Adhyaya 11

Verse 1

ईश्वर उवाच । सारस्वतस्य विप्रस्य श्रुत्वा भोजनृपो वचः । विवर्णवदनो भूत्वा प्रगृह्यांघ्री वचोऽब्रवीत्

ഈശ്വരൻ പറഞ്ഞു—സാരസ്വത ബ്രാഹ്മണന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് ഭോജരാജാവിന്റെ മുഖം പാണ്ടുരമായി; മുനിയുടെ പാദങ്ങൾ പിടിച്ച് അവൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു।

Verse 2

मुने नैवं त्वया वाच्यं गंतव्यं निश्चितं मया । नराणां पुण्यदा यात्रा कथयस्व कथं भवेत्

ഹേ മുനേ, ഇങ്ങനെ പറയരുത്; ഞാൻ പോകാൻ നിശ്ചയിച്ചിരിക്കുന്നു. മനുഷ്യർക്കു യാത്ര പുണ്യദായിനിയാകുന്നത് എങ്ങനെ എന്നത് എനിക്ക് പറയുക।

Verse 3

किं ग्राह्यं किं च मोक्तव्यं किं देयं किं न दीयते । तीर्थोपवासः स्नानं च संध्यास्नानविधिक्रमः । पूजा निद्रा जपो रात्रौ सर्वं संक्षेपतो वद

എന്താണ് സ്വീകരിക്കേണ്ടത്, എന്താണ് ഉപേക്ഷിക്കേണ്ടത്? എന്താണ് ദാനം ചെയ്യേണ്ടത്, എന്താണ് ചെയ്യരുതത്? തീർത്ഥത്തിലെ ഉപവാസം, സ്നാനം, സന്ധ്യാസ്നാനത്തിന്റെ വിധിക്രമം, പൂജ, നിദ്ര, രാത്രിജപം—ഇവയെല്ലാം സംക്ഷേപമായി പറയുക।

Verse 4

सारस्वत उवाच । सुराष्ट्रदेशे गन्तव्यं गिरौ रैवतके यदि । नृप यात्राविधिं वक्ष्ये त्वमेकाग्रमनाः शृणु

സാരസ്വതൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജാവേ! നീ സുരാഷ്ട്രദേശത്തേക്കും റൈവതക പർവതത്തേക്കും പോകുവാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, ഞാൻ തീർത്ഥയാത്രയുടെ വിധി വിശദീകരിക്കും; ഏകാഗ്രമനസ്സോടെ കേൾക്കുക।

Verse 5

बृहस्पतिबलं गृह्य सूर्यं संतर्प्य चोत्तमम् । वामतः पृष्ठतः सर्वं वृत्वा संशोध्य वासरम्

ബൃഹസ്പതിയുടെ ബലം പരിഗണിച്ച്, ഉത്തമനായ സൂര്യദേവനെ സന്തർപ്പണ-പൂജയാൽ തൃപ്തിപ്പെടുത്തി, പവിത്രത്തെ ഇടത്തുവശത്ത് വെച്ച് സർവ്വവും പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത്, ശേഷം യോജ്യമായ വാസരം (ദിവസം) സൂക്ഷ്മമായി നിർണ്ണയിക്കണം।

Verse 6

चंद्रलग्नं ग्रहाज्ज्ञात्वा बलिष्ठाज्जन्मराशितः । शकुनं च शुभं लब्ध्वा प्रस्थातव्यं नृपैर्नृप

ഗ്രഹങ്ങളിൽ നിന്ന് ചന്ദ്രലഗ്നം അറിഞ്ഞ്—പ്രത്യേകിച്ച് സ്വന്തം ബലിഷ്ഠ ജന്മരാശിയെ ആശ്രയിച്ച്—ശുഭശകുനം ലഭിച്ച ശേഷം, ഹേ രാജാവേ, രാജാക്കന്മാർ (നേതാക്കൾ) പുറപ്പെടണം।

Verse 7

तीर्थे सदैव गंतव्यं सर्वे मासाश्च शोभनाः । तिथयश्चोत्तमाः सर्वाः स्नानदानार्चनादिषु

തീർത്ഥത്തിലേക്ക് എപ്പോഴും പോകാം; എല്ലാ മാസങ്ങളും മംഗളകരം, കൂടാതെ സ്നാനം, ദാനം, അർച്ചന മുതലായവയിൽ എല്ലാ തിഥികളും ഉത്തമമാണ്।

Verse 8

अष्टम्यां च चतुर्दश्यां मासांते पूर्णिमादिने । संक्रांतौ ग्रहणे काला एते प्रोक्ता भवार्चने

അഷ്ടമി, ചതുര്ദശി, മാസാന്തം, പൗർണ്ണമി, സംക്രാന്തി, ഗ്രഹണകാലം—ഇവ ഭവൻ (ശിവൻ) ആരാധനയ്ക്ക് വിശേഷമായി പ്രസ്താവിച്ച സമയങ്ങളാണ്।

Verse 9

कैलासं पर्वतं त्यक्त्वा देवीं देवांश्च संगतान् । वैशाखे पंचदश्यां तु भूमिं भित्त्वा भवोऽभवत्

കൈലാസപർവ്വതം വിട്ട്, ദേവിയെയും സമവേത ദേവന്മാരെയും കൂട്ടി, വൈശാഖ മാസത്തിലെ പഞ്ചദശി നാൾ ഭവൻ (ശിവൻ) ഭൂമിയെ പിളർത്തി പ്രത്യക്ഷനായി।

Verse 10

तस्मिन्नेव दिने देवी स्वर्णरेखा नदी तलात् । पंथानं वासुकिं प्राप्य सर्वपापप्रणाशनी

അന്നേ ദിവസം ദേവി സ്വർണ്ണരേഖാ നദിയായി, അടിത്തട്ടിൽ നിന്നുയർന്ന് ‘വാസുകി’ എന്ന പഥത്തെ പ്രാപിച്ചു; അവൾ സർവ്വപാപപ്രണാശിനിയാണ്।

Verse 11

ऐरावतपदाक्रांत उज्जयन्तो महागिरिः । सुस्राव तोयं बहुधा गजपादोद्भवं शुचि

ഐരാവതന്റെ പാദാഘാതം കൊണ്ടു അമർന്ന ഉജ്ജയന്ത മഹാഗിരിയിൽ നിന്ന്, ഗജപാദത്തിൽ നിന്നുദ്ഭവിച്ച ശുദ്ധജലം പലധാരകളായി ഒഴുകി.

Verse 12

देवा ब्रह्मादयः सर्वे गंगाद्याः सरितस्तथा । वस्त्रापथे महाक्षेत्रे भवभावेन संगताः

ബ്രഹ്മാദി എല്ലാ ദേവന്മാരും, ഗംഗാദി നദികളും, ഭവൻ (ശിവൻ) പ്രതിയുള്ള ഭക്തിഭാവത്തിൽ ഏകീഭവിച്ച് വസ്ത്രാപഥ മഹാക്ഷേത്രത്തിൽ സംഗമിച്ചു।

Verse 13

वस्त्रापथस्य क्षेत्रस्य प्रमाणं शृणु भूपते । हरस्य त्यजतो भूमौ पतितं वस्त्रभूषणम्

ഹേ ഭൂപതേ, വസ്ത്രാപഥത്തിന്റെ പുണ്യക്ഷേത്രപരിമാണം ശ്രവിക്കൂ. ഹരൻ (ശിവൻ) അത് ഉപേക്ഷിച്ചപ്പോൾ അവന്റെ വസ്ത്ര-ഭൂഷണം ഭൂമിയിൽ പതിച്ചു.

Verse 14

तावन्मात्रं स्मृतं क्षेत्रं देवैर्वस्त्रापथं कृतम् । उत्तरेण नदी भद्रा पूर्वस्यां योजनद्वयम्

ഇത്രമാത്രമേ ക്ഷേത്രമെന്ന് സ്മൃതിയിൽ പറയുന്നു; ദേവന്മാർ ഇതിനെ ‘വസ്ത്രാപഥം’ ആയി സ്ഥാപിച്ചു. വടക്കേയ്ക്ക് ഭദ്രാ നദി, കിഴക്കേയ്ക്ക് രണ്ട് യോജന വ്യാപ്തി.

Verse 15

दक्षिणेन बलेः स्थानमुज्जयन्तो नदीमनु । अपरस्यां परं नद्यो संगमं वामनात्पुरात्

തെക്കോട്ട് ഉജ്ജയന്തീ നദീതീരത്ത് ബലിയുടെ പുണ്യസ്ഥലം ഉണ്ട്. പടിഞ്ഞാറോട്ട് നദികളുടെ അപ്പുറത്തെ സംഗമം ഉണ്ട്; വാമനന്റെ പുരാതന ചരിതം മൂലം അത് പ്രസിദ്ധമാണ്.

Verse 16

एतद्वस्त्रापथं क्षेत्रं भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् । क्षेत्रस्य विस्तरो ज्ञेयो योजनानां चतुष्टयम्

ഈ വസ്ത്രാപഥ പുണ്യക്ഷേത്രം ഭുക്തിയും മുക്തിയും നൽകുന്നതാണ്. ഈ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ വ്യാപ്തി നാല് യോജനയെന്ന് അറിയണം.

Verse 17

वैशाखपंचदश्यां तु भवो भावेन भूपते । पूज्यते शिवलोके तु स्थीयते ब्रह्मवासरम्

ഹേ ഭൂപതേ, വൈശാഖ പഞ്ചദശിയിൽ ഭവൻ (ശിവൻ) ഭക്തിഭാവത്തോടെ പൂജിക്കപ്പെടുന്നു; ശിവലോകത്തിൽ ‘ബ്രഹ്മദിനം’ തുല്യമായ കാലം വാസം ലഭിക്കും.

Verse 18

अतो वसंते संप्राप्ते प्रयाणं कुरु भूपते । निगृह्य नियमान्भूत्वा शुचिः स्नातो जितेन्द्रियः

അതുകൊണ്ട് വസന്തം വന്നെത്തുമ്പോൾ, ഹേ ഭൂപതേ, നീ യാത്രയ്ക്ക് പുറപ്പെടുക. നിയമങ്ങളെ ദൃഢമായി അനുഷ്ഠിച്ച്, ശുചിയായി, സ്നാനം ചെയ്ത്, ഇന്ദ്രിയനിഗ്രഹത്തോടെ പോകുക.

Verse 19

गजवाजिरथांस्त्यक्ता पदाभ्यां याति यो नरः । पुष्पकेण विमानेन स याति शिवमंदिरम्

ആന, കുതിര, രഥം എന്നിവ ഉപേക്ഷിച്ച് കാൽനടയായി പോകുന്ന മനുഷ്യൻ പുഷ്പകവിമാനത്തിൽ ആരൂഢനായി ശിവന്റെ ധാമമായ മന്ദിരത്തിലേക്ക് എത്തുന്നു.

Verse 20

एकभक्तेन नक्तेन तथैवायाचितेन च । भिक्षाहारेण तोयेन फलाहारेण वा यदि

ആരെങ്കിലും ഒരിക്കൽ മാത്രം ഭക്ഷണം കഴിച്ച്, അല്ലെങ്കിൽ രാത്രിയിൽ മാത്രം ഭക്ഷിച്ച്; അതുപോലെ പ്രത്യേകമായി യാചിക്കാതെ, ഭിക്ഷാഹാരത്തിൽ, അല്ലെങ്കിൽ വെള്ളത്തിൽ മാത്രം, അല്ലെങ്കിൽ ഫലാഹാരത്തിൽ (യാത്ര ചെയ്താൽ)—

Verse 21

उपवासेन कृच्छ्रेण शाकाहारेण याति यः । स याति सुन्दरीवृन्दैर्वीज्यमानो गणैर्दिवि

ഉപവാസം, കൃച്ഛ്രവ്രതം അല്ലെങ്കിൽ ശാകാഹാരം അനുഷ്ഠിച്ച് പോകുന്നവൻ, സ്വർഗത്തിൽ സുന്ദരീവിഭാഗങ്ങൾ വീശിക്കൊണ്ടിരിക്കെ, ശിവഗണങ്ങളോടൊപ്പം ഗമനം ചെയ്യുന്നു.

Verse 22

मलस्नानं विना मार्गे पादाभ्यंगविवर्जितः । मलधारी क्षीणतनुर्यष्टिहस्तो जितेन्द्रियः

വഴിയിൽ ശുദ്ധിസ്നാനം ചെയ്യാതെയും പാദാഭ്യംഗം ചെയ്യാതെയും; പൊടിയും മലിനവും ധരിച്ചു, ശരീരം ക്ഷീണിച്ച്, കൈയിൽ ദണ്ഡം പിടിച്ച്, ഇന്ദ്രിയനിഗ്രഹത്തോടെ—

Verse 23

शीतातपजलक्लिष्टः शिवस्मरणतत्परः । यदि याति नरो याति स भित्त्वा सूर्यमंडलम्

തണുപ്പ്, ചൂട്, മഴ എന്നിവകൊണ്ട് ക്ലേശിതനായാലും ശിവസ്മരണത്തിൽ പരായണനായ മനുഷ്യൻ ഇങ്ങനെ മുന്നേറുകയാണെങ്കിൽ, അവൻ ലക്ഷ്യം പ്രാപിക്കുന്നു—സൂര്യമണ്ഡലവും ഭേദിക്കുന്നതുപോലെ.

Verse 24

नरकस्थानपि पितॄन्मातृतः पितृतो नृप । अक्षयं सप्त सप्तैव नयेदेवं शिवालये

ഹേ രാജാവേ, മാതൃപക്ഷത്തെയും പിതൃപക്ഷത്തെയും നരകസ്ഥരായ പിതൃദേവന്മാരെയും അവിടെ നിന്ന് മുന്നോട്ട് നയിക്കുന്നു—ഏഴും ഏഴും, അക്ഷയഫലത്തോടെ—ഇങ്ങനെ ശിവാലയം പ്രാപിക്കുമ്പോൾ.

Verse 25

लुण्ठन्भूमौ यदा याति मृगचर्मावगुंठितः । दण्डप्रमाणभूमेर्वा संख्यां कुर्वन्नरो यदि

ഒരു മനുഷ്യൻ മൃഗചർമ്മം പൊതിഞ്ഞ് നിലത്ത് ഉരുണ്ടുകൊണ്ട് മുന്നേറുകയോ, അല്ലെങ്കിൽ ദണ്ഡപ്രമാണത്തിൽ ഭൂമിയെ അളന്ന് അളന്ന് എണ്ണി (തപസ്സ്/തീർത്ഥയാത്രയായി) നടക്കുകയോ ചെയ്താൽ…

Verse 26

अरण्ये निर्जले स्थाने जलांतःपरिपीडितः । शरण्यं शंकरं कृत्वा मनो निश्चलमात्मनः

കാട്ടിൽ, ജലമില്ലാത്ത സ്ഥലത്ത്, ഉള്ളിൽ ദാഹംകൊണ്ട് പീഡിതനായാലും ശങ്കരനെ ശരണമായി സ്വീകരിച്ച് സ്വന്തം മനസ്സിനെ അചഞ്ചലമായി സ്ഥിരപ്പെടുത്തണം.

Verse 27

सप्तद्वीपवतीं पृथ्वीं समुद्रवसनां नृप । स लब्ध्वा बहुभिर्यज्ञैर्यज्ञे दत्त्वा च मेदिनीम्

ഹേ നൃപാ, സമുദ്രത്തെ വസ്ത്രമെന്നപോലെ ധരിച്ച, ഏഴ് ദ്വീപുകളുള്ള ഈ ഭൂമിയെ നേടിയവൻ, അനേകം യജ്ഞങ്ങൾ നടത്തി, യജ്ഞത്തിൽ അതേ മേദിനിയെ ദാനമായി നൽകിയവനും…

Verse 28

सप्तभौमविमानस्थो दिव्यदेहो हराकृतिः । निरीक्ष्य मेदिनीं मंदं कृत मंगलमण्डनम्

ഏഴ് നിലകളുള്ള ദിവ്യവിമാനത്തിൽ അധിഷ്ഠിതനായി, ദിവ്യദേഹധാരിയും ഹരാകൃതിയുമുള്ളവൻ മൃദുവായി ഭൂമിയെ നിരീക്ഷിക്കുന്നു; അത് മംഗളശോഭയാൽ അലങ്കൃതമാണ്.

Verse 29

मृगनेत्राभुजस्पर्शलग्नपीनपयोधरः । गीतवाद्यविनोदेन सत्यलोकं व्रजेन्नरः

മൃഗനേത്രയായ അപ്സരസ്സുകളുടെ ഭുജസ്പർശത്തിൽ ആലിംഗിതനായി, പുഷ്ട പയോധരസ്പർശത്തിൽ ലഗ്നനായി, ഗീത-വാദ്യ വിനോദത്തിൽ രമിച്ച് ആ നരൻ സത്യലോകം പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 30

विधाय भुजवेगं वा पादौ बद्ध्वा शनैः शनैः । मौनेन मानुषो मायां त्यक्त्वा याति शिवालये

ഭുജവേഗത്തോടെ മുന്നേറുകയോ, പാദങ്ങൾ ബന്ധിച്ച് അത്യന്തം മന്ദമായി നടക്കുകയോ ചെയ്താലും—മൗനത്തിലൂടെ മനുഷ്യൻ മായയെ ത്യജിച്ച് ശിവാലയം പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 31

ब्रह्मघ्नो वा सुरापो वा स्तेयी वा गुरुतल्पगः । कृतघ्नो मुच्यते पापैर्मृतो मुक्तिमवाप्नुयात्

ബ്രഹ്മഘ്നനായാലും, സുരാപാനിയായാലും, കള്ളനായാലും, ഗുരുതൽപഗാമിയായാലും, കൃതഘ്നനായാലും—അവൻ പാപങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചിതനാകുന്നു; മരണാനന്തരം മോക്ഷം പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 32

मातरं पितरं देशं भ्रातरं स्वजनबांधवान् । ग्रामं भूमिं गृहं त्यक्त्वा कृत्वा चेंद्रियसंयमम्

മാതാവിനെയും പിതാവിനെയും ദേശത്തെയും സഹോദരനെയും സ്വജന-ബന്ധുക്കളെയും—ഗ്രാമം, ഭൂമി, ഗൃഹം എന്നിവ ഉപേക്ഷിച്ച്—ഇന്ദ്രിയസംയമം അനുഷ്ഠിച്ച്…

Verse 33

गृहीत्वा शिवसंस्कारं नरो भ्राम्यति भूतले । द्रष्टुं तीर्थान्यनेकानि पुण्यान्यायतनानि च

ശിവസംസ്കാരം സ്വീകരിച്ച മനുഷ്യൻ ഭൂതലത്തിൽ സഞ്ചരിച്ച് അനേകം തീർത്ഥങ്ങളും പുണ്യസ്ഥാനങ്ങളും ദർശിക്കുന്നു।

Verse 34

कस्मिंस्तीर्थे शुभे स्थाने छित्त्वा संसारबन्धनम् । अभयां दक्षिणां दत्त्वा शिवशिवेति भाषकः

ഏത് ശുഭ തീർത്ഥത്തിൽ, ഏത് പുണ്യസ്ഥാനത്തിൽ മനുഷ്യൻ സംസാരബന്ധനം മുറിക്കുന്നു—ഭയനിവാരക ദക്ഷിണ അർപ്പിച്ച് ‘ശിവ, ശിവ’ എന്നു നിരന്തരം ഉച്ചരിച്ചുകൊണ്ട്?

Verse 35

एकांते निर्जने स्थाने शिवस्मरणतत्परः । यदि तिष्ठति तं यान्ति नमस्कर्तुं नराधिप

ഹേ നരാധിപാ! ഒരാൾ ഏകാന്ത നിർജനസ്ഥാനത്ത് ശിവസ്മരണത്തിൽ തൽപരനായി വസിച്ചാൽ, മറ്റുള്ളവർ അവനെ നമസ്കരിക്കാൻ വരും।

Verse 36

आयांति देवताः सर्वे चिह्नं तस्य निरीक्षितुम् । विमानवृन्दैर्नेतव्यः कदासौ पुरुषोत्तमः

അവന്റെ അടയാളം കാണാൻ എല്ലാ ദേവതകളും വരുന്നു; ‘വിമാനസമൂഹങ്ങൾ കൊണ്ട് ആ പുരുഷോത്തമനെ എപ്പോൾ കൊണ്ടുപോകും?’

Verse 37

यदा तु पञ्चत्वमुपैति काले कलेवरं स्कन्धकृतं नरैश्च । निरीक्ष्यमाणः सुरसुन्दरीभिः स नीयमानो मदविह्वलाभिः

കാലം വന്നപ്പോൾ അവൻ പഞ്ചത്വം (മരണം) പ്രാപിച്ച്, മനുഷ്യർ അവന്റെ ദേഹം തോളുകളിൽ ചുമന്ന് കൊണ്ടുപോകുമ്പോൾ, സുരസുന്ദരിമാർ അവനെ നോക്കി നിൽക്കും; ആനന്ദമദത്തിൽ വിഹ്വലമായ ആ ദിവ്യസുന്ദരികൾ അവനെ മുന്നോട്ട് നയിച്ചുകൊണ്ടുപോകും।

Verse 38

सुरेन्द्रसूर्याग्निधनेशरुद्रैः संपूज्यमानः शिवरूपधारी । सुरादिलोकान्प्रविमुच्य वेगाच्छिवालये तिष्ठति रुद्रभक्तः

ഇന്ദ്രൻ, സൂര്യൻ, അഗ്നി, കുബേരൻ, രുദ്രൻ എന്നിവരാൽ സമ്പൂർണ്ണമായി പൂജിക്കപ്പെടുന്ന, ശിവസ്വരൂപം ധരിച്ച ആ രുദ്രഭക്തൻ വേഗത്തിൽ ദേവലോകങ്ങളെ അതിക്രമിച്ച് ശിവാലയത്തിൽ വസിക്കുന്നു।