विप्रचित्तिरयोमुख: ॥ १९ ॥ द्विमूर्धा कालनाभोऽथ प्रहेतिर्हेतिरिल्वल: । शकुनिर्भूतसन्तापो वज्रदंष्ट्रो विरोचन: ॥ २० ॥ हयग्रीव: शङ्कुशिरा: कपिलो मेघदुन्दुभि: । तारकश्चक्रदृक् शुम्भो निशुम्भो जम्भ उत्कल: ॥ २१ ॥ अरिष्टोऽरिष्टनेमिश्च मयश्च त्रिपुराधिप: । अन्ये पौलोमकालेया निवातकवचादय: ॥ २२ ॥ अलब्धभागा: सोमस्य केवलं क्लेशभागिन: । सर्व एते रणमुखे बहुशो निर्जितामरा: ॥ २३ ॥ सिंहनादान्विमुञ्चन्त: शङ्खान्दध्मुर्महारवान् । दृष्ट्वा सपत्नानुत्सिक्तान्बलभित् कुपितो भृशम् ॥ २४ ॥
हयग्रीव, शंकुशिरा, कपिल, मेघदुंदुभी, तारक, चक्रदृक, शुंभ, निशुंभ, जंभ आणि उत्कल हे देखील तेथे होते.
Verse 22
तस्यासन्सर्वतो यानैर्यूथानां पतयोऽसुरा: । नमुचि: शम्बरो बाणो विप्रचित्तिरयोमुख: ॥ १९ ॥ द्विमूर्धा कालनाभोऽथ प्रहेतिर्हेतिरिल्वल: । शकुनिर्भूतसन्तापो वज्रदंष्ट्रो विरोचन: ॥ २० ॥ हयग्रीव: शङ्कुशिरा: कपिलो मेघदुन्दुभि: । तारकश्चक्रदृक् शुम्भो निशुम्भो जम्भ उत्कल: ॥ २१ ॥ अरिष्टोऽरिष्टनेमिश्च मयश्च त्रिपुराधिप: । अन्ये पौलोमकालेया निवातकवचादय: ॥ २२ ॥ अलब्धभागा: सोमस्य केवलं क्लेशभागिन: । सर्व एते रणमुखे बहुशो निर्जितामरा: ॥ २३ ॥ सिंहनादान्विमुञ्चन्त: शङ्खान्दध्मुर्महारवान् । दृष्ट्वा सपत्नानुत्सिक्तान्बलभित् कुपितो भृशम् ॥ २४ ॥
अरिष्ट, अरिष्टनेमी, मय दानव, त्रिपुराधिप तसेच पौलोम, कालेय आणि निवातकवच इत्यादी इतर असुरही उपस्थित होते.
Verse 23
तस्यासन्सर्वतो यानैर्यूथानां पतयोऽसुरा: । नमुचि: शम्बरो बाणो विप्रचित्तिरयोमुख: ॥ १९ ॥ द्विमूर्धा कालनाभोऽथ प्रहेतिर्हेतिरिल्वल: । शकुनिर्भूतसन्तापो वज्रदंष्ट्रो विरोचन: ॥ २० ॥ हयग्रीव: शङ्कुशिरा: कपिलो मेघदुन्दुभि: । तारकश्चक्रदृक् शुम्भो निशुम्भो जम्भ उत्कल: ॥ २१ ॥ अरिष्टोऽरिष्टनेमिश्च मयश्च त्रिपुराधिप: । अन्ये पौलोमकालेया निवातकवचादय: ॥ २२ ॥ अलब्धभागा: सोमस्य केवलं क्लेशभागिन: । सर्व एते रणमुखे बहुशो निर्जितामरा: ॥ २३ ॥ सिंहनादान्विमुञ्चन्त: शङ्खान्दध्मुर्महारवान् । दृष्ट्वा सपत्नानुत्सिक्तान्बलभित् कुपितो भृशम् ॥ २४ ॥
या सर्व असुरांना अमृताचा वाटा मिळाला नव्हता, केवळ कष्टाचा वाटा मिळाला होता. त्यांनी युद्धात देवांचा अनेकदा पराभव केला होता.
Verse 24
तस्यासन्सर्वतो यानैर्यूथानां पतयोऽसुरा: । नमुचि: शम्बरो बाणो विप्रचित्तिरयोमुख: ॥ १९ ॥ द्विमूर्धा कालनाभोऽथ प्रहेतिर्हेतिरिल्वल: । शकुनिर्भूतसन्तापो वज्रदंष्ट्रो विरोचन: ॥ २० ॥ हयग्रीव: शङ्कुशिरा: कपिलो मेघदुन्दुभि: । तारकश्चक्रदृक् शुम्भो निशुम्भो जम्भ उत्कल: ॥ २१ ॥ अरिष्टोऽरिष्टनेमिश्च मयश्च त्रिपुराधिप: । अन्ये पौलोमकालेया निवातकवचादय: ॥ २२ ॥ अलब्धभागा: सोमस्य केवलं क्लेशभागिन: । सर्व एते रणमुखे बहुशो निर्जितामरा: ॥ २३ ॥ सिंहनादान्विमुञ्चन्त: शङ्खान्दध्मुर्महारवान् । दृष्ट्वा सपत्नानुत्सिक्तान्बलभित् कुपितो भृशम् ॥ २४ ॥
महाराज बलि याच्या सभोवती सर्व बाजूंनी आपल्या-आपल्या रथांवर बसलेले असुरांचे सेनापती व नायक होते—नमुचि, शंबर, बाण, विप्रचित्ती, अयोमुख, द्विमूर्धा, कालनाभ, प्रहेती, हेती, इल्वल, शकुनी, भूतसंताप, वज्रदंष्ट्र, विरोचन, हयग्रीव, शंकुशिरा, कपिल, मेघदुंदुभी, तारक, चक्रदृक, शुंभ, निशुंभ, जंभ, उत्कल, अरिष्ट, अरिष्टनेमी, त्रिपुराधिप मय, पौलोमपुत्र, कालेय व निवातकवच इत्यादी। अमृताचा वाटा न मिळाल्याने ते फक्त मंथनाच्या कष्टांचे भागीदार झाले होते; तरी रणांगणी त्यांनी देवांना अनेकदा जिंकले होते. सैन्याला उत्तेजन देण्यासाठी ते सिंहनाद करीत आणि प्रचंड आवाजात शंख फुंकत. या उन्मत्त शत्रूंना पाहून बलभिद् इंद्र अत्यंत क्रोधित झाले।
Verse 25
ऐरावतं दिक्करिणमारूढ: शुशुभे स्वराट् । यथा स्रवत्प्रस्रवणमुदयाद्रिमहर्पति: ॥ २५ ॥
दिग्गज ऐरावतावर आरूढ झालेला स्वर्गराज इंद्र असा शोभून दिसत होता, जसा जलाशय व झऱ्यांनी समृद्ध उदयगिरीतून सूर्य उदयास येतो।
Verse 26
तस्यासन्सर्वतो देवा नानावाहध्वजायुधा: । लोकपाला: सहगणैर्वाय्वग्निवरुणादय: ॥ २६ ॥
स्वर्गराज इंद्राच्या सभोवती देव विविध वाहनांवर बसले होते, ध्वज व आयुधांनी सज्ज। वायू, अग्नी, वरुण इत्यादी लोकपालही आपल्या गणांसह तेथे उपस्थित होते।
Verse 27
तेऽन्योन्यमभिसंसृत्य क्षिपन्तो मर्मभिर्मिथ: । आह्वयन्तो विशन्तोऽग्रे युयुधुर्द्वन्द्वयोधिन: ॥ २७ ॥
देव आणि असुर एकमेकांसमोर येऊन हृदयाला टोचणाऱ्या शब्दांनी परस्परांना अपमानित करू लागले. मग ते जवळ येऊन जोडी-जोडीने समोरासमोर युद्ध करू लागले।
Verse 28
युयोध बलिरिन्द्रेण तारकेण गुहोऽस्यत । वरुणो हेतिनायुध्यन्मित्रो राजन्प्रहेतिना ॥ २८ ॥
हे राजन्, बलि इंद्राशी लढला; गुह (कार्त्तिकेय) तारकाशी; वरुण हेतीशी आणि मित्र प्रहेतीशी युद्ध करू लागला।
Verse 29
यमस्तु कालनाभेन विश्वकर्मा मयेन वै । शम्बरो युयुधे त्वष्ट्रा सवित्रा तु विरोचन: ॥ २९ ॥
यमराज कालनाभाशी लढला, विश्वकर्मा मय दानवाशी, त्वष्टा शंबराशी, आणि सूर्यदेव विरोचनाशी युद्ध करू लागला।
Verse 30
अपराजितेन नमुचिरश्विनौ वृषपर्वणा । सूर्यो बलिसुतैर्देवो बाणज्येष्ठै: शतेन च ॥ ३० ॥ राहुणा च तथा सोम: पुलोम्ना युयुधेऽनिल: । निशुम्भशुम्भयोर्देवी भद्रकाली तरस्विनी ॥ ३१ ॥
अपराजित नमुचीशी लढला, आणि दोन्ही अश्विनीकुमार वृषपर्वाशी. सूर्यदेव बाण अग्रस्थानी असलेल्या बलिराजाच्या शंभर पुत्रांशी युद्ध करू लागला, आणि चंद्रदेव राहूशी. वायुदेव पुलोमाशी लढला, आणि अत्यंत पराक्रमी दुर्गादेवी—भद्रकाली—शुंभ-निशुंभांशी समरास उभी राहिली।
Verse 31
अपराजितेन नमुचिरश्विनौ वृषपर्वणा । सूर्यो बलिसुतैर्देवो बाणज्येष्ठै: शतेन च ॥ ३० ॥ राहुणा च तथा सोम: पुलोम्ना युयुधेऽनिल: । निशुम्भशुम्भयोर्देवी भद्रकाली तरस्विनी ॥ ३१ ॥
अपराजित नमुचीशी लढला, आणि दोन्ही अश्विनीकुमार वृषपर्वाशी. सूर्यदेव बाण अग्रस्थानी असलेल्या बलिराजाच्या शंभर पुत्रांशी युद्ध करू लागला, आणि चंद्रदेव राहूशी. वायुदेव पुलोमाशी लढला, आणि अत्यंत पराक्रमी दुर्गादेवी—भद्रकाली—शुंभ-निशुंभांशी समरास उभी राहिली।
Verse 32
वृषाकपिस्तु जम्भेन महिषेण विभावसु: । इल्वल: सह वातापिर्ब्रह्मपुत्रैररिन्दम ॥ ३२ ॥ कामदेवेन दुर्मर्ष उत्कलो मातृभि: सह । बृहस्पतिश्चोशनसा नरकेण शनैश्चर: ॥ ३३ ॥ मरुतो निवातकवचै: कालेयैर्वसवोऽमरा: । विश्वेदेवास्तु पौलोमै रुद्रा: क्रोधवशै: सह ॥ ३४ ॥
हे अरिंदम महाराज परीक्षित! वृषाकपी म्हणजे शिवजी जंभाशी लढले, आणि विभावसु (अग्निदेव) महिषासुराशी. इल्वल हा आपल्या भावासह वातापीसह ब्रह्मदेवाच्या पुत्रांशी समरास उतरला. दुर्मर्ष कामदेवाशी, दैत्य उत्कल मातृकांसह, बृहस्पती उशनस (शुक्राचार्य) शी, आणि शनैश्चर (शनी) नरकासुराशी लढला. मरुत निवातकवचांशी, वसु कालेय दैत्यांशी, विश्वेदेव पौलोम दैत्यांशी, आणि रुद्र क्रोधवश दैत्यांशी युद्ध करू लागले।
Verse 33
वृषाकपिस्तु जम्भेन महिषेण विभावसु: । इल्वल: सह वातापिर्ब्रह्मपुत्रैररिन्दम ॥ ३२ ॥ कामदेवेन दुर्मर्ष उत्कलो मातृभि: सह । बृहस्पतिश्चोशनसा नरकेण शनैश्चर: ॥ ३३ ॥ मरुतो निवातकवचै: कालेयैर्वसवोऽमरा: । विश्वेदेवास्तु पौलोमै रुद्रा: क्रोधवशै: सह ॥ ३४ ॥
हे अरिंदम महाराज परीक्षित! वृषाकपी म्हणजे शिवजी जंभाशी लढले, आणि विभावसु (अग्निदेव) महिषासुराशी. इल्वल हा आपल्या भावासह वातापीसह ब्रह्मदेवाच्या पुत्रांशी समरास उतरला. दुर्मर्ष कामदेवाशी, दैत्य उत्कल मातृकांसह, बृहस्पती उशनस (शुक्राचार्य) शी, आणि शनैश्चर (शनी) नरकासुराशी लढला. मरुत निवातकवचांशी, वसु कालेय दैत्यांशी, विश्वेदेव पौलोम दैत्यांशी, आणि रुद्र क्रोधवश दैत्यांशी युद्ध करू लागले।
Verse 34
वृषाकपिस्तु जम्भेन महिषेण विभावसु: । इल्वल: सह वातापिर्ब्रह्मपुत्रैररिन्दम ॥ ३२ ॥ कामदेवेन दुर्मर्ष उत्कलो मातृभि: सह । बृहस्पतिश्चोशनसा नरकेण शनैश्चर: ॥ ३३ ॥ मरुतो निवातकवचै: कालेयैर्वसवोऽमरा: । विश्वेदेवास्तु पौलोमै रुद्रा: क्रोधवशै: सह ॥ ३४ ॥
हे अरिंदम (शत्रूंचे दमन करणाऱ्या) परीक्षित, भगवान शंकरांनी जंभाशी आणि अग्निदेवाने महिषासुराशी युद्ध केले. इल्वल आणि वातापी यांनी ब्रह्मपुत्रांशी लढा दिला. दुर्मर्षाने कामदेवाशी, उत्कलाने मातृकांशी, बृहस्पतींनी शुक्राचार्यांशी आणि शनीने नरकासुराशी युद्ध केले. मरुतांनी निवातकवचांशी, वशूंनी कालेय असुरांशी, विश्वेदेवांनी पौलोमांशी आणि रुद्रांनी क्रोधवश असुरांशी युद्ध केले.
Verse 35
त एवमाजावसुरा: सुरेन्द्रा द्वन्द्वेन संहत्य च युध्यमाना: । अन्योन्यमासाद्य निजघ्नुरोजसा जिगीषवस्तीक्ष्णशरासितोमरै: ॥ ३५ ॥
अशा प्रकारे रणांगणावर एकत्र जमलेल्या त्या सर्व देव आणि असुरांनी विजयाच्या इच्छेने एकमेकांवर हल्ला केला. त्यांनी द्वंद्वयुद्ध करत तीक्ष्ण बाण, तलवारी आणि भाल्यांनी एकमेकांवर जोरदार प्रहार केले.
Verse 36
भुशुण्डिभिश्चक्रगदर्ष्टिपट्टिशै: शक्त्युल्मुकै: प्रासपरश्वधैरपि । निस्त्रिंशभल्लै: परिघै: समुद्गरै: सभिन्दिपालैश्च शिरांसि चिच्छिदु: ॥ ३६ ॥
त्यांनी भुशुंडी, चक्र, गदा, ऋष्टी, पट्टिश, शक्ती, उल्मुक, प्रास, परश्वध, निस्त्रिंश, भल्ल, परिघ, मुद्गर आणि भिन्दिपाल यांसारख्या शस्त्रांचा वापर करून एकमेकांची डोकी छाटली.
Verse 37
गजास्तुरङ्गा: सरथा: पदातय: सारोहवाहा विविधा विखण्डिता: । निकृत्तबाहूरुशिरोधराङ्घ्रय- श्छिन्नध्वजेष्वासतनुत्रभूषणा: ॥ ३७ ॥
हत्ती, घोडे, रथ, सारथी, पायदळ सैनिक आणि विविध प्रकारची वाहने त्यांच्या स्वारांसह तुकडे-तुकडे झाली. सैनिकांचे हात, मांड्या, मान आणि पाय कापले गेले आणि त्यांचे ध्वज, धनुष्य, चिलखत आणि दागिने विस्कळीत झाले.
Verse 38
तेषां पदाघातरथाङ्गचूर्णिता- दायोधनादुल्बण उत्थितस्तदा । रेणुर्दिश: खं द्युमणिं च छादयन् न्यवर्ततासृक् स्रुतिभि: परिप्लुतात् ॥ ३८ ॥
राक्षस आणि देवांच्या पायांच्या आणि रथांच्या चाकांच्या आघातामुळे धुळीचे कण आकाशात उडाले आणि त्यांनी सूर्यापर्यंत सर्व दिशा झाकून टाकल्या. परंतु जेव्हा रक्ताचे थेंब त्या धुळीवर पडले, तेव्हा धुळीचे ढग आकाशात तरंगू शकले नाहीत आणि खाली बसले.
Verse 39
शिरोभिरुद्धूतकिरीटकुण्डलै: संरम्भदृग्भि: परिदष्टदच्छदै: । महाभुजै: साभरणै: सहायुधै: सा प्रास्तृता भू: करभोरुभिर्बभौ ॥ ३९ ॥
युद्धाच्या वेळी रणांगण वीरांच्या तुटलेल्या मस्तकांनी भरून गेले होते, ज्यांचे डोळे अजूनही रोखून पाहत होते आणि दात रागाने ओठ चावत होते. या मस्तकांवरून मुकुट आणि कुंडले गळून पडली होती. त्याचप्रमाणे, दागिने आणि शस्त्रांनी युक्त असे अनेक हात आणि हत्तीच्या सोंडेसारख्या मांड्या इकडे-तिकडे विखुरल्या होत्या.
Verse 40
कबन्धास्तत्र चोत्पेतु: पतितस्वशिरोऽक्षिभि: । उद्यतायुधदोर्दण्डैराधावन्तो भटान् मृधे ॥ ४० ॥
त्या रणांगणावर अनेक मुंडकी नसलेली धडे (कबंध) उठून उभी राहिली. हातात शस्त्रे घेऊन, ती भुतासारखी धडे, जी आपल्या पडलेल्या मस्तकांच्या डोळ्यांनी पाहू शकत होती, शत्रूच्या सैनिकांवर धावून गेली.
Verse 41
बलिर्महेन्द्रं दशभिस्त्रिभिरैरावतं शरै: । चतुर्भिश्चतुरो वाहानेकेनारोहमार्च्छयत् ॥ ४१ ॥
महाराज बलीने नंतर इंद्रावर दहा बाणांनी आणि इंद्राचे वाहन ऐरावतावर तीन बाणांनी हल्ला केला. चार बाणांनी त्यांनी ऐरावताच्या पायांचे रक्षण करणाऱ्या चार घोडेस्वारांवर आणि एका बाणाने हत्तीच्या माहुतावर हल्ला केला.
Verse 42
स तानापतत: शक्रस्तावद्भि: शीघ्रविक्रम: । चिच्छेद निशितैर्भल्लैरसम्प्राप्तान्हसन्निव ॥ ४२ ॥
महाराज बलीचे बाण त्यांच्यापर्यंत पोहोचण्यापूर्वीच, बाण चालवण्यात निपुण असलेल्या स्वर्गराजाने, इंद्राने हसून 'भल्ल' नावाच्या अत्यंत तीक्ष्ण बाणांनी त्या बाणांना तोडून टाकले.
Verse 43
तस्य कर्मोत्तमं वीक्ष्य दुर्मर्ष: शक्तिमाददे । तां ज्वलन्तीं महोल्काभां हस्तस्थामच्छिनद्धरि: ॥ ४३ ॥
जेव्हा महाराज बलीने इंद्राचे कुशल युद्धकौशल्य पाहिले, तेव्हा त्यांना आपला राग आवरता आला नाही. म्हणून त्यांनी 'शक्ती' नावाचे दुसरे शस्त्र उचलले, जे एका मोठ्या उल्केसारखे जळत होते. परंतु इंद्राने ते शस्त्र बलीच्या हातात असतानाच तोडून टाकले.
Verse 44
तत: शूलं तत: प्रासं ततस्तोमरमृष्टय: । यद् यच्छस्त्रं समादद्यात्सर्वं तदच्छिनद् विभु: ॥ ४४ ॥
मग बली महाराजांनी क्रमाने शूल, प्रास, तोमर, ऋष्टी इत्यादी शस्त्रे उचलली; पण त्यांनी जे जे शस्त्र घेतले ते सर्व इंद्रांनी तत्क्षणी छेदून तुकडे तुकडे केले।
Verse 45
ससर्जाथासुरीं मायामन्तर्धानगतोऽसुर: । तत: प्रादुरभूच्छैल: सुरानीकोपरि प्रभो ॥ ४५ ॥
हे राजन्, तेव्हा बली महाराज अंतर्धान पावून आसुरी मायेला प्रवृत्त झाले. त्या मायेतून उत्पन्न झालेला एक प्रचंड पर्वत देवसेनेच्या मस्तकांवर प्रकट झाला।
Verse 46
ततो निपेतुस्तरवो दह्यमाना दवाग्निना । शिला: सटङ्कशिखराश्चूर्णयन्त्यो द्विषद्बलम् ॥ ४६ ॥
त्या पर्वतावरून दावाग्नीने जळत असलेली झाडे कोसळू लागली. कुदळीप्रमाणे टोकदार शिखरे असलेल्या शिळांचे तुकडेही पडून देवसेनेची मस्तके चिरडू लागले।
Verse 47
महोरगा: समुत्पेतुर्दन्दशूका: सवृश्चिका: । सिंहव्याघ्रवराहाश्च मर्दयन्तो महागजा: ॥ ४७ ॥
मग महाकाय सर्प, दन्दशूक व विंचू उड्या मारू लागले. सिंह, वाघ, वराह आणि महागजही कोसळून देवसेनेला तुडवू लागले।
Verse 48
यातुधान्यश्च शतश: शूलहस्ता विवासस: । छिन्धि भिन्धीति वादिन्यस्तथा रक्षोगणा: प्रभो ॥ ४८ ॥
हे राजन्, तेव्हा शेकडो नर-नारी यातुधान व राक्षसगण प्रकट झाले—पूर्ण नग्न, हातात त्रिशूल घेऊन—आणि ओरडू लागले: “छेदून टाका! भेदून टाका!”
Verse 49
ततो महाघना व्योम्नि गम्भीरपरुषस्वना: । अङ्गारान्मुमुचुर्वातैराहता: स्तनयित्नव: ॥ ४९ ॥
मग आकाशात महाघन मेघ प्रबळ वाऱ्यांनी झोडपले जाऊन गंभीर गडगडाट करीत जळते अंगार बरसू लागले।
Verse 50
सृष्टो दैत्येन सुमहान्वह्नि: श्वसनसारथि: । सांवर्तक इवात्युग्रो विबुधध्वजिनीमधाक् ॥ ५० ॥
बली दैत्याने निर्माण केलेला अतिभयंकर महान् अग्नी, प्रचंड वाऱ्यांना सारथी करून, प्रलयकाळच्या सांवर्तक अग्नीप्रमाणे उग्र होऊन देवसेना जाळू लागला।
Verse 51
तत: समुद्र उद्वेल: सर्वत: प्रत्यदृश्यत । प्रचण्डवातैरुद्धूततरङ्गावर्तभीषण: ॥ ५१ ॥
त्यानंतर समुद्र उधाणला; प्रचंड वाऱ्यांनी उडवलेल्या लाटा व भयंकर भोवऱ्यांनी युक्त असा तो सर्वत्र सर्वांच्या नजरेसमोर दिसू लागला।
Verse 52
एवं दैत्यैर्महामायैरलक्ष्यगतिभीरणे । सृज्यमानासु मायासु विषेदु: सुरसैनिका: ॥ ५२ ॥
अशा रीतीने अदृश्य गती असलेल्या, महामायेत निपुण दैत्यांनी युद्धात निर्माण केलेल्या मायांमुळे देवसेनेतील सैनिक खिन्न झाले।
Verse 53
न तत्प्रतिविधिं यत्र विदुरिन्द्रादयो नृप । ध्यात: प्रादुरभूत् तत्र भगवान्विश्वभावन: ॥ ५३ ॥
हे राजन्, इंद्रादी देवांना दैत्यांच्या कृत्यांचा उपाय कळेना; तेव्हा त्यांनी विश्वाचे पालनकर्ता भगवानांचा एकाग्र ध्यान केले, आणि ते भगवान् तिथे तत्क्षणी प्रकट झाले।
Verse 54
तत: सुपर्णांसकृताङ्घ्रिपल्लव: पिशङ्गवासा नवकञ्जलोचन: । अदृश्यताष्टायुधबाहुरुल्लस- च्छ्रीकौस्तुभानर्घ्यकिरीटकुण्डल: ॥ ५४ ॥
तेव्हा गरुडाच्या पाठीवर विराजमान, गरुडाच्या खांद्यांवर आपल्या कमलपल्लवसदृश चरणांचा विस्तार करणारे, पीतांबरधारी, नवकमलनयन श्रीहरि प्रकट झाले। कौस्तुभमणी व श्रीलक्ष्मीची शोभा, अमूल्य किरीट-कुंडले आणि आठ भुजांत विविध आयुधे धारण करून ते देवांना दिसले।
Verse 55
तस्मिन्प्रविष्टेऽसुरकूटकर्मजा माया विनेशुर्महिना महीयस: । स्वप्नो यथा हि प्रतिबोध आगते हरिस्मृति: सर्वविपद्विमोक्षणम् ॥ ५५ ॥
परम महिमामय भगवान रणांगणात प्रवेश करताच असुरांच्या कूटकर्मातून उत्पन्न झालेली माया तत्क्षणी नष्ट झाली—जशी जागृती येताच स्वप्नातील आपत्ती नाहीशी होते। खरे तर श्रीहरीचे स्मरण हेच सर्व संकटांपासून मुक्त करणारे आहे।
Verse 56
दृष्ट्वा मृधे गरुडवाहमिभारिवाह आविध्य शूलमहिनोदथ कालनेमि: । तल्लीलया गरुडमूर्ध्नि पतद् गृहीत्वा तेनाहनन्नृप सवाहमरिं त्र्यधीश: ॥ ५६ ॥
हे राजन्, सिंहवाहन असुर कालनेमीने रणात गरुडवाहन त्रिलोकीनाथ भगवानांना पाहताच त्रिशूळ फिरवून गरुडाच्या मस्तकावर फेकला. पण श्रीहरीने ते लीलया पकडून त्याच त्रिशुळाने त्या शत्रूला त्याच्या वाहन सिंहासह ठार केले।
Verse 57
माली सुमाल्यतिबलौ युधि पेततुर्य च्चक्रेण कृत्तशिरसावथ माल्यवांस्तम् । आहत्य तिग्मगदयाहनदण्डजेन्द्र तावच्छिरोऽच्छिनदरेर्नदतोऽरिणाद्य: ॥ ५७ ॥
यानंतर अतिबलवान माली व सुमाली युद्धात भगवानांच्या चक्राने शिरच्छेद होऊन मारले गेले. मग दुसरा असुर माल्यवान सिंहनाद करत तीक्ष्ण गदेने गरुडराजावर तुटून पडला. पण आदिपुरुष श्रीहरीने सुदर्शन चक्राने त्या शत्रूचेही मस्तक छाटले।
Frequently Asked Questions
The chapter states the theological reason: they were not devotees of Vāsudeva. In Bhāgavata logic, eligibility for the highest fruit is not based on labor alone but on consciousness and surrender. The asuras’ participation is instrumental, yet their intent is exploitative; thus providence (poṣaṇa) ensures amṛta serves the Lord’s devotees and cosmic order.
Bali employs māyā—battlefield jugglery producing mountains, fire, floods, beasts, and terror—to destabilize the devas’ morale. These effects succeed only while the devas lack a countermeasure within their own power. They fail the moment Hari appears, because the Lord’s transcendental potency is ontologically prior to material illusion; His presence nullifies māyā just as awakening ends a dream.
The text pairs major devas with major asuras (e.g., Bali–Indra; Kārttikeya–Tāraka; Varuṇa–Heti; Mitra–Praheti; Yama–Kālanābha; Viśvakarmā–Maya; Bṛhaspati–Śukra; Śiva–Jambha; moon–Rāhu; Durgā/Bhadrakālī vs Śumbha–Niśumbha). The purpose is to portray the entire cosmic administration engaged, emphasizing that dharma’s defense involves all levels of universal governance, yet remains ultimately dependent on Bhagavān’s intervention.
Hari’s arrival marks the turning point from contested power to decisive protection (poṣaṇa). Garuḍa symbolizes swift, sovereign intervention, and the Lord’s appearance demonstrates that remembrance and surrender invoke divine presence. The narrative underscores that when devotees are overwhelmed, the Supreme Lord personally dispels fear and restores order.
Kālanemi is an asura who attacks Garuḍa with a trident. Hari catches the weapon and kills Kālanemi with it, along with his lion mount. The episode illustrates the futility of aggression against the Supreme: the asura’s own instrument becomes the means of his defeat, highlighting the Lord’s mastery over all weapons and all worlds.