Adhyaya 167: The Glory of the Viśrānti Tīrtha and the Account of a Rākṣasa’s Liberation
Viśrānti-tīrtha-māhātmyaṃ (Rākṣasa-mokṣa-kathā)
Ethical-Discourse (Ācāra) and Tīrtha-Māhātmya (Pilgrimage Merit Transfer)
പൃഥിവിയുടെ ചോദ്യത്തിന് മറുപടിയായി വരാഹൻ പറയുന്നു—“വിശ്രാന്തി” എന്ന തീർത്ഥനാമം ആദ്യം ഒരു രാക്ഷസൻ എങ്ങനെ ഉച്ചരിച്ചതെന്ന്. ഉജ്ജയിനിയിലെ ഒരു ബ്രാഹ്മണൻ അനാചാരത്തിൽ പെട്ട് പൂജ, തീർത്ഥസ്നാനം, സന്ധ്യാവന്ദനം, ദേവ‑മനുഷ്യ‑പിതൃബഹുമാനം എന്നിവ ഉപേക്ഷിച്ച് പാപസംഗവും മോഷണവും ചെയ്യുന്നു. രാജഭടന്മാരിൽ നിന്ന് രക്ഷപ്പെടാൻ ഓടുമ്പോൾ ഇരുണ്ട കിണറ്റിൽ വീണ് മരിച്ച് രാക്ഷസനാകുന്നു. പിന്നീട് ഒരു കാരവാൻ എത്തുന്നു; ഒരു ബ്രാഹ്മണൻ രാക്ഷസനാശക മന്ത്രം ചൊല്ലി അവരെ കാക്കുന്നു. രാക്ഷസൻ ഭക്ഷണം ചോദിച്ച് തന്റെ പതനത്തിന് കാരണം അനാചാരമാണെന്ന് പറയുന്നു; മഥുരയിലെ വിശ്രാന്തി തീർത്ഥത്തിൽ ഒരിക്കൽ സ്നാനം ചെയ്ത പുണ്യം ദാനമായി വേണമെന്ന് അപേക്ഷിക്കുന്നു—ആ പേര് അവൻ വിഷ്ണുമന്ദിരത്തിൽ മഹാത്മ്യം കേട്ട് അറിഞ്ഞത്. ബ്രാഹ്മണൻ വാക്കിലൂടെ പുണ്യം ദാനം ചെയ്തതോടെ രാക്ഷസന് മോക്ഷം ലഭിക്കുന്നു.
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 167
Verse 1
श्रीवराह उवाच ॥ शृणु देवि यथा संज्ञा विश्रान्तेः कीर्तिता पुरा ॥ राक्षसेन पुरा प्रोक्ता ब्राह्मणाय महात्मने ॥
ശ്രീവരാഹൻ അരുളിച്ചെയ്തു— ഹേ ദേവി, കേൾക്കുക: ‘വിശ്രാന്തി’ എന്ന നാമസഞ്ജ്ഞ പുരാതനകാലത്ത് എങ്ങനെ പ്രസ്താവിക്കപ്പെട്ടുവെന്ന്; അത് മുമ്പ് ഒരു രാക്ഷസൻ മഹാത്മനായ ബ്രാഹ്മണനോട് പറഞ്ഞതാകുന്നു।
Verse 2
पृथिव्युवाच ॥ किमर्थं राक्षसेनोक्ता संज्ञा विश्रान्तिसंज्ञिता ॥ किमर्थं पृष्टवान्विप्रः सर्वं कथय मे प्रभो ॥
പൃഥിവി പറഞ്ഞു— രാക്ഷസൻ പറഞ്ഞ ആ സംജ്ഞയ്ക്ക് ‘വിശ്രാന്തി’ എന്ന പേര് എന്തുകൊണ്ട്? ആ വിപ്രൻ എന്തിനാണ് ചോദിച്ചത്? ഹേ പ്രഭോ, എല്ലാം എനിക്ക് പറയുക।
Verse 3
श्रीवराह उवाच ॥ उज्जयिन्यामभूद्विप्रः सदाचारविवर्जितः ॥ न स पूजयते देवान्न स साधून् नमस्यति ॥
ശ്രീവരാഹൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഉജ്ജയിനിയിൽ സദാചാരവിവർജിതനായ ഒരു ബ്രാഹ്മണൻ ഉണ്ടായിരുന്നു. അവൻ ദേവന്മാരെ പൂജിച്ചില്ല; സാദുക്കൾക്കു നമസ്കരിച്ചുമില്ല.
Verse 4
पुण्यतीर्थं समासाद्य न च स्नानं करोति सः ॥ वेदवेदाङ्गरहितः परदाररतः सदा ॥
പുണ്യതീർത്ഥം പ്രാപിച്ചിട്ടും അവൻ സ്നാനം ചെയ്തില്ല. അവൻ വേദവും വേദാംഗങ്ങളും ഇല്ലാത്തവൻ; എപ്പോഴും പരസ്ത്രീയിൽ ആസക്തനായിരുന്നു.
Verse 5
सन्ध्ये द्वे शयने चैव नित्यं मूढः स तिष्ठति ॥ न स देवानुष्यान्श्च पितॄन् पूजयते सदा ॥
രണ്ടു സന്ധ്യാകാലങ്ങളിലും ശയനസമയത്തും അവൻ നിത്യവും മൂഢനായി അവഗണനയിൽ ആയിരുന്നു. അവൻ ദേവന്മാരെയും മനുഷ്യരെയും പിതൃകളെയും സ്ഥിരമായി പൂജിച്ചില്ല.
Verse 6
पापाचाररतो नित्यं पापसङ्गः सुदुर्मतिः ॥ गार्हस्थ्यधर्ममाश्रित्य मोहितो वर्त्तते सदा ॥
അവൻ നിത്യവും പാപാചാരത്തിൽ രതനും പാപസംഗത്തിൽ ചേർന്നവനും അത്യന്തം ദുർമതിയുമായിരുന്നു. ഗാർഹസ്ഥ്യധർമ്മത്തെ ആശ്രയമായി (ന്യായമായി) എടുത്ത് മോഹിതനായി അവൻ എപ്പോഴും അങ്ങനെ തന്നെയായിരുന്നു.
Verse 7
गार्हस्थ्यं सर्वधर्माणां श्रेष्ठमुक्तं स्वयम्भुवा ॥ यावन्ति जन्तवः सर्वे यथा गोः सर्वतः स्थिताः ॥
സ്വയംഭൂ ഗാർഹസ്ഥ്യത്തെ സർവ്വധർമ്മങ്ങളിലെയും ശ്രേഷ്ഠമെന്ന് പ്രസ്താവിച്ചു; എങ്ങനെയെന്നാൽ, എല്ലാ ജീവികളും എല്ലാദിക്കിലും ഗോമാതാവിന്റെ ആശ്രയത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നതുപോലെ (അവളാൽ പോഷിക്കപ്പെടുന്നതുപോലെ).
Verse 8
यथा मातरमाश्रित्य सर्वे जीवन्ति जन्तवः ॥ एवं गार्हस्थ्यमाश्रित्य सर्वे जीवन्ति जन्तवः ॥
എങ്ങനെ എല്ലാ ജീവികളും മാതാവിനെ ആശ്രയിച്ച് ജീവിക്കുന്നുവോ, അതുപോലെ എല്ലാ ജീവികളും ഗാർഹസ്ഥ്യാശ്രമത്തെ ആശ്രയിച്ച് ജീവിക്കുന്നു।
Verse 9
ततः स चौर्यं कुर्वाणः पापैः सह नराधमः ॥ स च रात्रौ द्रवन् लोकान् लब्धोऽसौ राजरक्षिभिः ॥
അതിനുശേഷം ആ നരാധമൻ പാപികളോടൊപ്പം മോഷണം ചെയ്തു, രാത്രിയിൽ ജനക്കൂട്ടത്തിനിടയിൽ ഓടി രക്ഷപ്പെടാൻ ശ്രമിച്ചു; രാജരക്ഷകർ അവനെ പിടികൂടി।
Verse 10
अन्धकूपे स पतितो घोररूपोऽवसत्तदा ॥ कदाचिदथ कार्येषु महान्सार्थ उपागतः ॥
അവൻ ഇരുണ്ട കുഴിയിൽ വീണു; അപ്പോൾ ഭയാനകാവസ്ഥയിൽ അവിടെ തന്നെയിരുന്നു. കുറെക്കാലത്തിന് ശേഷം കാര്യാർത്ഥം ഒരു മഹത്തായ കാരവാൻ അവിടെ എത്തി।
Verse 11
तेषां मध्ये द्विजः कश्चिद्रक्षां कृत्वा वसुन्धरे ॥ रक्षोघ्नेन च मन्त्रेण सर्वं सार्थं च रक्षति ॥
ഓ വസുന്ധരേ! അവരുടെ ഇടയിൽ ഒരു ദ്വിജൻ ഭൂമിയിൽ രക്ഷാക്രിയ നടത്തി; ‘രക്ഷോഘ്ന’ മന്ത്രംകൊണ്ട് മുഴുവൻ കാരവാനെയും സംരക്ഷിച്ചു।
Verse 12
तत्रागत्य च रक्षस्तु ब्राह्मणं वाक्यमब्रवीत् ॥ राक्षस उवाच ॥ अहं दास्यामि ते विप्र यत्ते मनसि वर्तते ॥
അവിടെ എത്തി ആ രക്ഷസ്സ് ബ്രാഹ്മണനോട് പറഞ്ഞു— രക്ഷസ്സ് ഉവാച: ഹേ വിപ്രാ! നിന്റെ മനസ്സിൽ ഉള്ളതെന്തായാലും ഞാൻ നിനക്കു നൽകാം।
Verse 13
बहुकालेन संप्राप्तं भोजनं च यथेप्सितम् ॥ उत्तिष्ठ विप्र गच्छ त्वमन्यत्र शयनं कुरु ॥
ദീർഘകാലത്തിനു ശേഷം നിനക്കിഷ്ടമായ ഭക്ഷണം ലഭിച്ചു. ഹേ ബ്രാഹ്മണാ, എഴുന്നേറ്റ് മറ്റിടത്തേക്ക് പോയി മറ്റൊരു സ്ഥലത്ത് ശയിക്കൂ.
Verse 14
येनाहं भक्षये सार्थं यावत्तृप्तिर्भवेन्मम ॥ राक्षसस्य वचः श्रुत्वा विप्रो वचनमब्रवीत् ॥
—എന്റെ തൃപ്തി വരുവോളം ഞാൻ ഈ കാരവാനെ ഭക്ഷിക്കേണ്ടതിന്. രാക്ഷസന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് ബ്രാഹ്മണൻ മറുപടി പറഞ്ഞു.
Verse 15
एकः सार्थं प्रयातोऽहं नोत्सृजामि कथंचन ॥ तस्माद्राक्षस गच्छ त्वं सार्थं मम परिग्रहम् ॥
ബ്രാഹ്മണൻ പറഞ്ഞു: ഞാൻ ഒരുവനായി ഈ കാരവാനോടൊപ്പം പുറപ്പെട്ടതാണ്; എങ്ങനെയും ഞാൻ ഇതിനെ ഉപേക്ഷിക്കുകയില്ല. അതിനാൽ, ഹേ രാക്ഷസാ, പോകുക—എന്നെയേ നിന്റെ അവകാശമായി സ്വീകരിക്ക; കാരവാൻ എന്റെ സംരക്ഷണത്തിലാണ്.
Verse 16
निरीक्षितुं न शक्तोऽसि मम मन्त्रबलेन हि ॥ राक्षस उवाच ॥ मम भक्ष्ये हते विप्र दोषस्तव भविष्यति ॥
എന്റെ മന്ത്രബലത്താൽ നീ എന്നെ നോക്കുവാനും (അഥവാ ജയിക്കുവാനും) കഴിയില്ല. രാക്ഷസൻ പറഞ്ഞു: ഹേ ബ്രാഹ്മണാ, എന്റെ ഭക്ഷ്യം കൊല്ലപ്പെട്ടാൽ കുറ്റം നിനക്കാകും.
Verse 17
दयां कुरु त्वं विप्रर्षे भोजनं मम दीयताम् ॥ ततोऽपृच्छदसौ विप्रो राक्षसं दारुणं प्रति ॥
ഹേ ബ്രാഹ്മണർഷിശ്രേഷ്ഠാ, കരുണ കാണിക്കൂ; എനിക്ക് ഭക്ഷണം നൽകപ്പെടട്ടെ. തുടർന്ന് ആ ബ്രാഹ്മണൻ ആ ഭീകര രാക്ഷസനോട് ചോദിച്ചു.
Verse 18
केन त्वं कर्मदोषेण राक्षसत्वमुपागतः ॥ ततश्च कथयामास कथावृत्तं पुरातनम् ॥
ഏത് കർമ്മദോഷം മൂലം നീ രാക്ഷസത്വം പ്രാപിച്ചു? തുടർന്ന് അവൻ പുരാതന വൃത്താന്തം വിവരിച്ചു।
Verse 19
तस्य दुःखेन संयुक्तो विप्रोऽसौ वाक्यमब्रवीत् ॥ विप्र उवाच ॥ मित्रत्वे वर्तसे रक्षस्तव दास्यामि किं वद ॥
അവന്റെ ദുഃഖത്തിൽ ദ്രവിച്ച ആ ബ്രാഹ്മണൻ പറഞ്ഞു—“ഹേ രാക്ഷസാ, നീ സൗഹൃദബന്ധത്തിലാണ്; ഞാൻ നിന്നെ സഹായിക്കും. പറയുക, എന്താണ് വേണ്ടത്?”
Verse 20
आत्मना चोपकारेण प्रियं किं करवाणि ते ॥ राक्षस उवाच ॥ ददासि यदि तद्विप्र यन्मे मनसि वर्तते ॥
“എന്റെ സ്വന്തം ശ്രമത്താലും ഉപകാരത്താലും ഞാൻ നിനക്കു ഏതു പ്രിയകാര്യം ചെയ്യണം?” രാക്ഷസൻ പറഞ്ഞു—“ഹേ ബ്രാഹ്മണാ, തരുന്നുവെങ്കിൽ എന്റെ മനസ്സിലുള്ളതുതന്നെ തരുക।”
Verse 21
मथुरायां च यत्स्नातं कृतं विश्रान्तिसंज्ञके ॥ तच्च स्नानफलं देहि येन मुक्तिं व्रजाम्यहम् ॥
“മഥുരയിൽ ‘വിശ്രാന്തി’ എന്നു പേരുള്ള തീർത്ഥത്തിൽ നീ ചെയ്ത സ്നാനത്തിന്റെ ഫലം എനിക്കു തരുക; അതിനാൽ ഞാൻ മോക്ഷം പ്രാപിക്കും।”
Verse 22
तेन दुःखेन संयुक्तो विप्रो वाक्यमथाब्रवीत् ॥ विप्र उवाच ॥ कथं जानासि रक्षस्त्वं तीर्थं विश्रान्तिसंज्ञकम् ॥
ആ ദുഃഖത്തിൽ വ്യാകുലനായ ബ്രാഹ്മണൻ പറഞ്ഞു—“ഹേ രാക്ഷസാ, ‘വിശ്രാന്തി’ എന്ന പേരുള്ള തീർത്ഥത്തെ നീ എങ്ങനെ അറിയുന്നു?”
Verse 23
कथं च संज्ञा तस्याभूत्कथय त्वं हि राक्षस ॥ राक्षस उवाच ॥ पुरी उज्जयिनी नाम्ना तस्यां वासो हि मे सदा ॥
“അത് ആ നാമം എങ്ങനെ ലഭിച്ചു? ഹേ രാക്ഷസാ, നീ പറയുക.” രാക്ഷസൻ പറഞ്ഞു—“ഉജ്ജയിനീ എന്നൊരു നഗരം ഉണ്ട്; അവിടെയായിരുന്നു എന്റെ വാസം എപ്പോഴും.”
Verse 24
कस्मिंश्चिदथ कालेन गतोऽहं विष्णुमन्दिरम् ॥ तस्याग्रे तिष्ठते विप्रो वाचको वेदपारगः ॥
ഒരു സമയത്ത് ഞാൻ വിഷ്ണു-മന്ദിരത്തിലേക്ക് പോയി. അതിന്റെ മുമ്പിൽ ഒരു ബ്രാഹ്മണൻ നിന്നിരുന്നു—വേദപാരംഗതൻ, ഉപദേശകൻ.
Verse 25
विश्रान्तितीर्थमाहात्म्यं श्रावयन्स दिने दिने ॥ तस्य श्रवणमात्रेण मम भक्तिर्हृदिस्थिता ॥
അവൻ ദിനംപ്രതി വിശ്രാന്തി-തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം ശ്രവിപ്പിച്ചു. അത് കേട്ടതുമാത്രത്തിൽ എന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ഭക്തി ഉറച്ചു.
Verse 26
सा संज्ञा च श्रुता तत्र विश्रान्तेश्च मयाऽनघ ॥ वासुदेवो महाबाहुर्जगत्स्वामी जनार्दनः ॥
ഹേ അനഘാ, അവിടെ ഞാൻ ‘വിശ്രാന്തി’ എന്ന ആ നാമവും കേട്ടു. കാരണം ജഗത്സ്വാമി, മഹാബാഹു വാസുദേവ ജനാർദനൻ അതുമായി ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
Verse 27
विश्रामं कुरुते तत्र तेन विश्रान्तिसंज्ञिता ॥ राक्षसस्य वचः श्रुत्वा विप्रो वचनमब्रवीत् ॥
അവൻ അവിടെ വിശ്രമം ചെയ്യുന്നു; അതുകൊണ്ട് അതിന് ‘വിശ്രാന്തി’ എന്ന നാമം. രാക്ഷസന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് ബ്രാഹ്മണൻ മറുപടി പറഞ്ഞു.
Verse 28
पलायमानः स परमन्धकूपेऽपतत्तदा ॥ मृतोऽसौ पतितस्तत्र राक्षसत्वमुपागतः ॥
ഓടിപ്പോകുമ്പോൾ അവൻ അപ്പോൾ അതിഗാഢമായ അന്ധകൂപത്തിൽ വീണു. അവിടെ വീണു മരിച്ച് രാക്ഷസത്വം പ്രാപിച്ചു.
Verse 29
अनाचारादि हेतोश्च राक्षसत्वमुपागतः ॥ आत्मानं कथयामास विप्राग्रे स यथायथम् ॥
അനാചാരാദി കാരണങ്ങളാൽ അവൻ രാക്ഷസത്വം പ്രാപിച്ചു. ആ വിപ്രന്റെ സന്നിധിയിൽ സംഭവിച്ചതുപോലെ ക്രമമായി തന്റെ കഥ പറഞ്ഞു.
Verse 30
एकस्नानस्य हि फलं तव दत्तं च राक्षस ॥ विप्रे चेति उक्तमात्रे च मोक्षावासमवाप सः ॥
“ഹേ രാക്ഷസാ, ഒരു സ്നാനത്തിന്റെ ഫലം നിനക്കു ദത്തമായി.” എന്ന് വിപ്രൻ ഉച്ചരിച്ചതുമാത്രത്തിൽ അവൻ മോക്ഷാവാസം പ്രാപിച്ചു.
Frequently Asked Questions
The chapter frames anācāra (neglect of basic religious-social duties such as sandhyā, respect for elders/ancestors, and avoidance of theft) as a karmic cause of severe downfall, while presenting gārhasthya as a foundational social ecology that sustains other life-ways. It also models a reparative logic: hearing tīrtha-māhātmya generates devotion, and merit (snāna-phala) may be donated to alleviate another being’s suffering, culminating in release from a harmful state.
No explicit tithi, lunar month, or seasonal timing is specified. The text only notes regular daily observances (sandhyā) and generic temporal markers such as “at night” (rātrau) and “daily” (dinedine) in relation to hearing the tīrtha’s praise.
Although not an explicit ecology passage, the Varāha–Pṛthivī pedagogical frame supports an environmental-ethics reading: gārhasthya is described as a sustaining matrix for all beings (analogies of creatures relying on a mother/cow), implying that orderly household conduct underwrites social stability and resource continuity. The tīrtha-bathing motif further encodes landscapes (water-sites) as regulated, value-bearing commons whose proper use is tied to moral order.
No dynastic lineage or named royal house is given. The narrative references institutional figures: rāja-rakṣibhiḥ (royal guards), a vedapāraga/vācaka brāhmaṇa at a Viṣṇu temple, and a merchant caravan (sārtha). The divine figure explicitly named is Vāsudeva/Janārdana (Viṣṇu) as the one who “rests” (viśrāma) at the tīrtha, providing the etymological basis for the name Viśrānti.