Adhyaya 13
Book 4 situates internal security as the Vijigīṣu’s precondition for expansion: a realm cannot project power outward if it is porous within. Chapter 13, from which this verse is drawn, anchors the criminal-judicial program in a theory of accountability: the king is not merely a punisher of others but is himself under a higher discipline when he tolerates or commits false dealing among men. The śloka frames daṇḍanīti as both pragmatic and normative—fraud corrodes revenue, contracts, testimony, and administrative trust, thereby weakening the treasury and the army indirectly. By invoking Varuṇa as śāstā of kings, Kauṭilya binds royal self-interest to institutional truthfulness: correct procedure, reliable evidence, and predictable penalties. This placement within Kaṇṭaka-śodhana makes “truth-regulation” a strategic technology of rule, ensuring social compliance, market integrity, and the credibility of state commands—core to sustaining the king-limb that animates the other six limbs.
Sutras
Sutra 1
ब्राह्मणमपेयमभक्ष्यं वा ग्रासयत उत्तमो दण्डः क्षत्रियं मध्यमः वैश्यं पूर्वः साहसदण्डः शूद्रं चतुष्पञ्चाशत्पणो दण्डः ॥ कZ_०४.१३.०१ ॥
जो ब्राह्मणाला अपेय किंवा अभक्ष्य वस्तू पिण्यास/खाण्यास भाग पाडतो, त्यास उत्तम (सर्वोच्च) दंड; क्षत्रियासाठी मध्यम; वैश्यासाठी प्रथम (कनिष्ठ) साहसदंड; आणि शूद्रासाठी चौपन्न पण दंड आहे.
Sutra 2
स्वयं ग्रसितारो निर्विषयाः कार्याः ॥ कZ_०४.१३.०२ ॥
ज्यांनी स्वतः (मालमत्ता) गिळंकृत/हडप केली आहे, त्यांना ‘निर्विषय’ करावे—म्हणजे साधन/पद-प्रतिष्ठा काढून घेऊन साधनहीन/पदहीन करावे.
Sutra 3
परगृहाभिगमने दिवा पूर्वः साहसदण्डः रात्रौ मध्यमः ॥ कZ_०४.१३.०३ ॥
परक्या घरात बेकायदेशीर प्रवेश/जाणे केल्यास: दिवसा प्रथम (किमान) साहस-दंड; रात्री मध्यम (अधिक) साहस-दंड.
Sutra 4
दिवा रात्रौ वा सशस्त्रस्य प्रविशत उत्तमो दण्डः ॥ कZ_०४.१३.०४ ॥
दिवसा किंवा रात्री, कोणी शस्त्रसज्ज होऊन प्रवेश केल्यास त्याच्यावर सर्वोच्च दंड लावावा.
Sutra 5
भिक्षुकवैदेहकौ मत्तोन्मत्तौ बलादापदि चातिसंनिकृष्टाः प्रवृत्तप्रवेशाश्चादण्ड्याः अन्यत्र प्रतिषेधात् ॥ कZ_०४.१३.०५ ॥
भिक्षुक व वैदेहक, मद्यधुंद किंवा उन्मत्त, बळजबरीने विवश केलेले, आपत्तीत प्रवेश करणारे, तसेच अतिशय जवळीकमुळे (चुकून/गरजेमुळे) प्रवेश करणारे—दंडनीय नाहीत; मात्र जिथे प्रवेशास स्पष्ट मनाई आहे तिथे अपवाद.
Sutra 6
स्ववेश्मनो विरात्रादूर्ध्वं परिवारमारोहतः पूर्वः साहसदण्डः परवेश्मनो मध्यमः ग्रामारामवाटभेदिनश्च ॥ कZ_०४.१३.०६ ॥
रात्रीनंतर कोणी स्वतःच्या घराच्या कुंपण/परिसरावर चढून गेल्यास प्रथम साहसदंड; दुसऱ्याच्या घरावर चढल्यास मध्यम साहसदंड. ग्रामकुंपण, उद्यान/आराम किंवा वाडा/कुंपण फोडून घुसणारेही दंडनीय आहेत.
Sutra 7
ग्रामेष्वन्तः सार्थिका ज्ञातसारा वसेयुः ॥ कZ_०४.१३.०७ ॥
गावांच्या आत सार्थिक (कारवाँ व्यापारी) आपला ज्ञात माल/धनासह (फक्त) आतच मुक्काम करावा.
Sutra 8
मुषितं प्रवासितं चैषामनिर्गतं रात्रौ ग्रामस्वामी दद्यात् ॥ कZ_०४.१३.०८ ॥
रात्री (गावाबाहेर) न गेलेल्या अवस्थेत त्यांचा माल चोरीला गेला किंवा त्यांना हानी झाली तर ग्रामस्वामी भरपाई देईल.
Sutra 9
ग्रामान्तरेषु वा मुषितं प्रवासितं विवीताध्यक्षो दद्यात् ॥ कZ_०४.१३.०९ ॥
गावांमधील मधल्या भागात (आंतर-ग्राम क्षेत्रात) चोरी/नुकसान झाल्यास विवीताध्यक्ष (संरक्षित मार्ग-क्षेत्राचा अधीक्षक) भरपाई देईल.
Sutra 10
अविवीतानां चोररज्जुकः ॥ कZ_०४.१३.१० ॥
जे क्षेत्र विवीत (संरक्षित) नाहीत, तेथे प्रभारी अधिकारी चोररज्जुक (चोरी/दरोडा-प्रतिबंधक) असतो.
Sutra 11
तथाप्यगुप्तानां सीमावरोधेन विचयं दद्युः ॥ कZ_०४.१३.११ ॥
तरीही जिथे संरक्षण अपुरे आहे, तिथे सीमा अडवून आणि शोध/चौकशी (विचय) करून वसुली/भरपाई द्यावी.
Sutra 12
असीमावरोधे पञ्चग्रामी दशग्रामी वा ॥ कZ_०४.१३.१२ ॥
अचिन्हित/अपरिभाषित सीमेत अडथळा आणल्यास, यथोचित ‘पंचग्राम’ किंवा ‘दशग्राम’ श्रेणीचा दंड होईल।
Sutra 13
दुर्बलं वेश्म शकटमनुत्तब्धमूर्धस्तंभं शस्त्रमनपाश्रयमप्रतिच्छन्नं श्वभ्रं कूपं कूटावपातं वा कृत्वा हिंसायां दण्डपारुष्यं विद्यात् ॥ कZ_०४.१३.१३ ॥
कोणी दुर्बल घर, गाडी, असुरक्षित छत-स्तंभ, योग्य आधार नसलेले शस्त्र, न झाकलेला खड्डा किंवा विहीर, किंवा लपवलेला पडण्याचा सापळा करून (किंवा तसेच ठेवून) इजा केली तर, दंडासाठी ते हिंसा (दण्डपारुष्य) समजावे।
Sutra 15
हस्तिना रोषितेन हतो द्रोणान्नं मद्यकुंभं माल्यानुलेपनं दन्तप्रमार्जनं च पटं दद्यात् ॥ कZ_०४.१३.१५ ॥
क्रोधित हत्तीने एखादा मनुष्य मारला गेल्यास, (दोषी पक्षाने) एक द्रोण धान्य, मद्याचा एक कुंभ, माळा व अनुलेपन, दात स्वच्छ करण्याचे साहित्य आणि एक वस्त्र द्यावे.
Sutra 16
अश्वमेधावभृथस्नानेन तुल्यो हस्तिना वध इति पादप्रक्षालनम् ॥ कZ_०४.१३.१६ ॥
हत्तीने केलेला वध प्रायश्चित्ताच्या दृष्टीने अश्वमेधाच्या अवभृथ-स्नानास तुल्य म्हटला आहे; म्हणून (विधी) पादप्रक्षालन आहे.
Sutra 17
उदासीनवधे यातुरुत्तमो दण्डः ॥ कZ_०४.१३.१७ ॥
उदासीन (तटस्थ) व्यक्तीच्या वधासाठी यातूस सर्वोच्च दंड होईल.
Sutra 18
शृङ्गिणा दंष्ट्रिणा वा हिंस्यमानममोक्षयतः स्वामिनः पूर्वः साहसदण्डः प्रतिक्रुष्टस्य द्विगुणः ॥ कZ_०४.१३.१८ ॥
शिंग असलेल्या किंवा दंष्ट्रा (दात) असलेल्या प्राण्याने एखाद्यास इजा होत असताना मालकाने त्याला सोडवले नाही, तर मालकावर ‘प्रथम’ साहसदंड होईल; आणि पीडिताने मदतीसाठी हाक मारली असल्यास दंड दुप्पट होईल.
Sutra 19
शृङ्गिदंष्ट्रिभ्यामन्योन्यं घातयतस्तच्च तावच्च दण्डः ॥ कZ_०४.१३.१९ ॥
शिंग असलेले व दंष्ट्रा असलेले प्राणी यांच्याकडून एकमेकांना मारून घेतल्यास, प्रत्येक प्रकरणात तितक्याच परिमाणाचा दंड होईल.
Sutra 20
देवपशुमृषभमुक्षाणं गोकुमारीं वा वाहयतः पञ्चशतो दण्डः प्रवासयत उत्तमः ॥ कZ_०४.१३.२० ॥
देवपशू, बैल, वळू किंवा कालवडीकडून ओझे वाहून घेतल्यास पाचशे दंड; आणि त्यांना हाकलून दूर घालविल्यास/निर्वासित केल्यास सर्वोच्च दंड लागू होतो.
Sutra 21
लोमदोहवाहनप्रजननोपकारिणां क्षुद्रपशूनामदाने तच्च तावच्च दण्डः प्रवासने च अन्यत्र देवपितृकार्येभ्यः ॥ कZ_०४.१३.२१ ॥
लोकर, दूध, वाहतूक आणि प्रजननासाठी उपयुक्त लहान पशू परत न देणे/बेकायदेशीररीत्या रोखून धरणे यासाठी तितक्याच प्रमाणात दंड; आणि त्यांना हाकलून घालविल्यासही तसेच—परंतु देव व पितृकार्यांसाठी केल्यास अपवाद.
Sutra 41
दैवतप्रतिमानां च गमने द्विगुणः स्मृतः ॥ कZ_०४.१३.४१च्द् ॥
देवप्रतिमा नेणे/हलवणे यासंबंधी अपराधात दंड दुप्पट मानला आहे.
Sutra 42
वरुणाय प्रदातव्यो ब्राह्मणेभ्यस्ततः परम् ॥ कZ_०४.१३.४२च्द् ॥
हे वरुणाला अर्पण करावे; त्यानंतर ब्राह्मणांना द्यावे.
Sutra 43
शास्ता हि वरुणो राज्ञां मिथ्या व्याचरतां नृषु ॥ कZ_०४.१३.४३च्द् ॥
कारण वरुण हा अशा राजांचा दंडकर्ता आहे, जे लोकांशी खोटे वागतात.
Frequently Asked Questions
Higher trust in judgments, contracts, and public dealings; reduced fraud and social conflict; stronger legitimacy of the king’s commands—stabilizing revenue flows and public order.
Implied and contextual: punitive action against false dealing (mithyā-vyavahāra/false testimony) and, at the apex, reputational and political ruin for a king who permits systemic falsehood—framed as Varuṇa’s chastisement (loss of authority and stability).