Adhyaya 46

Verse 1

। ऋषय ऊचुः । अन्यानि तत्र तीर्थानि यानि संति महामते । तानि कीर्तय सर्वाणि परं कौतूहलं हि नः

ഋഷികൾ പറഞ്ഞു—ഹേ മഹാമതേ! ആ പ്രദേശത്ത് ഉള്ള മറ്റു തീർത്ഥങ്ങൾ ഏതൊക്കെയാണോ, അവയെല്ലാം വിവരിക്കണമേ; ഞങ്ങൾക്ക് അത്യന്തം കൗതുകമുണ്ട്।

Verse 2

सूत उवाच । तत्र सारस्वतं तीर्थमन्यदस्ति सुशोभनम् । यत्र स्नातोऽतिमूकोऽपि भवेद्वाक्यविचक्षणः

സൂതൻ പറഞ്ഞു—അവിടെ ‘സാരസ്വത തീർത്ഥം’ എന്ന മറ്റൊരു അതിശോഭന തീർത്ഥമുണ്ട്; അവിടെ സ്നാനം ചെയ്താൽ അതിമൂകനും വാക്കിൽ നിപുണനും വിവേകിയും ആകുന്നു।

Verse 3

लभते चेप्सितान्कामान्मानुषान्दैविकानपि । ब्रह्मलोकादिपर्यतांस्तथालोकान्द्विजोत्तमाः

ഹേ ദ്വിജോത്തമന്മാരേ! അവൻ ഇഷ്ടകാമങ്ങൾ—മാനുഷവും ദൈവികവും—ലഭിക്കുകയും, ബ്രഹ്മലോകം വരെ വ്യാപിക്കുന്ന ലോകങ്ങളെയും പ്രാപിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു।

Verse 4

पुरासीत्पार्थिवो ना्ना विख्यातो बलवर्धनः । समुद्रवलयामुर्वीं बुभुजे यो भुजार्जिताम्

പുരാതനകാലത്ത് ‘ബലവർധനൻ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധനായ ഒരു രാജാവ് ഉണ്ടായിരുന്നു; അവൻ തന്റെ ഭുജബലത്തോടെ നേടിയ, സമുദ്രവലയിതമായ ഭൂമിയെ ഭോഗിച്ചു ഭരിച്ചു।

Verse 5

तस्य पुत्रः समुत्पन्नः सर्वलक्षणसंयुतः । तस्य नाम पिता चक्रे संप्राप्ते द्वादशेऽहनि । अम्बुवीचिरिति स्पष्टं समाहूय द्विजोत्तमान्

അവനു സർവ്വശുഭലക്ഷണങ്ങളോടുകൂടിയ ഒരു പുത്രൻ ജനിച്ചു. ദ്വാദശദിനത്തിൽ പിതാവ് ശ്രേഷ്ഠ ദ്വിജന്മാരെ വിളിച്ചു നാമകരണം നടത്തി വ്യക്തമായി “അംബുവീചി” എന്നു നാമം നൽകി.

Verse 6

ततः स ववृधे बालो लालितस्तेन भूभुजा । मूकभावं समापन्नो न शक्रोति प्रजल्पितुम्

അതിനുശേഷം ആ ബാലൻ ആ രാജാവാൽ സ്നേഹത്തോടെ ലാലിതനായി വളർന്നു; എങ്കിലും മൂകഭാവം പ്രാപിച്ച് ഒന്നും സംസാരിക്കാൻ കഴിയാതെ പോയി.

Verse 7

ततोऽस्य सप्तमे वर्षे संप्राप्ते बलवर्धनः । पंचत्वं समनुप्राप्तः संग्रामे शत्रुभिर्हतः

അവന്റെ ഏഴാം വർഷം എത്തിയപ്പോൾ ആ ബലവർധകൻ (രക്ഷകൻ) യുദ്ധത്തിൽ ശത്രുക്കൾകൊണ്ട് ഹതനായി പഞ്ചത്വം പ്രാപിച്ചു.

Verse 8

ततो मूकोऽपि बालोपि मंत्रिभिस्तस्य भूपतेः । स सुतः स्थापितो राज्ये अभावेऽन्यसुतस्य च

അപ്പോൾ അവൻ മൂകനും ബാലനും ആയിരുന്നിട്ടും, മറ്റൊരു പുത്രൻ ഇല്ലാത്തതിനാൽ ആ രാജാവിന്റെ മന്ത്രിമാർ ആ പുത്രനെയേ രാജസിംഹാസനത്തിൽ സ്ഥാപിച്ചു.

Verse 9

एवं तस्य महीपस्य राज्यस्थस्य जडात्मनः । बालत्वे वर्तमानस्य राज्यं विप्लवमध्यगात्

ഇങ്ങനെ ആ രാജാവ് രാജസ്ഥാനത്തിൽ ഇരുന്നിട്ടും, ജഡബുദ്ധിയോടെയും ബാല്യാവസ്ഥയിലുമായിരുന്നതിനാൽ രാജ്യം കലഹവും അക്രമവും നിറഞ്ഞ വിപ്ലവാവസ്ഥയിൽ അകപ്പെട്ടു.

Verse 10

ततो जलचरन्यायः संप्रवृत्तो महीतले । पीड्यंते सर्वलोकास्तु दुर्बला बलवत्तरैः

അപ്പോൾ ഭൂമിയിൽ ‘ജലചര-ന്യായം’ പ്രബലമായി; ബലവാന്മാർ ദുർബലരെ പീഡിപ്പിച്ചു, സർവ്വജനങ്ങളും ക്ലേശിതരായി।

Verse 11

ततस्ते मंत्रिणः प्रोचुर्वसिष्ठं स्वपुरोहितम् । वचोऽर्थं नृपतेरस्य कुरूपायं महामुने

പിന്നീട് മന്ത്രിമാർ തങ്ങളുടെ രാജപുരോഹിതനായ വസിഷ്ഠനോട് പറഞ്ഞു— “മഹാമുനേ, ഈ രാജാവിന്റെ ദുരവസ്ഥയ്ക്ക് ഒരു ഉപായം നിർദ്ദേശിക്കണം.”

Verse 12

पश्य कृत्स्नं धरापृष्ठे शून्यतां समुपस्थितम् । जडत्वान्नृपतेरस्य तस्मात्कुरु यथोचितम्

കാണുക, സമസ്ത ഭൂമിപൃഷ്ഠത്തിലും ശൂന്യത വന്നതുപോലെ; ഈ രാജാവിന്റെ ജഡത്വം കാരണം നിങ്ങൾ യഥോചിതം ചെയ്യുക।

Verse 13

ततस्तु सुचिरं ध्यात्वा दीनान्प्रोवाच मंत्रिणः । सर्वानार्तिसमोपेताञ्छृण्वतस्तस्य भूपतेः

പിന്നീട് അദ്ദേഹം ദീർഘനേരം ധ്യാനിച്ച്, സർവ്വക്ലേശങ്ങളാൽ ഭാരിതരായ ദീന മന്ത്രിമാരോട് പറഞ്ഞു; രാജാവ് കേട്ടുകൊണ്ടിരുന്നു।

Verse 14

अस्ति सारस्वतं तीर्थं सर्वकामप्रदं नृणाम् । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे तत्रायं स्नातु भूपतिः

‘സാരസ്വത’ എന്നൊരു തീർത്ഥമുണ്ട്; അത് മനുഷ്യർക്കു സർവ്വകാമപ്രദം. ഹാടകേശ്വരക്ഷേത്രത്തിൽ രാജാവ് അവിടെ സ്നാനം ചെയ്യട്ടെ।

Verse 15

अथ तद्वचनात्सद्यः स गत्वा तत्र सत्वरम् । स्नानात्तीर्थेऽथ संजातस्तत्क्षणात्स कल स्वनः

ആ വചനങ്ങൾ കേട്ട ഉടൻ അവൻ അതിവേഗം അവിടെ ചെന്നു. ആ തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്തതുമാത്രത്തിൽ തന്നെ ആ ക്ഷണത്തിൽ അവന്റെ വാക്ക് പൂർണ്ണവും നിർമ്മലവും മധുരവുമായി।

Verse 16

तत्प्रभावं सरस्वत्याः स विज्ञाय महीपतिः । श्रद्धया परया युक्तो ध्यायमानः सरस्वतीम्

സരസ്വതീദേവിയുടെ മഹാപ്രഭാവം അറിഞ്ഞ രാജാവ് പരമശ്രദ്ധയോടെ ദേവി സരസ്വതിയെ ധ്യാനിക്കാൻ തുടങ്ങി।

Verse 17

ततस्तूर्णं समादाय मृत्तिकां स नदीतटात् । चकार भारतीं देवीं स्वयमेव चतुर्भुजाम्

പിന്നീട് അവൻ വേഗത്തിൽ നദീതീരത്തിൽ നിന്ന് മണ്ണെടുത്തു, സ്വയം ചതുര്ഭുജയായ ഭാരതീദേവിയുടെ പ്രതിമ നിർമ്മിച്ചു।

Verse 18

दधतीं दक्षिणे हस्ते कमलं सुमनोहरम् । अक्षमालां तथान्यस्मिञ्जिततारक वर्चसम्

ദേവിയുടെ വലങ്കയ്യിൽ അതിമനോഹരമായ താമര ധരിപ്പിച്ചു; മറ്റൊരു കൈയിൽ നക്ഷത്രപ്രഭയെ പോലും ജയിക്കുന്ന ദീപ്തിയുള്ള അക്ഷമാലയും വെച്ചു।

Verse 19

कमण्डलुं तथान्यस्मिन्दिव्यवारिप्रपूरितम् । पुस्तकं च तथा वामे सर्वविद्यासमुद्भवम्

മറ്റൊരു കൈയിൽ ദിവ്യജലത്തോടെ നിറഞ്ഞ കമണ്ഡലുവും വെച്ചു; ഇടങ്കയ്യിൽ സർവ്വവിദ്യകളുടെയും ഉദ്ഭവമായ പുസ്‌തകവും ധരിപ്പിച്ചു।

Verse 20

ततो मेध्ये शिलापृष्ठे तां निवेश्य प्रयत्नतः । पूजयामास सद्भक्त्या धूपमाल्पानुलेपनैः

അനന്തരം ശുദ്ധമായ ശിലാപീഠത്തിൽ അവളെ സൂക്ഷ്മമായി സ്ഥാപിച്ച്, സദ്ഭക്തിയോടെ ധൂപവും ലഘുവായ അനുലേപനങ്ങളും അർപ്പിച്ച് പൂജ ചെയ്തു।

Verse 21

चकार च स्तुतिं पश्चाच्छ्रद्धापूतेन चेतसा । तदग्रे प्रयतो भूत्वा स्वरेण महता नृपः

പിന്നീട് ശ്രദ്ധയാൽ ശുദ്ധമായ ചിത്തത്തോടെ അവൻ സ്തുതി ചെയ്തു; അവളുടെ മുമ്പിൽ ശ്രദ്ധയോടെ നിന്ന രാജാവ് ഉച്ചവും വ്യക്തവുമായ സ്വരത്തിൽ സ്തവിച്ചു।

Verse 22

सदसद्देवि यत्किञ्चिद्बन्धमोक्षात्मकं पदम् । तत्सर्वं गुप्तया व्याप्तं त्वया काष्ठं यथाग्निना

ഹേ ദേവീ! ഉള്ളതെല്ലാം—ശുഭമോ അശുഭമോ—ബന്ധമോ മോക്ഷമോ എന്ന നില ഏതായാലും, അതെല്ലാം നീ അകത്തുതന്നെ ഗൂഢമായി വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു; മരംകഷണത്തിൽ അഗ്നി മറഞ്ഞിരിക്കുന്നതുപോലെ।

Verse 23

सर्वस्य सिद्धिरूपेण त्वं जनस्य हृदि स्थिता । वाचारूपेण जिह्वायां ज्योतीरूपेण चक्षुषि

നീ സിദ്ധിരൂപമായി എല്ലാവരുടെയും ഹൃദയത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു; വാക്രൂപമായി നാവിൽ, ജ്യോതിരൂപമായി കണ്ണുകളിൽ പ്രകാശിക്കുന്നു।

Verse 24

भक्तिग्राह्यासि देवेशि त्वमेका भुवनत्रये । शरणागतदीनार्तपरित्राणपरायणे

ഹേ ദേവേശീ! നീ ഭക്തിയാൽ മാത്രമേ പ്രാപ്യമാകൂ; ത്രിഭുവനത്തിൽ നീയേ ഏക—ശരണാഗതരുടെയും ദീനരുടെയും ആർ‍ത്തരുടെയും പരിത്രാണത്തിൽ സദാ പരായണ.

Verse 25

त्वं कीर्तिस्त्वं धृतिर्मेधा त्वं भक्तिस्त्वं प्रभा स्मृता । त्वं निद्रा त्वं क्षुधा कीर्तिः सर्वभूतनिवासिनी

നീ തന്നേ കീർത്തി; നീ തന്നേ ധൃതി, മേധ; നീ തന്നേ ഭക്തി, പ്രഭയായി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. നീ തന്നേ നിദ്ര, നീ തന്നേ ക്ഷുധ; നീ തന്നേ യശസ്—സർവ്വഭൂതനിവാസിനി.

Verse 26

तुष्टिः पुष्टिर्वपुः प्रीतिः स्वधा स्वाहा विभावरी । रतिः प्रीतिः क्षितिर्गंगा सत्यं धर्मो मनस्विनी

ഹേ അധീശ്വരി ദേവീ! നീ തന്നേ തുഷ്ടി, പുഷ്ടി; നീ തന്നേ ദേഹസൗന്ദര്യവും പ്രീതിയും; നീ തന്നേ സ്വധാ, സ്വാഹാ, വിഭാവരി (രാത്രി). നീ തന്നേ രതി, സ്നേഹം; നീ തന്നേ ഭൂമി, ഗംഗ; നീ തന്നേ സത്യം, ധർമ്മം, മനസ്വിനീ ശക്തി.

Verse 27

लज्जा शांतिः स्मृतिर्दक्षा क्षमा गौरी च रोहिणी । सिनीवाली कुहू राका देवमाता दितिस्तथा

നീ തന്നേ ലജ്ജയും ശാന്തിയും; നീ തന്നേ സ്മൃതിയും ദക്ഷതയും; നീ തന്നേ ക്ഷമ. നീ തന്നേ ഗൗരീ, രോഹിണീ; നീ തന്നേ സിനീവാലി, കുഹൂ, രാകാ; കൂടാതെ നീ തന്നേ ദേവമാത, ദിതിയും ആകുന്നു.

Verse 28

ब्रह्माणी विनता लक्ष्मीः कद्रूर्दाक्षायणी शिवा । गायत्री चाथ सावित्री कृषिर्वृष्टिः श्रुतिः कला

നീ തന്നേ ബ്രഹ്മാണി, വിനത; നീ തന്നേ ലക്ഷ്മി, കദ്രൂ; നീ തന്നേ ദാക്ഷായണി, ശിവാ. നീ തന്നേ ഗായത്രി, സാവിത്രി; നീ തന്നേ കൃഷി, വൃഷ്ടി; നീ തന്നേ ശ്രുതി, സർവ്വകലയും.

Verse 29

बलानाडी तुष्टिकाष्ठा रसना च सरस्वती । यत्किञ्चित्त्रिषु लोकेषु बहुत्वाद्यन्न कीर्तितम्

നീ തന്നേ ബലാനാഡീ, തുഷ്ടികാഷ്ഠാ, രസനാ; നീ തന്നേ സ്വയം സരസ്വതി. ത്രിലോകങ്ങളിൽ ഉള്ളതെല്ലാം അപാരമായതിനാൽ, അതെല്ലാം ഞാൻ പൂർണ്ണമായി കീർത്തിക്കാനായില്ല.

Verse 30

इंगितं नेंगितं तच्च तद्रूपं ते सुरेश्वरि । गन्धर्वाः किन्नरा देवाः सिद्धविद्याधरोरगाः

ഹേ സുരേശ്വരീ! ചലനവും നിശ്ചലതയും—അതേ അവസ്ഥ തന്നെ—നിന്റെ സ്വരൂപമാണ്. ഗന്ധർവ്വർ, കിന്നരർ, ദേവർ, സിദ്ധർ, വിദ്യാധരർ, നാഗർ…

Verse 31

यक्षगुह्यकभूताश्च दैत्या ये च विनायकाः । त्वत्प्रसादेन ते सर्वे संसिद्धिं परमां गताः

യക്ഷർ, ഗുഹ്യകർ, ഭൂതങ്ങൾ, ദൈത്യർ, വിനായകർ—അവർ എല്ലാവരും നിന്റെ പ്രസാദത്താൽ പരമസിദ്ധി പ്രാപിച്ചു.

Verse 32

तथान्येऽपि बहुत्वाद्ये न मया परिकीर्तिताः । आराधितास्तु कृच्छ्रेण पूजिताश्च सुविस्तरैः । हरंतु देवताः पापमन्ये त्वं कीर्तिताऽपि च

അങ്ങനെ മറ്റും അനേകർ ഉണ്ട്; അവർ അനന്തമായതിനാൽ ഞാൻ അവരെ മുഴുവനായി കീര്ത്തിച്ചിട്ടില്ല. ചിലരെ കഠിനമായ ആരാധനയാൽ മാത്രമേ പ്രസാദിപ്പിക്കാനാകൂ; വിപുലമായ വിധികളാൽ പൂജിക്കപ്പെടുന്നു. മറ്റു ദേവതകൾ പാപം ഹരിക്കട്ടെ; എന്നാൽ നീ കീര്ത്തിക്കപ്പെട്ടാൽ മാത്രം പോലും പാപം നീക്കുന്നു.

Verse 33

एवं स्तुता सा देवेशी भूभुजा तेन भारती । ययौ प्रत्यक्षतां तूर्णं प्राह चेदं सुहर्षिता

ആ രാജാവ് ഇങ്ങനെ സ്തുതിച്ചതോടെ ദേവേശി ഭാരതി വേഗത്തിൽ പ്രത്യക്ഷയായി; അത്യന്തം ഹർഷത്തോടെ ഈ വചനങ്ങൾ പറഞ്ഞു.

Verse 34

सरस्वत्युवाच । स्तोत्रेणानेन भूपाल भक्त्या सुस्थिरया सदा । परितुष्टास्मि तेनाशु वरं वृणु यथेप्सितम्

സരസ്വതി പറഞ്ഞു—ഹേ ഭൂപാലാ! ഈ സ്തോത്രത്താലും നിന്റെ എപ്പോഴും സ്ഥിരമായ ഭക്തിയാലും ഞാൻ പൂർണ്ണമായി പ്രസന്നയാണ്. ഉടൻ ഇഷ്ടമുള്ള വരം തിരഞ്ഞെടുക്കുക.

Verse 35

राजोवाच । अद्यप्रभृति मद्वाक्यात्त्वया स्थेयमसंशयम् । अत्रार्चायां त्रिलोकेस्मि न्यावत्कीर्तिर्मम स्थिरा

രാജാവ് പറഞ്ഞു—ഇന്നുമുതൽ എന്റെ വചനപ്രകാരം നീ സംശയമില്ലാതെ ഇവിടെ തന്നെ വസിക്കണം. ഈ ത്രിലോകത്തിൽ ഈ പുണ്യമായ അർച്ചാ-സ്വരൂപത്തിൽ, എന്റെ കീർത്തി സ്ഥിരമായിരിക്കുന്നതുവരെ ഇവിടെ സ്ഥാപിതനായി ഇരിക്ക.

Verse 36

यस्त्वामाराधयेत्सम्यगत्रस्थां मन्निमित्ततः । भक्त्यानुरूपमेवाशु तस्मै देयं त्वया हि तत्

എന്റെ നിമിത്തമായി ഇവിടെ സ്ഥാപിതയായ നിന്നെ ആരെങ്കിലും യഥാവിധി ആരാധിച്ചാൽ, അവന്റെ ഭക്തിക്കനുസരിച്ച വരം നീ വേഗത്തിൽ നൽകണം.

Verse 37

सरस्वत्युवाच । यो मामत्र स्थितां नित्यं स्नात्वाऽत्र सलिले शुभे । अष्टम्यां च चतुर्दश्यां पूजयिष्यति मानवः

സരസ്വതി പറഞ്ഞു—ആൾ ഇവിടെ ഉള്ള ശുഭജലത്തിൽ നിത്യവും സ്നാനം ചെയ്ത്, ഇവിടെ സ്ഥാപിതയായ എന്നെ പൂജിക്കുന്നുവെങ്കിൽ—വിശേഷിച്ച് അഷ്ടമിയിലും ചതുര്ദശിയിലും—

Verse 38

तस्याहं वांछितान्कामान्संप्रदास्यामि पार्थिव । सूत उवाच । एवं तत्र स्थिता देवी स्वयमेव सरस्वती

അവന് ഞാൻ അഭിലഷിതമായ ആഗ്രഹങ്ങൾ നൽകും, രാജാവേ. സൂതൻ പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ ദേവി സരസ്വതി സ്വയം അവിടെ സ്ഥാപിതയായി നിന്നു.

Verse 39

ततःप्रभृति लोकानां हिताय परमेश्वरी । अष्टम्यां च चतुर्दश्यामुपवासपरायणः

അതിനുശേഷം ലോകങ്ങളുടെ ഹിതത്തിനായി പരമേശ്വരി ഈ വ്രതം സ്ഥാപിച്ചു—അഷ്ടമിയിലും ചതുര്ദശിയിലും ഉപവാസത്തിൽ പരായണനായി ഇരിക്കണം.

Verse 40

यस्तां पूजयते मर्त्यः श्वेतपुष्पानुलेपनैः । स स्याद्वाग्ग्मी सुमेधावी सदा जन्मनिजन्मनि

ശ്വേതപുഷ്പങ്ങളും സുഗന്ധാനുലേപനങ്ങളും കൊണ്ട് അവളെ പൂജിക്കുന്ന മർത്ത്യൻ ജന്മജന്മാന്തരങ്ങളിലും സദാ വാഗ്മിയും സുമേധാവിയും ആകുന്നു।

Verse 41

सरस्वत्याः प्रसादेन जायमानः पुनःपुनः । अन्वयेऽपि न तस्यैव कश्चिन्मूर्खः प्रजायते

സരസ്വതീദേവിയുടെ പ്രസാദത്താൽ ഒരാൾ പുനഃപുനഃ ജനിച്ചാലും, അവന്റെ വംശത്തിൽ ഒരിക്കലും മൂഢൻ ജനിക്കുകയില്ല।

Verse 42

यो धर्मश्रवणं तस्याः पुरतः कुरुते नरः । स नूनं वसति स्वर्गे तत्प्रभावाद्युगत्रयम्

അവളുടെ സന്നിധിയിൽ ധർമ്മശ്രവണം ചെയ്യുന്നവൻ, ആ പ്രഭാവത്താൽ നിശ്ചയമായി മൂന്നു യുഗം സ്വർഗത്തിൽ വസിക്കുന്നു।

Verse 43

विद्यादानं नरो यश्च तस्या ह्यायतने सदा । करोति श्रद्धया युक्तः सोऽश्वमेधफलं लभेत्

ശ്രദ്ധയോടെ അവളുടെ പുണ്യായതനത്തിൽ നിത്യം വിദ്യാദാനം ചെയ്യുന്നവൻ അശ്വമേധയാഗഫലം പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 44

यो यच्छति द्विजेन्द्राय धर्मशास्त्रसमुद्भवम् । पुस्तकं वाजिमेधस्य स समग्रं फलं लभेत्

ധർമ്മശാസ്ത്രപരമ്പരയിൽ നിന്നുദ്ഭവിച്ച ഗ്രന്ഥം ശ്രേഷ്ഠ ദ്വിജേന്ദ്രനു ദാനം ചെയ്യുന്നവൻ വാജിമേധയാഗത്തിന്റെ സമഗ്രഫലം പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 458

यो वेदाध्ययनं तस्याः करोति पुरतः स्थितः । सोऽग्निष्टोमस्य यज्ञस्य कृत्स्नं फलमवाप्नुयात्

അവളുടെ സന്നിധിയിൽ നിന്നുകൊണ്ട് വേദപാഠവും അധ്യയനവും ചെയ്യുന്നവൻ അഗ്നിഷ്ടോമയാഗത്തിന്റെ സമ്പൂർണ്ണ ഫലം പ്രാപിക്കും.