Adhyaya 8
Book 4 operationalizes the king’s coercive sovereignty by converting moral disorder into administrable categories of crime, proof, and punishment. Chapter 8 (here, sutras 16–29) treats interrogation and coercive ‘karman’ as a regulated instrument of governance, not an arbitrary cruelty. Kautilya’s pragmatic objective is to protect the treasury and public order by enabling reliable adjudication in theft, embezzlement, and grave offenses—while simultaneously limiting reputational and dharmic damage to the regime. Hence: (a) procedural analogies to earlier rules (nikṣepa-apahāra precedent), (b) exemptions for vulnerable women, (c) protections and alternative sanctions for brāhmaṇas, and (d) a graded catalogue of coercive measures with prescribed implements and intervals. Within the Vijigīṣu’s power structure, this chapter strengthens the king-limb by ensuring that daṇḍa remains predictable, legible, and politically sustainable—maximizing compliance and revenue security without provoking destabilizing resentment or sacrilege.
Sutras
Sutra 1
मुषितसंनिधौ बाह्यानामभ्यन्तराणां च साक्षिणामभिशस्तस्य देशजातिगोत्रनामकर्मसारसहायनिवासाननुयुञ्जीत ॥ कZ_०४.८.०१ ॥
चोरीच्या ठिकाणाच्या जवळ, आरोपीची बाह्य व आंतरिक—दोन्ही प्रकारच्या साक्षीदारांना बोलावून चौकशी करावी; आणि त्याचा देश/प्रदेश, जाति, गोत्र, नाव, कर्म/व्यवसाय, सार/साधनसंपत्ती, सहकारी/साथी, व निवास यांविषयी विचारावे।
Sutra 2
तांश्चापदेशैः प्रतिसमानयेत् ॥ कZ_०४.८.०२ ॥
आणि त्या (व्यक्ती/साक्षी) यांना बहाण्यांनी (म्हणजे बनावट बोलावण्याने) पुन्हा समोर आणून पडताळणी करावी।
Sutra 3
ततः पूर्वस्याह्नः प्रचारं रात्रौ निवासं च (चा) ग्रहणादित्यनुयुञ्जीत ॥ कZ_०४.८.०३ ॥
त्यानंतर, पकड/घटनेच्या वेळेपासून सुरुवात करून, त्याच्याकडे पूर्वाह्नातील हालचाली आणि रात्रीचा मुक्काम याबद्दल चौकशी करावी।
Sutra 4
तस्यापसारप्रतिसंधाने शुद्धः स्यात् अन्यथा कर्मप्राप्तः ॥ कZ_०४.८.०४ ॥
जर काढून नेणे आणि त्याचा संबंध/घटनाक्रमाची साखळी याबाबत त्याचे म्हणणे तपासणीत टिकले व जुळले, तर तो निर्दोष ठरेल; अन्यथा तो शिक्षेस पात्र ठरेल।
Sutra 5
त्रिरात्रादूर्ध्वमग्राह्यः शङ्कितकः पृच्छाभावादन्यत्रोपकरणदर्शनात् ॥ कZ_०४.८.०५ ॥
फक्त संशयिताला तीन रात्रींपेक्षा अधिक धरून ठेवू नये—जेव्हा पुढील चौकशीचा आधार उरत नाही आणि साधने/पुरावे अन्यत्र आढळतात (म्हणजे त्याच्याशी संबंधित नाहीत)।
Sutra 6
अचोरं चोर इत्यभिव्याहरतश्चोरसमो दण्डः चोरं प्रच्छादयतश्च ॥ कZ_०४.८.०६ ॥
जो अचोराला ‘चोर’ असे म्हणतो, त्याला चोरासारखाच दंड; आणि जो चोराला लपवतो, त्यालाही।
Sutra 7
चोरेणाभिशस्तो वैरद्वेषाभ्यामपदिष्टकः शुद्धः स्यात् ॥ कZ_०४.८.०७ ॥
चोराने केलेला आरोप जर वैर किंवा द्वेषामुळे प्रेरित असेल, तर आरोपीला निर्दोष मानावे।
Sutra 8
शुद्धं परिवासयतः पूर्वः साहसदण्डः ॥ कZ_०४.८.०८ ॥
निर्दोष ठरलेल्या व्यक्तीस जर कोणीही नजरकैद/बहिष्कृत ठेवत असेल, तर त्यास प्रथम (कनिष्ठ) साहसदंड लागू होतो.
Sutra 9
शङ्कानिष्पन्नमुपकरणमन्त्रिसहायरूपवैयावृत्यकरान्निष्पादयेत् ॥ कZ_०४.८.०९ ॥
उत्पन्न झालेल्या संशयाच्या आधारे तो आवश्यक साधने उभी करावी—उपकरणे, मंत्री/सल्लागार, सहाय्यक, वेश/रूप, आणि सेवा-कार्य करणारे कर्मचारी.
Sutra 10
कर्मणश्च प्रदेशद्रव्यादानांशविभागैः प्रतिसमानयेत् ॥ कZ_०४.८.१० ॥
कार्य, स्थान, द्रव्य घेणे/हस्तांतरण, आणि अंशवाटप यांच्या आधारे तुलना करून तो (हिशेब/विवरण) परस्पर जुळवून पाहील.
Sutra 11
एतेषां कारणानामनभिसंधाने विप्रलपन्तमचोरं विद्यात् ॥ कZ_०४.८.११ ॥
या (दोषारोपक) कारणांचा अभाव असताना एखादा व्यक्ती विसंगत/परस्परविरोधी बोलत असेल, तर त्याला अचोर (म्हणजे चोरीचा दोषी नाही) असे समजावे.
Sutra 12
दृश्यते ह्यचोरोऽपि चोरमार्गे यदृच्छया संनिपाते चोरवेषशस्त्रभाण्डसामान्येन गृह्यमाणश्चोरभाण्डस्योपवासेन वा यथाणिमाण्डव्यः कर्मक्लेशभयादचोरः चोरोऽस्मि इति ब्रुवाणः ॥ कZ_०४.८.१२ ॥
कारण असे दिसून येते की निरपराध माणूसही कधी योगायोगाने चोरांच्या मार्गावर किंवा आकस्मिक जमावात सापडून, चोरांसारखा वेष, शस्त्रे किंवा मालसामान असल्याच्या साम्यामुळे पकडला जातो; किंवा चोरांच्या ताब्यात उपवास/वंचना (दबाव) असताना, आणिमाण्डव्याप्रमाणे, सक्तीच्या कष्टमय कामाच्या भीतीने निरपराधही ‘मी चोर आहे’ असे म्हणतो।
Sutra 13
तस्मात्समाप्तकरणं नियमयेत् ॥ कZ_०४.८.१३ ॥
म्हणून कार्यवाहीचा समारोप/निपटारा नियमबद्ध व औपचारिकरीत्या नियंत्रित करावा।
Sutra 14
मन्दापराधं बालं वृद्धं व्याधितं मत्तमुन्मत्तं क्षुत्पिपासाध्वक्लान्तमत्याशितमामकाशितं दुर्बलं वा न कर्म कारयेत् ॥ कZ_०४.८.१४ ॥
किरकोळ अपराधी, बालक, वृद्ध, आजारी, मद्यधुंद, उन्मत्त, भूक-तहान किंवा प्रवासाने थकलेला, अतिखाल्लेला, अपचन/कच्ची अवस्था असलेला, किंवा दुर्बल व्यक्ती यांच्याकडून (दंड/तपास म्हणून) काम करून घेऊ नये।
Sutra 15
तुल्य शीलपुंश्चलीप्रापाविककथावकाशभोजनदातृभिरपसर्पयेत् ॥ कZ_०४.८.१५ ॥
समान स्वभावाच्या लोकांद्वारे—जसे वेश्या/लंपट स्त्री, दारूगृहवाला, गप्पा/कथा घडवणारे, संधी उपलब्ध करून देणारे, आणि अन्न देणारे—(संशयिताला) गुपचूप जवळ ओढून/वेगळे काढून घ्यावे।
Sutra 16
एवमतिसंदध्यात् यथा वा निक्षेपापहारे व्याख्यातम् ॥ कZ_०४.८.१६ ॥
अशा प्रकारे तो गोष्टी अत्यंत काळजीपूर्वक जुळवून/व्यवस्थित करील—किंवा जसे ठेव (निक्षेप) अपहरण/अपहाराच्या प्रकरणात स्पष्ट केले आहे।
Sutra 17
आप्तदोषं कर्म कारयेत् न त्वेव स्त्रियं गर्भिणीं सूतिकां वा मासावरप्रजाताम् ॥ कZ_०४.८.१७ ॥
दोष सिद्ध झाल्यावरच काम/श्रम करवावा; पण गर्भवती, सूतिका (प्रसूतीनंतरची), किंवा एका महिन्याच्या आत प्रसूती झालेल्या स्त्रीकडून नाही।
Sutra 18
स्त्रियास्त्वर्धकर्म वाक्यानुयोगो वा ॥ कZ_०४.८.१८ ॥
स्त्रीसाठी अर्धे काम/श्रम, किंवा फक्त तोंडी चौकशी।
Sutra 19
ब्राह्मणस्य सत्त्रिपरिग्रहः श्रुतवतस्तपस्विनश्च ॥ कZ_०४.८.१९ ॥
ब्राह्मणासाठी—तसेच विद्वान व तपस्व्यासाठी—फक्त ‘सत्त्रि’ प्रकारचा परिग्रह/भरण (मर्यादित, प्रचलित पद्धत)च अनुमत आहे।
Sutra 20
तस्यातिक्रम उत्तमो दण्डः कर्तुः कारयितुश्च कर्मणा व्यापादनेन च ॥ कZ_०४.८.२० ॥
त्या (मर्यादे)चा भंग केल्यास सर्वोच्च दंड—करणाऱ्यासही व करविणाऱ्यास/आदेश देणाऱ्यासही; तसेच त्या कर्माद्वारे झालेल्या इजा किंवा मृत्यूसाठीही (दायित्व)।
Sutra 21
व्यावहारिकं कर्मचतुष्कं षड्दण्डाः सप्त कशाः द्वाव् उपरिनिबन्धौ उदकनालिका च ॥ कZ_०४.८.२१ ॥
(मानक) न्यायिक शारीरिक दंडाच्या कर्मचतुष्कात—काठीचे सहा फटके, सात चाबकाचे फटके, वरचे दोन बंधन (आवळणी/प्रतिबंध), आणि उदकनालिका (पाण्याच्या नळीद्वारे पाणी ओतण्याची यातना) ठरविली आहे.
Sutra 22
परं पापकर्मणां नव वेत्रलताः द्वादश कशाः द्वाव् ऊरुवेष्टौ विंशतिर्नक्तमाललताः द्वात्रिंशत्तलाः द्वौ वृश्चिकबन्धौ उल्लंबने च द्वे सूची हस्तस्य यवागूपीतस्य एकपर्वदहनमङ्गुल्याः स्नेहपीतस्य प्रतापनमेकमहः शिशिररात्रौ बल्बजाग्रशय्या च ॥ कZ_०४.८.२२ ॥
अधिक गंभीर गुन्ह्यांसाठी—वेत्र/लतेचे नऊ फटके; बारा चाबकाचे फटके; मांड्यांवर दोन बांध; नक्तमाल काठी/लतेचे वीस फटके; बत्तीस तळहाताचे फटके; ‘विंचू-बांध’ असे दोन बांध; लटकवताना दोन सुया; यवागू (पेज) पिणाऱ्याच्या हाताच्या बोटाचा एक सांधा दग्ध करणे; तेल पिणाऱ्याला एक दिवस ताप देऊन छळणे; आणि थंड रात्री बल्बज गवताची शय्या।
Sutra 23
इत्यष्टादशकं कर्म ॥ कZ_०४.८.२३ ॥
अशा प्रकारे दंडकर्मांचा समूह अठरा आहे।
Sutra 24
तस्योपकरणं प्रमाणं प्रहरणं प्रधरणमवधारणं च खरपट्टादागमयेत् ॥ कZ_०४.८.२४ ॥
त्याची साधने—प्रमाण (माप), प्रहाराचे साधन, बांधणी व आवळणी—खरपट्ट इत्यादी ठरविलेल्या मानकानुसार मागवावीत/मिळवावीत।
Sutra 25
दिवसान्तरमेकैकं च कर्म कारयेत् ॥ कZ_०४.८.२५ ॥
आणि प्रत्येक दंडकर्म एकेक करून, मध्ये एक दिवसाचे अंतर ठेवून, करवावे।
Sutra 26
पूर्वकृतापदानं प्रतिज्ञायापहरन्तमेकदेशदृष्टद्रव्यं कर्मणा रूपेण वा गृहीतं राजकोशमवस्तृणन्तं कर्मवध्यं वा राजवचनात्समस्तं व्यस्तमभ्यस्तं वा कर्म कारयेत् ॥ कZ_०४.८.२६ ॥
जो व्यक्ती पूर्वी केलेल्या अपदान/समाधानाची प्रतिज्ञा करूनही पुन्हा अपहरण करतो; किंवा ज्याच्याकडे द्रव्य फक्त काही अंशी आढळते; किंवा जो कृत्याने किंवा ओळखीने पकडला गेल्यावरही राजकोष लुटत राहतो; किंवा जो देहदंडास पात्र आहे—त्याच्यावर राजाच्या आज्ञेने दंडकर्म संपूर्ण, वेगवेगळे, किंवा पुनःपुन्हा, योग्यतेनुसार, करवावे।
Sutra 27
सर्वापराधेष्वपीडनीयो ब्राह्मणः ॥ कZ_०४.८.२७ ॥
सर्व प्रकारच्या अपराधांतही ब्राह्मणाला शारीरिक पीडा/दंड देऊ नये।
Sutra 28
तस्याभिशस्ताङ्को ललाटे स्याद्व्यवहारपतनाय स्तेयो श्वा मनुष्यवधे कबन्धः गुरुतल्पे भगं सुरापाने मद्यध्वजः ॥ कZ_०४.८.२८ ॥
त्या (अपराधी ब्राह्मणाच्या) कपाळावर निंदेचा ठसा करावा, ज्यामुळे त्याची नागरी/व्यवहारिक प्रतिष्ठा नष्ट होईल: चोरीसाठी कुत्रा; मनुष्यवधासाठी शिरविरहित धड; गुरुतल्पभंगासाठी स्त्रीयोनी; सुरापानासाठी मद्यध्वज।
Sutra 29
कुर्यान्निर्विषयं राजा वासयेदाकरेषु वा ॥ कZ_०४.८.२९च्द् ॥
राजा त्याला भूमिहीन/निर्वासित करील, किंवा त्याला खाणींत राहायला लावील।
Frequently Asked Questions
Predictable, bounded coercion improves conviction accuracy, reduces wrongful harm, protects vulnerable groups, and preserves social legitimacy—thereby stabilizing revenue (kośa), lowering crime, and sustaining public trust in royal justice.
For offenders: graded ‘karman’ up to severe measures for grave sins; treasury-defrauders and those caught with incriminating proof may be subjected to the full set (samasta/vyasta/abhyasta) by royal order. For brāhmaṇas: no physical torment (apīḍanīya), but branding marks on the forehead according to offense and then banishment (nirviṣaya) or relegation to mines (ākara).