Adhyaya 17
Book 1 functions as the state’s constitutional psychology: it manufactures the Svāmī (king) as a reliable limb in the Saptāṅga organism. Chapter 1.17 situates royal security as the first causal link in sovereignty: ‘rakṣito rājā rājyaṃ rakṣati’—only a protected king can protect the state. Kautilya’s pragmatic objective here is succession-risk management: queens and princes are not merely family but political magnets for intrigue, faction, and premature ambition. The text treats internal proximity (āsanna) as more dangerous than external distance (para), thus ordering protection “first from wives and sons.” The chapter then debates policy options for princes—covert punishment, confinement in one place, fort-residence under the antapāla, or relocation to a frontier/neighbor fort—by staging a mini-council of authorities. The Vijigīṣu’s expansion depends on uninterrupted command; therefore, the household is governed as a security perimeter, using spatial control and guarded placement to prevent coups, preserve kṣatra-bīja (royal seed), and keep legitimacy intact.
Sutras
Sutra 1
रक्षितो राजा राज्यं रक्षत्यासन्नेभ्यः परेभ्यश्च पूर्वं दारेभ्यः पुत्रेभ्यश्च ॥ कZ_०१.१७.०१ ॥
फक्त सुरक्षित राजा राज्याचे रक्षण करू शकतो—जवळच्या व दूरच्या धोक्यांपासून; आणि प्रथम त्याचे संरक्षण त्याच्या स्वतःच्या राण्या व पुत्रांपासूनही (करावे).
Sutra 2
दाररक्षणं निशान्तप्रणिधौ वक्ष्यामः ॥ कZ_०१.१७.०२ ॥
राजकीय पत्नींचे संरक्षण/व्यवस्थापन आम्ही रात्रिकालीन निगराणीच्या व्यवस्थेत सांगू.
Sutra 3
पुत्ररक्षणं तु ॥ कZ_०१.१७.०३ ॥
परंतु पुत्रांचे (राजकीय वारसांचे) संरक्षण—
Sutra 4
जन्मप्रभृति राजपुत्रान् रक्षेत् ॥ कZ_०१.१७.०४ ॥
जन्मापासूनच राजपुत्रांचे संरक्षण करावे.
Sutra 5
कर्कटकसधर्माणो हि जनकभक्षा राजपुत्राः ॥ कZ_०१.१७.०५ ॥
कारण राजपुत्र स्वभावतः खेकड्यासारखे असतात—(ते) आपल्या पित्याचेही भक्षक (होऊ शकतात).
Sutra 6
तेषामजातस्नेहे पितर्युपांशुदण्डः श्रेयानिति भारद्वाजः ॥ कZ_०१.१७.०६ ॥
भारद्वाज म्हणतात: त्यांच्यात आणि पित्यामध्ये स्नेह/विश्वास अजून निर्माण झाला नसेल, तर गुप्त/शांत दंड (सूक्ष्म शिक्षा) अधिक योग्य आहे.
Sutra 7
नृशंसमदुष्टवधः क्षत्रबीजविनाशश्च इति विशालाक्षः ॥ कZ_०१.१७.०७ ॥
विशालाक्ष म्हणतो—हे क्रूर आहे—निर्दोषाचा वध—आणि यामुळे क्षत्रिय वंशबीज (राजवंशाची परंपरा)ही नष्ट होते.
Sutra 8
तस्मादेकस्थानावरोधः श्रेयानिति ॥ कZ_०१.१७.०८ ॥
म्हणून एकाच ठिकाणी नजरकैद (मर्यादित निवास) करणे अधिक योग्य आहे.
Sutra 9
अहिभयमेतदिति पाराशराः ॥ कZ_०१.१७.०९ ॥
पाराशर म्हणतात—हे ‘सर्पभय’ आहे.
Sutra 10
कुमारो हि विक्रमभयान्मां पितावरुणद्धि इति ज्ञात्वा तमेवाङ्के कुर्यात् ॥ कZ_०१.१७.१० ॥
कुमाराला ‘माझ्या पराक्रमाच्या भीतीने वडील मला आवरतात’ असे कळल्यावर तो तोच रोष उराशी धरून ठेवेल (म्हणजे मनात पोसत राहील).
Sutra 11
तस्मादन्तपालदुर्गे वासः श्रेयानिति ॥ कZ_०१.१७.११ ॥
म्हणून अंतपालाच्या अधीन असलेल्या दुर्गात वास करणे अधिक योग्य आहे.
Sutra 12
औरभ्रं भयमेतदिति पिशुनः ॥ कZ_०१.१७.१२ ॥
पिशुन म्हणतो—हे ‘औरभ्र-भय’ आहे (मेंढ्यासारखा धोका)।
Sutra 13
प्रत्यापत्तेर्हि तदेव कारणं ज्ञात्वान्तपालसखः स्यात् ॥ कZ_०१.१७.१३ ॥
कारण तीच व्यवस्था उलटफेराचे कारण ठरते; हे जाणून अंतपालाला मित्र/सहकारी करावे.
Sutra 14
तस्मात्स्वविषयादपकृष्टे सामन्तदुर्गे वासः श्रेयानिति ॥ कZ_०१.१७.१४ ॥
म्हणून आपल्या प्रदेशापासून दूर असलेल्या सीमांत सामंताच्या दुर्गात राहणे अधिक श्रेयस्कर आहे.
Sutra 15
वत्सस्थानमेतदिति कौणपदन्तः ॥ कZ_०१.१७.१५ ॥
कौणपदंत म्हणतो—हे ‘वत्सस्थान’ (वासरांना ठेवण्याचे/वाढवण्याचे ठिकाण) आहे.
Sutra 16
वत्सेनेव हि धेनुं पितरमस्य सामन्तो दुह्यात् ॥ कZ_०१.१७.१६ ॥
जसा वासरू गायीला दुहतो, तसाच सामंत हा राजपुत्राला माध्यम करून त्याच्या पित्याला (राजाला) ‘दुह’ (शोषण) करील।
Sutra 17
तस्मान्मातृबन्धुषु वासः श्रेयानिति ॥ कZ_०१.१७.१७ ॥
म्हणून मातृबंधूंमध्ये राहणे अधिक श्रेयस्कर आहे.
Sutra 18
ध्वजस्थानमेतदिति वातव्याधिः ॥ कZ_०१.१७.१८ ॥
‘हे ध्वजस्थान (एकत्र येण्याचे केंद्र) आहे,’ असे वातव्याधि म्हणतो.
Sutra 19
तेन हि ध्वजेनादितिकौशिकवदस्य मातृबान्धवा भिक्षेरन् ॥ कZ_०१.१७.१९ ॥
कारण त्या ‘ध्वजा’च्या बळावर त्याचे मातृबंधू अदिती व कौशिकाच्या दृष्टांताप्रमाणे त्याच्याकडून मदत भिक्षा/वसूल करतील.
Sutra 20
तस्माद्ग्राम्य सुखेष्वेनमवसृजेत् ॥ कZ_०१.१७.२० ॥
म्हणून त्याला ग्राम्य/साधारण सुखांत गुंतून राहू द्यावे.
Sutra 21
सुखोपरुद्धा हि पुत्राः पितरं नाभिद्रुह्यन्ति इति ॥ कZ_०१.१७.२१ ॥
कारण सुखांनी आवरलेले/बांधलेले पुत्र पित्याविरुद्ध (राजाविरुद्ध) बंड करत नाहीत.
Sutra 22
जीवन्मरणमेतदिति कौटिल्यः ॥ कZ_०१.१७.२२ ॥
कौटिल्य म्हणतो: ‘हे जिवंतपणीचे मरण आहे.’
Sutra 23
काष्ठमिव घुणजग्धं राजकुलमविनीतपुत्रमभियुक्तमात्रं भज्येत ॥ कZ_०१.१७.२३ ॥
अविनीत पुत्र असलेले राजकुल घुणखाल्ल्या लाकडासारखे; थोडासा ताण आला तरी तुटून पडते.
Sutra 24
तस्मादृतुमत्यां महिष्यामृत्विजश्चरुमैन्द्राबार्हस्पत्यं निर्वपेयुः ॥ कZ_०१.१७.२४ ॥
म्हणून, महिषी राणी ऋतुमती असताना, ऋत्विजांनी इंद्र-बृहस्पतीसाठी ‘ऐंद्राबार्हस्पत्य’ चरू अर्पण करावा.
Sutra 25
आपन्नसत्त्वायाः कौमारभृत्यो गर्भभर्मणि प्रसवे च वियतेत ॥ कZ_०१.१७.२५ ॥
गर्भवती राणीसाठी कौमारभृत्य (राजकुमारांचा अधीक्षक) गर्भपरिचर्या व प्रसूतीकाळी नेमलेला असावा.
Sutra 26
प्रजातायाः पुत्रसंस्कारं पुरोहितः कुर्यात् ॥ कZ_०१.१७.२६ ॥
राजपुत्र जन्मल्यावर पुरोहिताने राजाच्या पुत्रासाठी विहित संस्कार/विधी करावेत.
Sutra 27
समर्थं तद्विदो विनयेयुः ॥ कZ_०१.१७.२७ ॥
आपापल्या क्षेत्रातील तज्ज्ञांनी समर्थ (युवराज/वारस) याला शिस्त व आचारधर्मात प्रशिक्षित करावे.
Sutra 28
सत्त्रिणामेकश्चैनं मृगयाद्यूतमद्यस्त्रीभिः प्रलोभयेत्पितरि विक्रम्य राज्यं गृहाण इति ॥ कZ_०१.१७.२८ ॥
‘सत्त्री’ (दरबारी साथी/सेवक) यांपैकी एखादा त्याला शिकार, जुगार, मद्य व स्त्रिया यांद्वारे फुसलवून म्हणेल: ‘वडिलांना ओलांडून राज्य हस्तगत कर.’
Sutra 29
तमन्यः सत्त्री प्रतिषेधयेत् इत्याम्भीयाः ॥ कZ_०१.१७.२९ ॥
दुसरा सत्त्री त्याला (अशा उचकावणीपासून) प्रतिबंध/आळा घालेल—असे आंभियांचे मत आहे.
Sutra 30
महादोषमबुद्धबोधनमित्कौटिल्यः ॥ कZ_०१.१७.३० ॥
कौटिल्य म्हणतो: ‘अविवेकी माणसाला बोध देण्याचा प्रयत्न हा मोठा दोष आहे (नीतीत).’
Sutra 31
नवं हि द्रव्यं येन येनार्थजातेनोपदिह्यते तत्तदाचूषति ॥ कZ_०१.१७.३१ ॥
कारण नवे (अपरिपक्व) मन ताज्या पदार्थासारखे असते; ज्या-ज्या प्रकारच्या विषयवस्तूने ते लेपले जाते, ते तेच शोषून घेते.
Sutra 32
एवमयं नवबुद्धिर्यद् यदुच्यते तत्तच्छास्त्रोपदेशमिवाभिजानाति ॥ कZ_०१.१७.३२ ॥
अशा प्रकारे नव्याने/अपरिपक्व बुद्धीला जे जे सांगितले जाते ते ते शास्त्रांचे प्रमाण उपदेशच वाटते।
Sutra 33
तस्माद्धर्म्यमर्थ्यं चास्योपदिशेन्नाधर्म्यमनर्थ्यं च ॥ कZ_०१.१७.३३ ॥
म्हणून त्याला धर्म्य आणि अर्थ्य असेच उपदेश द्यावेत; अधर्म्य व अनर्थ्य उपदेश देऊ नयेत।
Sutra 34
सत्त्रिणस्त्वेनं तव स्मः इति वदन्तः पालयेयुः ॥ कZ_०१.१७.३४ ॥
सत्त्रिणांनी ‘आम्ही तुझेच आहोत’ असे म्हणत त्याचे रक्षण करावे।
Sutra 35
यौवनोत्सेकात्परस्त्रीषु मनः कुर्वाणमार्याव्यञ्जनाभिः स्त्रीभिरमेध्याभिः शून्यागारेषु रात्राव् उद्वेजयेयुः ॥ कZ_०१.१७.३५ ॥
जर तो यौवनाच्या उन्मादाने परस्त्रियांकडे मन लावू लागला, तर आर्य (सभ्य) दिसणाऱ्या पण अपवित्र स्त्रियांकडून, रात्री रिकाम्या घरांत, त्याला घाबरवून/परावृत्त करून आवर घालावा।
Sutra 36
मद्यकामं योगपानेनोद्वेजयेयुः ॥ कZ_०१.१७.३६ ॥
जो मद्याचा आहारी आहे, त्याला नियंत्रित युक्त/मिश्रित मादक पेय देऊन (युक्तीने) घाबरवून/विरक्त करून परावृत्त करावे।
Sutra 37
द्यूतकामं कापटिकैरुद्वेजयेयुः ॥ कZ_०१.१७.३७ ॥
जुगाराचे व्यसन असलेल्या व्यक्तीस फसवे/धूर्त लोक लावून (तोट्याची भीती व अरुची निर्माण करून) जुगारापासून परावृत्त करावे।
Sutra 38
मृगयाकामं प्रतिरोधकव्यञ्जनैस्त्रासयेयुः ॥ कZ_०१.१७.३८ ॥
शिकाराचे व्यसन असलेल्या व्यक्तीस बनावट अडथळे व प्रतिबंधक संकेत/उपाय दाखवून घाबरवून शिकारापासून दूर करावे।
Sutra 39
पितरि विक्रमबुद्धिं तथा इत्यनुप्रविश्य भेदयेयुः अप्रार्थनीयो राजा विपन्ने घातः सम्पन्ने नरकपातः संक्रोशः प्रजाभिरेकलोष्टवधश्च इति ॥ कZ_०१.१७.३९ ॥
पित्याजवळ शिरकाव करून ‘याची बुद्धी उतावळी/अतिसाहसी आहे’ असे सांगून फूट पाडावी आणि असा प्रचार करावा—‘हा राजा इच्छित नाही: अपयशी झाला तर वध होईल; यशस्वी झाला तर नरकात पडेल; प्रजेत आक्रोश होईल आणि लोक दगड मारूनही ठार करतील।’
Sutra 40
विरागं वेदयेयुः ॥ कZ_०१.१७.४० ॥
त्याला वैराग्य/अरुचीची जाणीव करून द्यावी (हानिकारक आसक्तीपासून विरक्त करावे)।
Sutra 41
प्रियमेकपुत्रं बध्नीयात् ॥ कZ_०१.१७.४१ ॥
जर त्याचा एकच पुत्र असेल, तर प्रिय (पुत्र)ाला बांधून/कडक निगराणीखाली (संरक्षणात्मक ताब्यात) ठेवावे।
Sutra 42
बहुपुत्रः प्रत्यन्तमन्यविषयं वा प्रेषयेद् यत्र गर्भः पण्यं डिम्बो वा न भवेत् ॥ कZ_०१.१७.४२ ॥
जर त्याला अनेक पुत्र असतील, तर त्यांना सीमांत प्रदेशात किंवा दुसऱ्या प्रदेशात पाठवावे—जिथे गर्भधारणा होणार नाही, व्यापार/पण्य नसेल, आणि ‘डिंब’ (स्थानिक आधार/गटबीज)ही नसेल।
Sutra 43
आत्मसम्पन्नं सैनापत्ये यौवराज्ये वा स्थापयेत् ॥ कZ_०१.१७.४३ ॥
जो स्वतःगुणसंपन्न/योग्य (आत्मसम्पन्न) असेल, त्याला सेनापतीपदी किंवा युवराजपदी नेमावे।
Sutra 44
बुद्धिमान्नाहार्यबुद्धिर्दुर्बुद्धिरिति पुत्रविशेषाः ॥ कZ_०१.१७.४४ ॥
पुत्रांचे भेद असे—बुद्धिमान, ज्याची बुद्धी वळवून/फुसलवून आणता येत नाही (अनाहार्यबुद्धि), आणि दुर्बुद्धि।
Sutra 45
शिष्यमाणो धर्मार्थाव् उपलभते चानुतिष्ठति च बुद्धिमान् ॥ कZ_०१.१७.४५ ॥
शिक्षा/अनुशासन घेत असताना बुद्धिमान व्यक्ती धर्म व अर्थ समजून घेतो आणि त्यांचे आचरणही करतो।
Sutra 46
उपलभमानो नानुतिष्ठत्याहार्यबुद्धिः ॥ कZ_०१.१७.४६ ॥
समजावून सांगितले आणि समजले तरी, उधार (परावलंबी) बुद्धी असलेला माणूस कर्तव्य आचरत नाही.
Sutra 47
अपायनित्यो धर्मार्थद्वेषी चेति दुर्बुद्धिः ॥ कZ_०१.१७.४७ ॥
जो नेहमी टाळाटाळ/माघार घेणारा आणि धर्म व अर्थ यांचा द्वेष करणारा असतो—तो दुर्बुद्धी आहे.
Sutra 48
स यद्येकपुत्रः पुत्रोत्पत्तावस्य प्रयतेत ॥ कZ_०१.१७.४८ ॥
जर त्याला फक्त एकच पुत्र असेल, तर अधिक पुत्रोत्पत्तीसाठी त्याने प्रयत्न करावा.
Sutra 49
पुत्रिकापुत्रानुत्पादयेद्वा ॥ कZ_०१.१७.४९ ॥
किंवा त्याने ‘पुत्रिका-पुत्र’ (नियुक्त कन्येमार्फत पुत्र) उत्पन्न करावा.
Sutra 50
वृद्धस्तु व्याधितो वा राजा मातृबन्धुकुल्यगुणवत्सामन्तानामन्यतमेन क्षेत्रे बीजमुत्पादयेत् ॥ कZ_०१.१७.५० ॥
परंतु राजा वृद्ध किंवा आजारी असेल, तर मातृबंधू, कुल्य, गुणवान किंवा सामंत—यांपैकी कोणाच्यातरी द्वारे योग्य क्षेत्रात (अधिकृत पत्नीमध्ये) बीज (वारस) उत्पन्न करावा.
Sutra 51
न चैकपुत्रमविनीतं कZ_०१.१७.५१ ॥
आणि एकमेव अविनीत पुत्राला राज्यावर बसवू नये.
Sutra 52
अन्यत्रापद ऐश्वर्यं ज्येष्ठभागि तु पूज्यते ॥ कZ_०१.१७.५२च्द् ॥
आपत्तीचा काळ वगळता, ऐश्वर्य/सत्ता ज्येष्ठ भागीदाराला दिली जाते; त्या नात्याने तो पूज्य मानला जातो.
Sutra 53
अराजव्यसनाबाधः शश्वदावसति क्षितिम् ॥ कZ_०१.१७.५३च्द् ॥
राजाविना होण्याच्या आपत्तींनी बाधित न होता तो (जनपद/राज्य) सतत पृथ्वीवर टिकून राहतो.
Frequently Asked Questions
Continuity of command and prevention of palace coups: the king remains secure, succession is stabilized, and the state’s protective and economic functions are not disrupted by internal factional violence.
This unit does not codify a fixed penalty schedule; it prescribes preventive danda through custody and placement. Operationally, dereliction by guards/wardens would invite disciplinary punishment under general rules of official negligence, while conspirators within the household would be met with coercive containment escalating to stronger danda as required for state security.