Adhyaya 19: The Manifestation of Katyayani (Durga) and the Humbling of the Vindhya by Agastya
कात्यायनी-प्रादुर्भावः तथा विन्ध्य-निम्नीकरणम् (Kātyāyanī-Prādurbhāvaḥ tathā Vindhya-Nimnīkaraṇam)
Humbling of the Vindhya by Agastya
പുലസ്ത്യ–നാരദ സംവാദചട്ടക്കൂടിൽ ഈ അധ്യായത്തിൽ മഹിഷാസുരനാൽ പരാജിതരായ ദേവന്മാർ വിഷ്ണുവിനെയും (ശ്രീപതി, ചക്രധരൻ) ശങ്കരനെയും ഒരുമിച്ച് ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു; ഹരി–ഹര ഐക്യം ഇവിടെ ഊന്നിപ്പറയുന്നു. ഇരുവരുടെയും സംയുക്ത ക്രോധവും സമ്മതവും ചേർന്ന് പർവതസമമായ ഏക തേജസ് ഉദ്ഭവിച്ച് ഋഷി കാത്യായനന്റെ ആശ്രമത്തിൽ വിധിപൂർവം സ്വീകരിക്കപ്പെടുന്നു; അതിൽ നിന്ന് യോഗവിശുദ്ധ ദേഹധാരിണിയായ കാത്യായനി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. ദേവിയുടെ രൂപനിർമ്മാണത്തിൽ പല ദേവതകളുടെ അംഗലക്ഷണങ്ങളും ആയുധങ്ങളും വിതരണം ചെയ്യുന്നതായി പറയുന്നു—ത്രിശൂലം, ചക്രം, ശംഖം, ധനുസ്സ്, വജ്രം, ദണ്ഡം, ഗദ, ഖഡ്ഗം, ആഭരണങ്ങൾ, മാലകൾ മുതലായവ—അവൾ സർവ്വദേവശക്തിയുടെ സംഹിതാരൂപം ആണെന്ന് തെളിയിക്കുന്നു. തുടർന്ന് വിന്ധ്യപർവതം സൂര്യഗതി തടഞ്ഞപ്പോൾ, അഗസ്ത്യന്റെ വ്രതബലത്തിൽ വിന്ധ്യ ശാശ്വതമായി താഴ്ന്നുനിൽക്കുന്നു; ‘നീചശൃംഗ’ നിലയുടെ കാരണവും വിന്ധ്യയെ ദേവീസ്ഥാനമായി പവിത്രീകരിക്കുന്നതും വിശദമാക്കുന്നു. അവസാനം ദാനവനാശാർത്ഥം വിന്ധ്യശിഖരത്തിൽ കാത്യായനി/ദുർഗയെ സ്ഥാപിക്കുന്നു; ദേവർ, സിദ്ധർ, വിദ്യാധരർ, ഭൂതങ്ങൾ, അപ്സരസ്സുകൾ എന്നിവർ സ്തുതിയും ആനന്ദവും കൊണ്ട് ഒന്നിക്കുന്നു।
Divine Beings
Sacred Geography
Mortal & Asura Figures
Key Content Points
- Devas, routed by Mahiṣāsura, seek refuge jointly in Viṣṇu and Śiva; the episode foregrounds syncretic theology (Hari–Hara cooperation) within the Pulastya–Nārada narrative frame.
- A unified tejas, aggregated from major deities, is entrusted to sage Kātyāyana; Kātyāyanī manifests with explicit iconographic detailing (multiple limbs, tri-netra, and deity-derived bodily attributes).
- Weapon-bestowal catalogue: trident, discus, conch, bow, vajra, staff, mace, sword, ornaments, garlands—establishing a pan-deva armamentarium for the Goddess’ asura-slaying mission.
- Topographical myth: Vindhya halts Sūrya’s course; Agastya compels Vindhya to remain lowered until his return, explaining the mountain’s ‘nīcaśṛṅga’ state and sanctifying Vindhya as a Devi-sthāna.
- Kātyāyanī/Durgā is stationed on Vindhya’s upper peak for dānava-nāśana; celestial beings (devas, siddhas, vidyādharas, bhūtas, apsarases) gather in praise and relief.
Shlokas in Adhyaya 19
Verse 2
इति श्रीवामनपुराणे अष्टादशो ऽध्यायः पुलस्त्य उवाच ततस्तु देवा महिषेम निर्जिताः स्थानानि संत्यज्य सवाहनायुधाः जग्मुः पुरस्कृत्य रिचामहं ते द्रष्टुं तदा चक्रधरं श्रियः पतिम् // वम्प्_19.1 गत्वा त्वपश्यंश्च मिथः सुरोत्तमौ स्थितौ खगेन्द्रासनशङ्करौ हि दृष्टावा प्रणम्यैव च सिद्दिसाधकौ न्यवेदयंस्तन्महिषादिचेष्टितम्
പുലസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ മഹിഷനാൽ പരാജിതരായ ദേവന്മാർ തങ്ങളുടെ സ്ഥാനങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച്, വാഹനങ്ങളും ആയുധങ്ങളും സഹിതം, ഋചാമഹൻ (ബ്രഹ്മാവ്)നെ മുൻനിർത്തി, ചക്രധാരിയായ ശ്രീപതി (വിഷ്ണു)നെ ദർശിക്കാനായി പോയി. അവിടെ അവർ രണ്ടു ശ്രേഷ്ഠ ദേവന്മാരെ ഒരുമിച്ച് നിലകൊള്ളുന്നതായി കണ്ടു—ഖഗേന്ദ്രാസനസ്ഥനായ വിഷ്ണുവും ശങ്കരനും. അവരെ കണ്ടു സിദ്ധിസാധക ദേവന്മാർ നമസ്കരിച്ചു മഹിഷാദികളുടെ പ്രവർത്തികൾ അറിയിച്ചു.
Verse 3
प्रभो ऽश्विसूर्येन्द्वनिलाग्निवेधसां जलेशशक्रादिषु चाधिकारान् आक्रम्य नाकात्तु निराकृता वयं कृतावनिस्था महिषासुरेण
പ്രഭോ! അശ്വിനികൾ, സൂര്യൻ, ചന്ദ്രൻ, വായു, അഗ്നി, വിധാതാവ് (ബ്രഹ്മാവ്), വരുണൻ, ഇന്ദ്രൻ മുതലായവരുടെ സ്ഥാനങ്ങളും അധികാരങ്ങളും മഹിഷാസുരൻ കവർന്നു; അവൻ ഞങ്ങളെ സ്വർഗത്തിൽ നിന്ന് പുറത്താക്കി ഭൂമിയിൽ വസിപ്പിച്ചു.
Verse 4
एतद् भवन्तौ शरणागतानां श्रुत्वा वचो ब्रूत हितं सुराणाम् न चेद् व्रजामो ऽद्य रसातलं हि संकाल्यमाना युधि दानवेन
അതുകൊണ്ട് നിങ്ങൾ ഇരുവരും, ശരണാഗതരായ ഞങ്ങളുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട്, ദേവന്മാർക്ക് ഹിതകരമായ മാർഗം പറയുക; അല്ലെങ്കിൽ ദാനവൻ യുദ്ധത്തിൽ ഞങ്ങളെ ചതച്ചുകളഞ്ഞാൽ ഞങ്ങൾ ഇന്നുതന്നെ രസാതലത്തിലേക്ക് പതിക്കും.
Verse 5
इत्थं मुरारिः सह शङ्करेण श्रुत्वा वचो विप्लुतचेतसस्तान् दृष्ट्वाथ चक्रे सहसैव कोपं कालाग्निकल्पो हरिरव्ययात्मा
ഇങ്ങനെ മുരാരി (വിഷ്ണു) ശങ്കരനോടൊപ്പം വ്യാകുലരായ ദേവന്മാരുടെ വാക്കുകൾ കേട്ടും അവരെ കണ്ടും ക്ഷണത്തിൽ കോപിച്ചു; അവ്യയസ്വഭാവനായ ഹരി കാലാഗ്നിയെപ്പോലെ ആയിരുന്നു।
Verse 6
ततो ऽनुकोपान्मधुसूदनस्य सशङ्करस्यापि पितामहस्य तथैव शक्रादिषु दैवतेषु महर्द्धि तेजो वदनाद् विनिःसुतम्
അതിനുശേഷം മധുസൂദനൻ (വിഷ്ണു), ശങ്കരൻ, പിതാമഹൻ (ബ്രഹ്മാവ്) എന്നിവരുടെ അനുകമ്പാപൂർണ്ണമായ നിശ്ചയത്തിൽ നിന്ന്, ശക്രൻ (ഇന്ദ്രൻ) മുതലായ ദേവന്മാരിലും, മഹാശക്തിയുള്ള തേജസ് അവരുടെ വായുകളിൽ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടു।
Verse 7
तच्चैकतां पर्वतकूटसन्निभं जगाम तेजः प्रवराश्रम् मुने कात्यायनस्याप्रतिमस्य तेन महर्षिणा तेज उपाकृतं च
ആ തേജസ് ഒന്നായി ചേർന്ന് പർവതശിഖരത്തെപ്പോലെ ഘനമായി, ഹേ ശ്രേഷ്ഠാശ്രമമുള്ള മുനിയേ, നിങ്ങളുടെ അടുക്കൽ എത്തി. തുടർന്ന് അതുല്യനായ മഹർഷി കാത്യായനൻ ആ തേജസ് സ്വീകരിച്ച് സമാഹരിച്ചു।
Verse 8
तेनार्षिसृष्टेन च तेज-सा वृतं ज्वलत्प्रकाशार्कसहस्रतुल्यम् तस्माच्च जाता तरलायताक्षी कात्यायनी योगविशुद्धदेहा
ഋഷി സൃഷ്ടിച്ച ആ തേജസ്സാൽ പൊതിഞ്ഞ്, ആയിരം സൂര്യന്മാരുടെ പ്രകാശംപോലെ ജ്വലിക്കുന്ന ദീപ്തിയോടെ, അതിൽ നിന്നുതന്നെ വിശാലവും ദീപ്തവുമായ കണ്ണുകളുള്ള, യോഗംകൊണ്ട് ശുദ്ധമായ ദേഹധാരിണിയായ കാത്യായനി ജനിച്ചു।
Verse 9
माहेश्वराद् वक्त्रमथो बभूव नेत्रत्रयं पावकतेजसा च याम्येन केशा हरितेजसा च भुजास्तथाष्टादश संप्जज्ञिरे
മഹേശ്വരന്റെ ശക്തിയിൽ നിന്ന് മുഖം ഉദിച്ചു; പാവകന്റെ (അഗ്നിയുടെ) തേജസ്സിൽ നിന്ന് മൂന്ന് കണ്ണുകൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. യമന്റെ ശക്തിയിൽ നിന്ന് കേശം ജനിച്ചു; ഹരിയുടെ തേജസ്സിൽ നിന്ന് പതിനെട്ട് ഭുജങ്ങൾ ഉത്ഭവിച്ചു।
Verse 10
सौम्येन युग्मं स्तनयोः सुसंहतं मध्यं तथैन्द्रेण च तेजसाभवत् ऊरब चजङ्घे च नितम्बसंयुते जाते जलेशस्य तु तेजसा हि
സൗമ്യൻ (സോമൻ) എന്ന ദേവന്റെ തേജസ്സാൽ സുസംഹതമായ സ്തനയുഗ്മം ഉദ്ഭവിച്ചു; ഇന്ദ്രന്റെ ദീപ്തിയാൽ മധ്യം (കടി) പിറന്നു. ജലേശ്വരന്റെ ശക്തിയാൽ നിതംബങ്ങളോടുകൂടി ഊരുകളും ജംഘകളും ജനിച്ചു.
Verse 11
पादो च लोकप्रपितामहस्य पद्माभिकोशप्रतिमौ बभूवतुः दिवाकराणमपि तेजसाङ्गुलीः कराङ्गुलीश्च वसुतेजसैव
ലോകങ്ങളുടെ മഹാപ്രപിതാമഹന്റെ പാദങ്ങൾ പദ്മമുകുളങ്ങളെപ്പോലെ ആയി. ദിവാകരന്മാരുടെ തേജസ്സാൽ പാദാംഗുലികൾ ഉദ്ഭവിച്ചു; വസുക്കളുടെ തേജസ്സാൽ കൈവിരലുകളും ജനിച്ചു.
Verse 13
प्रजापतीनां दशनाश्च तेजसा याक्षेण नासा श्रवणौ च मारुतात् साध्येन च भ्रयुगलं सुकान्तिमत् कन्दर्पबाणासनसन्निभं बभौ // वम्प्_19.12 तर्थार्षितेजोत्तममुत्तमं महन्नाम्ना पृथिव्यामभवत् प्रसिद्धम् कात्यायनीत्येव तदा बभौ सा नाम्ना च तेनैव जगत्प्रसिद्धा
പ്രജാപതികളുടെ തേജസ്സാൽ അവളുടെ ദന്തങ്ങൾ ഉദ്ഭവിച്ചു; യക്ഷന്റെ തേജസ്സാൽ നാസിക; മാരുതന്റെ തേജസ്സാൽ ശ്രവണങ്ങൾ. സാധ്യരുടെ തേജസ്സാൽ അവളുടെ ഭ്രൂയുഗളം അത്യന്തം കാന്തിമയമായി—കന്ദർപ്പന്റെ ധനുസ്സും ബാണാസനവും പോലെയുള്ള മനോഹര വളവോടെ—പ്രകാശിച്ചു. ആ പരമ മഹത്തായ തേജസ് ഭൂമിയിൽ ഒരു ഉന്നത നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധമായി; അപ്പോൾ അവൾ ‘കാത്യായനി’ എന്ന നാമത്തിൽ ദീപ്തയായി, അതേ നാമത്തിൽ ലോകത്തിൽ വിഖ്യാതയായി.
Verse 14
ददौ त्रिशूलं वरदस्त्रिशूली चक्रं मुरारिर्वरुणश्च शङ्खम् शक्तिं हुताशः श्वसनश्च चापं तूणौ तथाक्ष्य्यशरौ विवस्वान्
വരദനായ ത്രിശൂലധാരി (ശിവൻ) ത്രിശൂലം നൽകി; മുരാരി (വിഷ്ണു) ചക്രം നൽകി; വരുണൻ ശംഖം നൽകി. ഹുതാശൻ (അഗ്നി) ശക്തി നൽകി; ശ്വസൻ (വായു) വില്ല് നൽകി; വിവസ്വാൻ (സൂര്യൻ) തൂണീരുകളും അക്ഷയ ബാണങ്ങളും നൽകി.
Verse 15
वज्रं तथेन्द्रः सह घण्टया च यमो ऽथ दण्डं धनदो गदां च ब्रह्मऽक्षमालां सकमण्डलुं च कालो ऽसिमुग्रं सह चर्मणा च
ഇന്ദ്രൻ ഘണ്ടയോടുകൂടി വജ്രം നൽകി; യമൻ ദണ്ഡം നൽകി; ധനദൻ (കുബേരൻ) ഗദ നൽകി. ബ്രഹ്മാവ് അക്ഷമാലയും കമണ്ഡലുവും നൽകി; കാലൻ ചർമത്തോടുകൂടി ഭീകരമായ വാൾ നൽകി.
Verse 16
हारं च सोमः सह चामरेण मालं समुद्रो हिमवान् मृगेन्द्रम् चूडामणिं कुण्डलमर्द्धचन्द्रं प्रादात् कुठारं वसुशिल्पकर्त्ता
സോമൻ ചാമരത്തോടുകൂടിയ ഹാരം നൽകി; സമുദ്രം മാല നൽകി; ഹിമവാൻ സിംഹം സമർപ്പിച്ചു. മറ്റവർ ചൂഡാമണി, കുണ്ഡലം, അർദ്ധചന്ദ്രാഭരണം നൽകി; വസുക്കളുടെ ദിവ്യ ശില്പകൻ കുഠാരം അർപ്പിച്ചു.
Verse 17
गन्धर्वराजो रजतानुलिप्तं पानस्य पूर्णं सदृशं च भाजनम् भुजङ्गहारं भुजगेश्वरो ऽपि अम्लानपुष्पामृतवः स्रजं च
ഗന്ധർവരാജൻ വെള്ളി പൂശിയ, പാനത്തിന് യോജ്യമായ, നിറഞ്ഞ പാത്രം നൽകി. നാഗാധിപതിയും സർപ്പഹാരവും അമൃതവൃക്ഷജന്യമായ, വാടാത്ത പുഷ്പമാലയും അർപ്പിച്ചു.
Verse 18
तदातितुष्टा सुरस्त्तमानां अट्टाट्टहासं मुमुचे त्रिनेत्रा तां तुष्टुवुर्देववराः सहेन्द्राः सविष्णुरुद्रेन्द्वनिलाग्निभास्कराः
അപ്പോൾ ആ ദേവശ്രേഷ്ഠരിൽ അത്യന്തം പ്രസന്നനായ ത്രിനേത്രൻ ഉച്ചമായ അട്ടഹാസം മുഴക്കി. ഇന്ദ്രനോടൊപ്പം വിഷ്ണു, രുദ്രൻ, ചന്ദ്രൻ, വായു, അഗ്നി, സൂര്യൻ എന്നിവരോടുകൂടി ദേവവർഗം അവനെ സ്തുതിച്ചു.
Verse 19
नमो ऽस्तु दैव्यै सुरपूजितायै या संस्थिता योगविशुद्धदेहा निद्रास्वरूपेण महीं वितत्य तृष्णा त्रपा क्षुद् भयदाथ कान्तिः
ദേവന്മാർ ആരാധിക്കുന്ന, യോഗശുദ്ധ ദേഹത്തിൽ സ്ഥാപിതയായ ദിവ്യ ദേവിക്ക് നമസ്കാരം. അവൾ നിദ്രാരൂപമായി ഭൂമിയിലാകെ വ്യാപിച്ച്, തൃഷ്ണ, ലജ്ജ, ക്ഷുധ, ഭയം, കാന്തി എന്നിവയായും നിലകൊള്ളുന്നു.
Verse 20
श्रद्धा स्मृतिः पुष्टिरथो क्षमा च छाया च शक्तिः कमलालया च वृत्तिर्दया भ्रान्ति रथेह माया नमो ऽस्तु दैव्यै भवरूपिकायै
അവൾ ശ്രദ്ധ, സ്മൃതി, പുഷ്ടി, ക്ഷമ; അവൾ ഛായ, ശക്തി, കമലാലയ (ലക്ഷ്മിയുടെ ആലയം) കൂടിയാണ്. അവൾ വൃത്തി, ദയ, ഭ്രാന്തി—ഇവിടെ അവൾ മായ തന്നെ. ഭവരൂപിണിയായ ദിവ്യ ദേവിക്ക് നമസ്കാരം.
Verse 21
ततः स्तुताः देववरैर्मृगेन्द्रमारुह्य देवी प्रगतावनीध्रम् विन्ध्यं महापर्वतमुच्चशृङ्गं चकार यं निम्नतरं त्वगस्त्यः
അപ്പോൾ ദേവശ്രേഷ്ഠന്മാർ സ്തുതിച്ച ശേഷം ദേവി മൃഗേന്ദ്രനായ സിംഹത്തിൽ ആരൂഢയായി പർവ്വതധാരിണിയായ ഭൂമിയിലേക്കു പ്രയാണം ചെയ്തു. ഉയർന്ന ശിഖരങ്ങളുള്ള മഹാവിന്ധ്യപർവ്വതത്തിലേക്കു അവൾ ചെന്നു; അതിനെ ഭഗവാൻ അഗസ്ത്യൻ താഴ്ത്തിയിരുന്നു.
Verse 22
नारद उवाच किर्मथमद्रिं भगवानगस्त्यस्तं निम्नशृङ्गं कृतवान् महर्षिः कस्मै कृते केन च कारणेन एतद् वदस्वामलसत्त्ववृत्ते
നാരദൻ പറഞ്ഞു—ഭഗവാൻ മഹർഷി അഗസ്ത്യൻ കിർമഥ (അഥവാ വിന്ധ്യ) പർവ്വതത്തെ എങ്ങനെ നിമ്നശിഖരമാക്കി? ആരുടെ നിമിത്തം, ഏതു കാരണത്താൽ അദ്ദേഹം അങ്ങനെ ചെയ്തു? ഹേ അമലസത്ത്വവൃത്തിയുള്ളവനേ, ഇത് പറയുക.
Verse 23
पुलस्त्य उवाच पुरा हि विन्ध्येन दिवाकरस्य गतिर्निरुद्धा गगनेचरस्य रविस्ततः कुमभभवं समेत्य होमावसाने वचनं बभाषे
പുലസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—പുരാതനകാലത്ത് വിന്ധ്യൻ ആകാശചരനായ ദിവാകരസൂര്യന്റെ ഗതി തടഞ്ഞു. അപ്പോൾ രവി കുംഭഭവനായ (അഗസ്ത്യന്റെ) അടുക്കൽ ചെന്നു, ഹോമം അവസാനിച്ചപ്പോൾ അദ്ദേഹത്തോട് വചനങ്ങൾ പറഞ്ഞു.
Verse 24
समागतो ऽहं द्विज दूरतस्त्वां कुरुष्व मामुद्धरणं मुनीन्द्र ददस्व दानं मम यन्मनीषिनं चरामि येन त्रिदिवेषु निर्वृतः
ദിവാകരൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ദ്വിജാ, ഞാൻ ദൂരത്തുനിന്ന് നിന്റെ അടുക്കൽ വന്നിരിക്കുന്നു. ഹേ മുനീന്ദ്രാ, എനിക്ക് ഉദ്ധാരണം, അഥവാ കഷ്ടനിവാരണം ചെയ്യുക. എന്റെ മനസ്സിലെ ജ്ഞാനപൂർണ്ണമായ ആ അഭിലാഷം ദാനമായി തരുക; അതിനാൽ ഞാൻ ത്രിദിവത്തിൽ നിർവൃതനായി സഞ്ചരിക്കാം.
Verse 28
इत्थं दिवाकरवचो गुणसंप्रयोगि श्रुत्वा तदा कलशजो वचनं बभाषे दानं ददामि तव यन्मनसस्त्वभीष्टं नार्थि प्रयाति विमुखो मम कश्चिदेव // वम्प्_19.25 श्रुत्वा वचो ऽमृतमयं कलशोद्भवस्य प्राह प्रभुः करतले विनिधाय मूर्ध्नि एषो ऽद्य मे गिरिवरः प्ररुणाद्धि मार्गं विन्ध्यस्य निम्नकरणे भगवन् यतस्व वम्प्_19.26 इति रविवचनादथाह कुम्भजन्मा कुतमिति विद्धि मया हि नीचशृङ्गम् तव किरणजितो भविष्यते महीध्रो मम चरणसम्श्रितस्य का व्यथा ते // वम्प्_19.27 इत्येवमुक्त्वा कलशोद्भावस्तु सूर्यं हि संस्तूय विनम्य भक्त्या जगाम संत्यज्य हि दण्डकं हि विन्ध्याचलं वृद्ध्वपुर्महर्षिः
ഇങ്ങനെ ദിവാകരന്റെ ഗുണസമ്പന്നമായ വാക്കുകൾ കേട്ട് കലശജനായ (അഗസ്ത്യൻ) പറഞ്ഞു—“നിന്റെ മനസ്സിന് അഭീഷ്ടമായ വരം ദാനമായി ഞാൻ നൽകുന്നു; എന്റെ അടുക്കൽ വന്ന യാചകൻ ഒരുവനും നിരാശനായി മടങ്ങുന്നില്ല.”
Verse 30
गत्वा वचः प्राह मुनिर्महीध्रं यास्ये महातीर्थवरं सुपुण्यम् वृद्धोस्मयशक्तश्च तवाधिरोढुं तस्माद् भवान् नीचतरो ऽस्तु सद्यः // वम्प्_19.29 इत्येवमुक्तो मुनिस्त्तमेन स नीचशृङ्गस्त्वभवन्महीध्रः समाक्रमच्चापि महर्षिमुक्यः प्रोल्लङ्घ्य विन्ध्यं त्विदमाह शैलम्
അപ്പോൾ മുനി ആ പർവ്വതത്തെ സമീപിച്ച് പറഞ്ഞു— “ഞാൻ അതിപുണ്യമായ ശ്രേഷ്ഠ മഹാതീർത്ഥത്തിലേക്കു പോകുന്നു. ഞാൻ വൃദ്ധൻ; നിന്നെ കയറാൻ അശക്തൻ. അതിനാൽ നീ ഉടൻ തന്നെ താഴ്ന്നവനാകുക.”
Verse 31
यावन्न भूयो निजमाव्रजामि महाश्रमं धौतवपुः सुतीर्थात् त्वया न तावत्त्विह वर्धितव्यं नो चेद् विशप्स्ये ऽहमवज्ञया ते
ഞാൻ ആ പുണ്യതീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് ദേഹം ശുദ്ധീകരിച്ച് എന്റെ മഹാശ്രമത്തിലേക്ക് വീണ്ടും മടങ്ങിവരുന്നതുവരെ നീ ഇവിടെ വളരരുത്; അല്ലെങ്കിൽ എന്റെ വാക്കിനെ അവഗണിച്ചാൽ ഞാൻ നിന്നെ ശപിക്കും.
Verse 32
इत्येवमुक्त्वा भगवाञ्जगाम दिशं स याम्यां सहसान्तरिक्षम् आक्रम्य तस्थौ स हि तां तदाशां काले व्रजाम्यत्र यदा मुनीन्द्रः
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശേഷം ഭഗവാൻ മുനി വേഗത്തിൽ ആകാശമാർഗ്ഗം വഴി തെക്കുദിക്കിലേക്കു പോയി. ആ ദിക്കിലെത്തി അവിടെ തന്നെ നിന്നു— “കാലം വന്നപ്പോൾ, മുനിശ്രേഷ്ഠൻ ഇവിടെ എത്തുമ്പോൾ ഞാൻ ഇവിടെ വരും” എന്നു ചിന്തിച്ചു.
Verse 33
तत्राश्रमं रम्यतरं हि कृत्वा संशुद्धजाम्बूनदतोरणान्तम् तत्राथ निक्षिप्य विदर्भपुत्रीं स्वमाश्रमं सौम्यमुपाजगाम
അവിടെ അദ്ദേഹം അത്യന്തം മനോഹരമായ ഒരു ആശ്രമം നിർമ്മിച്ചു; ശുദ്ധ ജാംബൂനദ സ്വർണ്ണംകൊണ്ട് അലങ്കരിച്ച തോരണവാതിലും ഒരുക്കി. പിന്നെ വിദർഭരാജകുമാരിയെ അവിടെ പാർപ്പിച്ച്, തന്റെ സൗമ്യമായ ആശ്രമത്തിലേക്ക് മടങ്ങി.
Verse 34
ऋतावृतौ पर्वकालेषु नित्यं तम्मबरे ह्याश्रममावसत् सः शेषं च कालं स हि दण्डकस्थस् तपश्चारामितकान्तिमान् मुनिः
ഋതുക്കളിലും പർവ്വകാലങ്ങളിലും അദ്ദേഹം നിത്യമായി ആ ഉത്തമ ആശ്രമത്തിൽ വസിച്ചു. ശേഷകാലത്ത് ദണ്ഡകവനത്തിൽ പാർത്തു ആ മുനി തപസ്സനുഷ്ഠിച്ചു; അദ്ദേഹത്തിന്റെ കാന്തി അപാരമായിരുന്നു.
Verse 35
विनन्ध्यो ऽपि दृष्ट्वा गगने महाश्रमं वृद्धिं न यात्येव भयान्महर्षेः नासौ निवृत्तेति मतिं विधाय स संस्थितो नीचतराग्रशृङ्गः
വിംധ്യപർവ്വതം ആകാശത്തിൽ മഹാതപസ്വിയായ മഹർഷി അഗസ്ത്യനെ കണ്ടപ്പോൾ, മഹർഷിയുടെ ഭയത്താൽ ഇനി ഉയരാൻ തുടർന്നില്ല. “അദ്ദേഹം ഇനിയും മടങ്ങിയിട്ടില്ല” എന്നു കരുതി, തന്റെ ശിഖരം കൂടുതൽ താഴെയാക്കി സ്ഥിരമായി നിന്നു.
Verse 36
एवं त्वगस्त्येन महाचलेन्द्रः स नीचशृङ्गे हि कृतो महर्षे तस्योर्ध्वशृङ्गे मुनिसंस्तुता सा दुर्गा स्थिता दानवनाशनार्थम्
ഇങ്ങനെ, ഹേ മഹർഷേ, മഹർഷി അഗസ്ത്യൻ ആ മഹാപർവ്വതരാജനെ യഥാർത്ഥത്തിൽ താഴ്ന്ന ശിഖരമുള്ളവനാക്കി. അതിന്റെ ഉയർന്ന ശിഖരത്തിൽ മുനികൾ സ്തുതിച്ച ദുർഗാദേവി ദാനവനാശാർത്ഥം സ്ഥാപിതയായി നിലകൊണ്ടു.
Verse 37
देवाश्च सिद्धाश्च महोरगाश्च विद्याधरा भूतगणाश्च सर्वे सर्वाप्सरोभिः प्रतिरामयन्तः कात्यायनीं तस्थुरपेतशोकाः
ദേവന്മാർ, സിദ്ധന്മാർ, മഹോരഗങ്ങൾ (നാഗങ്ങൾ), വിദ്യാധരന്മാർ, എല്ലാ ഭൂതഗണങ്ങളും—എല്ലാ അപ്സരസ്സുകളോടും കൂടി ആനന്ദിച്ചു—ശോകരഹിതരായി കാത്യായനിയെ സേവിക്കുവാൻ അവിടെ നിലകൊണ്ടു.
Frequently Asked Questions
The devas approach Viṣṇu (Cakradhara, Śriyaḥpati) and Śaṅkara simultaneously, and the narrative treats their joint response as a single salvific agency. The ‘one tejas’ formed from multiple deities—prominently including Hari and Hara—models a syncretic theology in which sectarian powers are not competing but convergent, culminating in Kātyāyanī as the composite embodiment of divine energies.
The chapter functions as a topographical etiology for the Vindhya range: Vindhya obstructs Sūrya’s movement, and Agastya compels the mountain to remain ‘nīcaśṛṅga’ (lowered peak) until his return. This myth sacralizes Vindhya as a Devi-abode (Durgā/Kātyāyanī established on the summit) and explains a permanent landscape feature through ascetic authority and vow-based constraint.
This adhyāya does not advance the Bali–Vāmana cycle directly. Instead, it develops a parallel purāṇic theme—restoration of cosmic order through divine manifestation—by narrating the rise of Kātyāyanī for asura-dharma correction (Mahiṣāsura-vadha context) and by embedding a landscape-origin account (Vindhya–Agastya) within the Pulastya–Nārada framework.