Adhyaya 247

Verse 1

पैजवन उवाच । श्रीः कथं तुलसीरूपा बिल्ववृक्षे च पार्वती । एतच्च विस्तरेण त्वं मुने तत्त्वं वद प्रभो

പൈജവനൻ പറഞ്ഞു—ശ്രീ എങ്ങനെ തുളസീരൂപയായി വിരാജിക്കുന്നു? ബിൽവവൃക്ഷത്തിൽ പാർവതി എങ്ങനെ (നിലകൊള്ളുന്നു)? ഹേ മുനേ, ഈ തത്ത്വം എനിക്ക് വിശദമായി പറയുക, പ്രഭോ.

Verse 2

गालव उवाच । पुरा दैवासुरे युद्धे दानवा बलदर्पिताः । देवान्निजघ्नुः संग्रामे घोररूपाः सुदारुणाः

ഗാലവൻ പറഞ്ഞു—പുരാതനകാലത്ത് ദേവാസുരയുദ്ധത്തിൽ, ബലവും ദർപ്പവും കൊണ്ട് മദിച്ച ദാനവർ യുദ്ധത്തിൽ ദേവന്മാരെ വധിച്ചു; അവർ ഭീകരരൂപികളും അത്യന്തം ക്രൂരരുമായിരുന്നു.

Verse 3

देवाश्च भय संविग्ना ब्रह्माणं शरणं ययुः । ते स्तुत्वा पितरं नत्वा वृहस्पतिपुरःसराः

ഭയത്തിൽ വിറച്ച ദേവന്മാർ ബ്രഹ്മാവിന്റെ ശരണത്തിലേക്ക് ചെന്നു. ബൃഹസ്പതി മുൻപന്തിയിൽ അവർ പിതാമഹനെ സ്തുതിച്ച് നമസ്കരിച്ചു.

Verse 4

तस्थुः प्रांजलयः सर्वे तानुवाच पितामहः । किमर्थं म्लानवदना अस्मद्गेहमुपागताः

എല്ലാവരും കൈകൂപ്പി നിന്നു. അപ്പോൾ പിതാമഹനായ ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു—“എന്തുകൊണ്ട് നിങ്ങളുടെ മുഖങ്ങൾ മ്ലാനമാണ്? ഏതു കാരണത്താൽ എന്റെ ഭവനത്തിലേക്ക് വന്നിരിക്കുന്നു?”

Verse 6

वयं सर्वे पराक्रांता अतस्त्वां शरणं गताः । त्राह्यस्मान्देवदेवेश शरणं समुपागतान्

ഞങ്ങൾ എല്ലാവരും കീഴടക്കപ്പെട്ട് പരാജിതരായി; അതുകൊണ്ട് നിന്റെ ശരണത്തിലേക്ക് വന്നിരിക്കുന്നു. ഹേ ദേവദേവേശാ, ശരണാഗതരായ ഞങ്ങളെ രക്ഷിക്കണമേ.

Verse 7

तच्छ्रुत्वा भगवान्प्राह ब्रह्मा लोकपितामहः । मया न शक्यते कर्त्तुं पक्षः कस्य जनस्य च

അത് കേട്ട് ലോകപിതാമഹനായ ഭഗവാൻ ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു—“ഏതൊരു പക്ഷത്തിനും വേണ്ടി ഞാൻ പക്ഷപാതം കാണിക്കാൻ കഴിയില്ല.”

Verse 9

कारणं कथ्यतामाशु वह्नीन्द्रवसुभिर्युताः । देवा ऊचुः । दैत्यैः पराजितास्तात संगरेऽद्भुतकारिभिः

“കാരണം വേഗം പറയുക,” എന്നു ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു; അഗ്നി, ഇന്ദ്രൻ, വസുക്കൾ എന്നിവരോടുകൂടി ദേവന്മാർ മുന്നിൽ നിന്നു. ദേവന്മാർ പറഞ്ഞു—“താതാ, അത്ഭുതകൃത്യങ്ങൾ ചെയ്യുന്ന ദൈത്യന്മാർ യുദ്ധത്തിൽ ഞങ്ങളെ പരാജയപ്പെടുത്തി.”

Verse 10

ऐक्यं विष्णुगणैः कुर्वन्दध्रे रूपं महाद्भुतम् । तदा हरिहराख्यं च देहार्द्धाभ्यां दधार सः

വിഷ്ണുഗണങ്ങളോടു ഐക്യം വരുത്തി അദ്ദേഹം അത്യദ്ഭുതമായൊരു രൂപം ധരിച്ചു. പിന്നെ ദേഹത്തിന്റെ രണ്ടു അർദ്ധങ്ങളാൽ ‘ഹരിഹര’ എന്നു പ്രസിദ്ധമായ രൂപം വഹിച്ചു.

Verse 11

हरश्चैवार्द्धदेहेन विष्णुरर्द्धेन चाभवत् । एकतो विष्णुचिह्नानि हरचिह्नानि चैकतः

ദേഹത്തിന്റെ ഒരു അർദ്ധം ഹരൻ (ശിവൻ) ആയി, മറ്റൊരു അർദ്ധം വിഷ്ണുവായി. ഒരു വശത്ത് വിഷ്ണുചിഹ്നങ്ങൾ, മറുവശത്ത് ഹരചിഹ്നങ്ങൾ തെളിഞ്ഞു.

Verse 12

एकतो वैनतेयश्च वृषभश्चान्यतोऽभवत् । वामतो मेघवर्णाभो देहोऽश्मनिचयोपमः

ഒരു വശത്ത് വൈനതേയൻ (ഗരുഡൻ), മറുവശത്ത് വൃഷഭൻ (നന്ദി) പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. ഇടത്തുവശത്തെ ദേഹം മേഘവർണ്ണമായി, പാറക്കൂട്ടംപോലെ ദീപ്തമായി.

Verse 13

कर्पूरगौरः सव्ये तु समजायत वै तदा । द्वयोरैक्यसमं विश्वं विश्वमैक्यमवर्त्तत

വലത്തുവശത്ത് അദ്ദേഹം അപ്പോൾ കർപ്പൂരത്തെപ്പോലെ ഗൗരവർണ്ണനായി തെളിഞ്ഞു. ഇരുവരുടെയും ഐക്യത്തിന് തുല്യമായി വിശ്വം ആയി; സത്യത്തിൽ ലോകം ഏകതയിലേക്കു നീങ്ങി.

Verse 14

विभेदमतयो नष्टाः श्रुतिस्मृत्यर्थबाधकाः । पाखंडिनो हैतुकाश्च सर्वे विस्मयमागमन्

ഭേദബുദ്ധിയിൽ കുടുങ്ങി ശ്രുതി-സ്മൃതി അർത്ഥത്തെ തടസ്സപ്പെടുത്തുന്നവരുടെ നിലപാടുകൾ നശിച്ചു. പാഖണ്ഡികളും വെറും വാദപ്രിയരുമായ എല്ലാവരും വിസ്മയത്തിലായി.

Verse 15

स्वंस्वं मार्गं परित्यज्य ययुर्निर्वाणपद्धतिम् । मंदरे पवतश्रेष्ठे सा मूर्तिर्नित्यसंस्तुता

സ്വന്തംസ്വന്തം ചുരുങ്ങിയ മാർഗങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച് അവർ നിർവാണപഥത്തിലേക്ക് നീങ്ങി. പർവ്വതശ്രേഷ്ഠമായ മന്ദരത്തിൽ ആ ദിവ്യമൂർത്തി നിത്യവും സ്തുത്യമാണ്.

Verse 16

प्रमथाद्यैर्गणैश्चैव वर्त्ततेऽद्यापि निश्चला । सृष्टिस्थित्यंतकर्त्री सा विश्वबीजमनंतका

പ്രമഥാദി ഗണങ്ങൾ സേവിക്കുന്ന അവൾ ഇന്നും അചഞ്ചലയായി നിലകൊള്ളുന്നു. സൃഷ്ടി-സ്ഥിതി-ലയങ്ങൾ നടത്തുന്നതും അവൾ തന്നേ; അനന്ത, വിശ്വബീജസ്വരൂപിണി.

Verse 17

महेशविष्णसंयुक्ता सा स्मृता पापनाशिनी । योगिध्येया सदापूज्य सत्त्वाधारगुणातिगा

മഹേശനും വിഷ്ണുവും ചേർന്നവളായി അവൾ പാപനാശിനിയായി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. യോഗികൾ ധ്യാനിക്കേണ്ടവൾ, സദാ പൂജ്യ—സകല സത്ത്വത്തിന്റെയും ആധാരം, ഗുണാതീതാ.

Verse 18

मुमुक्षवोऽपि तां ध्यात्वा प्रयांति परमं पदम् । चातुर्मास्ये विशेषेण ध्यात्वा मर्त्यो ह्यमानुषः

മുമുക്ഷുക്കളും അവളെ ധ്യാനിച്ച് പരമപദം പ്രാപിക്കുന്നു. പ്രത്യേകിച്ച് ചാതുർമാസ്യകാലത്ത് ഇങ്ങനെ ധ്യാനിച്ചാൽ മർത്ത്യനും മാനുഷപരിധി കടക്കും.

Verse 19

तत्र गच्छंति ये तेषां स देवः संविधास्यति । इत्युक्त्वा भगवांस्तेषां तत्रैवांतरधीयत

അവിടെ പോകുന്നവർക്കായി ആ ദേവൻ തന്നേ എല്ലാം ക്രമീകരിക്കും—എന്ന് പറഞ്ഞ് ഭഗവാൻ അവിടെയേ അന്തർധാനം ചെയ്തു.

Verse 20

तेऽपि वह्निमुखा देवाः प्रजग्मुर्मंदराचलम् । बभ्रमुस्तत्र तत्रैव विचिन्वाना महेश्वरम्

അഗ്നിയുടെ നേതൃത്വത്തിൽ ആ ദേവന്മാരും മന്ദരാചലത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു. അവിടെ ഇവിടെയൊക്കെ അലഞ്ഞു, വീണ്ടും വീണ്ടും മഹേശ്വരനെ അന്വേഷിച്ചു.

Verse 21

पार्वतीं बिल्ववृक्षस्थां लक्ष्मीं च तुलसीगताम् । आदौ सर्वं वृक्षमयं पूर्वं विश्वमजायत

അവർ ബിൽവവൃക്ഷത്തിൽ അധിഷ്ഠിതയായ പാർവതിയെയും, തുളസിയിൽ വസിക്കുന്ന ലക്ഷ്മിയെയും ദർശിച്ചു. ആദിയിൽ പ്രാചീന വിശ്വം ആദ്യം മുഴുവനായും വൃക്ഷമയമായിട്ടാണ് ഉദ്ഭവിച്ചത്.

Verse 22

एते वृक्षा महाश्रेष्ठाः सर्वे देवांशसंभवाः । एतेषां स्पर्शनादेव सर्वपापैः प्रमुच्यते

ഈ വൃക്ഷങ്ങൾ മഹാശ്രേഷ്ഠങ്ങൾ; എല്ലാം ദേവാംശത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ചവ. ഇവയെ സ്പർശിക്കുന്നതുമാത്രംകൊണ്ട് സകലപാപങ്ങളിൽ നിന്നു മോചനം ലഭിക്കുന്നു.

Verse 23

चातुर्मास्ये विशेषेण महापापौघहारिणः । यदा तेनैव ददृशुर्देवास्त्रिभुवनेश्वरम्

ചാതുർമാസ്യകാലത്ത് പ്രത്യേകിച്ച് ഇവ മഹാപാപങ്ങളുടെ പ്രളയധാരയെ ഹരിക്കുന്നവയാണ്. അതേ മാർഗ്ഗത്തിലൂടെ ദേവന്മാർ ത്രിഭുവനേശ്വരനെ ദർശിച്ചു.

Verse 24

तदाकाशभवा वाणीं प्राह देवान्यथार्थतः । ईश्वरः सर्वभूतानां कृपया वृक्षमाश्रितः

അപ്പോൾ ആകാശത്തിൽ നിന്നുയർന്ന വാണി ദേവന്മാരോട് സത്യമായി പറഞ്ഞു— ‘സകലഭൂതങ്ങളോടും കരുണകൊണ്ട് ഈശ്വരൻ ഒരു വൃക്ഷത്തെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു.’

Verse 25

चातुर्मास्येऽथ संप्राप्ते सर्वभूतदयाकरः । अश्वत्थोऽतः सदा सेव्यो मंदवारे विशेषतः

ചാതുര്മാസ്യം എത്തിയാൽ സർവ്വഭൂതങ്ങളോടും കരുണയുള്ള പ്രഭു അവിടെ സന്നിഹിതനാകുന്നു; അതുകൊണ്ട് അശ്വത്ഥം (അരയാൽ) എപ്പോഴും സേവിക്കണം, പ്രത്യേകിച്ച് തിങ്കളാഴ്ച।

Verse 26

नित्यमश्वत्थसंस्पर्शात्पापं याति सहस्रधा । दुग्धेन तर्पणं ये वै तिलमिश्रेण भक्तितः

നിത്യമായി അശ്വത്ഥത്തെ സ്പർശിക്കുന്നതാൽ പാപം ആയിരമടങ്ങായി ചിതറി നശിക്കുന്നു. ഭക്തിയോടെ എള്ളുകലർന്ന പാലുകൊണ്ട് തർപ്പണം ചെയ്യുന്നവർ ശുദ്ധിദായക പുണ്യം പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 27

सेचनं वा करिष्यंति तृप्तिस्तत्पूर्वजेषु च । दर्शनादेव वृक्षस्य पातकं तु विनश्यति

അല്ലെങ്കിൽ അവർ അതിന് ജലം ഒഴിച്ച് സേചനം ചെയ്താൽ, അതിലൂടെ അവരുടെ പൂർവ്വജർ തൃപ്തരാകും. സത്യത്തിൽ ആ വൃക്ഷത്തിന്റെ ദർശനമാത്രം കൊണ്ടും പാതകം നശിക്കുന്നു।

Verse 28

पिप्पलः पूजितो ध्यातो दृष्टः सेवित एव वा । पापरोगविनाशाय चातुर्मास्ये विशेषतः । अश्वत्थं पूजितं सिक्तं सर्वभूतसुखावहम्

പിപ്പലം പൂജിച്ചാലും, ധ്യാനിച്ചാലും, ദർശിച്ചാലും, സേവിച്ചാലും—പ്രത്യേകിച്ച് ചാതുര്മാസ്യത്തിൽ—പാപവും രോഗവും നശിക്കുന്നു. അശ്വത്ഥത്തെ പൂജിച്ച് ജലം ഒഴിച്ചാൽ അത് സർവ്വഭൂതങ്ങൾക്കും സുഖം നൽകുന്നു।

Verse 29

सर्वामयहरं चैव सर्वपापौघहारिणम् । ये नराः कीर्तयिष्यंति नामाप्यश्वत्थवृक्षजम्

ഇത് സർവ്വരോഗങ്ങളും ഹരിക്കുകയും പാപപ്രവാഹങ്ങളെ അകറ്റുകയും ചെയ്യുന്നു. അശ്വത്ഥവൃക്ഷത്തിന്റെ നാമം മാത്രം കീർത്തനം ചെയ്യുകയോ ജപിക്കുകയോ ചെയ്യുന്നവരും ആ പുണ്യത്തിന്റെ ഭാഗഭാക്കാകുന്നു।

Verse 30

न तेषां यमलोकस्य भयं मार्गे प्रजायते । कुंकुमैश्चंदनैश्चैव सुलिप्तं यश्च कारयेत

അവർക്കു പരലോകയാത്രാമാർഗത്തിൽ യമലോകഭയം ഉദിക്കുകയില്ല. കൂടാതെ ആരെങ്കിലും (പവിത്രവൃക്ഷത്തെ) കുങ്കുമവും ചന്ദനവുംകൊണ്ട് നന്നായി ലേപിപ്പിക്കുകയാണെങ്കിൽ—

Verse 31

तस्य तापत्रयाभावो वैकुंठे गणता भवेत् । दुःस्वप्नं दुष्टचिंताञ्च दुष्टज्वरपराभवान्

അവനു ത്രിതാപങ്ങളുടെ നിവൃത്തി ഉണ്ടാകുകയും വൈകുണ്ഠത്തിൽ ഗണത്വം—ഭഗവത്സേവകപദം—ലഭിക്കുകയും ചെയ്യും. ദുഃസ്വപ്നം, ദുഷ്ടചിന്ത, ദുഷ്ടജ്വരങ്ങളുടെ പരാഭവവും സംഭവിക്കും.

Verse 32

विलयं नय पापानि पिप्पल त्वं हरिप्रिय । मंत्रेणानेन ये देवाः पूजयिष्यंति पिप्पलम्

“ഹരിപ്രിയനായ പിപ്പലേ! എന്റെ പാപങ്ങളെ ലയത്തിലേക്ക് നയിക്കണമേ.” ഈ മന്ത്രത്തോടെ പിപ്പലത്തെ പൂജിക്കുന്ന ഭക്തർ—

Verse 34

श्रुतो हरति पापं च जन्मादि मरणावधि । अश्वत्थसेवनं पुण्यं चातुर्मास्ये विशेषतः

കേവലം ശ്രവണമാത്രം കൊണ്ടും ഇത് പാപം ഹരിക്കുന്നു—ജനനം മുതൽ മരണം വരെ. അശ്വത്ഥസേവ പുണ്യകരമാണ്, പ്രത്യേകിച്ച് ചാതുർമാസ്യത്തിൽ.

Verse 35

सुप्ते देवे वृक्षमध्यमास्थाय भगवान्प्रभुः । जलं पृथ्वीगतं सर्वं प्रपिबन्निव सेवते

ദേവൻ (വിഷ്ണു) യോഗനിദ്രയിൽ ശയിക്കുമ്പോൾ, ഭഗവാൻ പ്രഭു വൃക്ഷത്തിന്റെ മദ്ധ്യത്തിൽ അധിഷ്ഠിതനായി ഇരിക്കുന്നു; ഭൂമിയിൽ പ്രവേശിച്ച സകല ജലവും കുടിക്കുന്നതുപോലെ, ലോകത്തെ പോഷിക്കുന്നു.

Verse 36

जलं विष्णुर्जलत्वेन विष्णुरेव रसो महान् । तस्माद्वृक्षगतो विष्णुश्चातुर्मास्येऽघनाशनः

ജലം ജലരൂപത്തിൽ വിഷ്ണുതന്നെ; വിഷ്ണുതന്നെ മഹാരസസ്വരൂപൻ. അതിനാൽ വൃക്ഷത്തിൽ അധിഷ്ഠിതനായ വിഷ്ണു, പ്രത്യേകിച്ച് ചാതുർമാസ്യത്തിൽ, പാപനാശകനാകുന്നു.

Verse 37

सर्वभूतगतो विष्णुराप्याययति वै जगत् । तथाश्वत्थगतं विष्णुं यो नमस्येन्न नारकी

സകലഭൂതങ്ങളിലും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്ന വിഷ്ണുതന്നെ ലോകത്തെ യഥാർത്ഥത്തിൽ പോഷിപ്പിക്കുന്നു. അതുപോലെ അശ്വത്ഥവൃക്ഷത്തിൽ അധിഷ്ഠിതനായ വിഷ്ണുവിനെ നമസ്കരിക്കുന്നവൻ നരകയോഗ്യനാകുകയില്ല.

Verse 38

अश्वत्थं रोपयेद्यस्तु पृथिव्यां प्रयतो नरः । तस्य पापसहस्राणि विलयं यांति तत्क्षणात्

നിയമനിഷ്ഠനായ ഒരാൾ ഭൂമിയിൽ അശ്വത്ഥം നട്ടാൽ, അവന്റെ ആയിരക്കണക്കിന് പാപങ്ങൾ ആ ക്ഷണത്തിൽ തന്നെ ലയിക്കുന്നു.

Verse 39

अश्वत्थः सर्ववृक्षाणां पवित्रो मंगलान्वितः । मुक्तिदो रोपितो ध्यातश्चातुर्मास्येऽघनाशनः

സകല വൃക്ഷങ്ങളിലും അശ്വത്ഥം പവിത്രവും മംഗളസമ്പന്നവും. അത് നട്ടും ധ്യാനിച്ചും ചെയ്താൽ മോക്ഷദായകം; ചാതുർമാസ്യത്തിൽ പ്രത്യേകിച്ച് പാപനാശകം.

Verse 40

अश्वत्थे चरणं दत्त्वा ब्रह्महत्या प्रजायते । निष्कारणं संकुथित्वा नरके पच्यते ध्रुवम्

അശ്വത്ഥത്തിൽ കാൽവെച്ചാൽ ബ്രഹ്മഹത്യാസമമായ ദോഷം ജനിക്കുന്നു. കാരണമില്ലാതെ അതിനെ പരിക്കേൽപ്പിക്കുന്നവൻ നിശ്ചയമായി നരകത്തിൽ ദഹിക്കുന്നു.

Verse 41

मूले विष्णुः स्थितो नित्यं स्कंधे केशव एव च । नारायणस्तु शाखासु पत्रेषु भगवान्हरिः

അതിന്റെ വേരിൽ നിത്യവും വിഷ്ണു വസിക്കുന്നു; തണ്ടിൽ കേശവൻ നിലകൊള്ളുന്നു. ശാഖകളിൽ നാരായണൻ, ഇലകളിൽ ഭഗവാൻ ഹരി അധിവസിക്കുന്നു.

Verse 42

फलेऽच्युतो न संदेहः सर्वदेवैः समन्वितः । चातुर्मास्ये विशेषेण द्रुमपूजी स मुक्तिभाक्

അതിന്റെ ഫലത്തിൽ അച്യുതൻ തന്നെയുണ്ട്—ഇതിൽ സംശയമില്ല—സകല ദേവന്മാരോടും കൂടെ. പ്രത്യേകിച്ച് ചാതുർമാസ്യത്തിൽ വൃക്ഷപൂജകൻ മോക്ഷം പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 43

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सदैवाश्वत्थसेवनम् । यः करोति नरो भक्त्या पापं याति दिनोद्भवम्

അതുകൊണ്ട് എല്ലാ പരിശ്രമത്തോടും കൂടി എപ്പോഴും അശ്വത്ഥത്തെ സേവിക്കണം. ഭക്തിയോടെ അത് ചെയ്യുന്ന മനുഷ്യന്റെ പാപം ദിനംപ്രതി അകന്നുപോകുന്നു.

Verse 44

स एव विष्णुर्द्रुम एव मूर्तो महात्मभिः सेवितपुण्यमूलः । यस्याश्रयः पापसहस्रहंता भवेन्नृणां कामदुघो गुणाढ्यः

ആ വൃക്ഷം തന്നെയാണ് വിഷ്ണുവിന്റെ മൂർത്തിരൂപം; അതിന്റെ വേർ പുണ്യമൂലമായി മഹാത്മാക്കൾ സേവിക്കുന്നു. അതിന്റെ ആശ്രയം മനുഷ്യരുടെ ആയിരക്കണക്കിന് പാപങ്ങളെ നശിപ്പിക്കുന്നു; ഗുണസമൃദ്ധമായി അത് കാമധേനുവുപോലെ ഇഷ്ടം നൽകുന്നു.

Verse 133

ततस्तेषां धर्मराजो जायते वाक्यकारकः । अश्वत्थो वचनेनापि प्रोक्तो ज्ञानप्रदो नृणाम्

അപ്പോൾ അവർക്കായി ധർമ്മരാജൻ വിധിവാക്യം പ്രസ്താവിക്കുന്നവനായി ഉദിക്കുന്നു. അശ്വത്ഥം വെറും ഉച്ചാരണമാത്രത്താലും മനുഷ്യർക്കു ജ്ഞാനം നൽകുന്നതായി പ്രസിദ്ധമാണ്.

Verse 247

इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये शेषशाय्युपाख्याने ब्रह्मनारदसंवादे चातुर्मास्यमाहात्म्ये पैजवनोपाख्यान अश्वत्थमहिमवर्णनंनाम सप्तचत्वारिंशदुत्तरद्विशततमोऽध्यायः

ഇങ്ങനെ ശ്രീസ്കന്ദ മഹാപുരാണത്തിലെ ഏകാശീതി-സാഹസ്രീ സംഹിതയുടെ ആറാം നാഗരഖണ്ഡത്തിൽ, ഹാടകേശ്വരക്ഷേത്രമാഹാത്മ്യത്തിനകത്തെ ശേഷശായീ ഉപാഖ്യാനത്തിൽ, ബ്രഹ്മ–നാരദ സംവാദത്തിൽ, ചാതുർമാസ്യ മാഹാത്മ്യത്തിൽ, പൈജവന ഉപാഖ്യാനാന്തർഗതമായ ‘അശ്വത്ഥ മഹിമാവർണ്ണനം’ എന്ന ഇരുനൂറ്റി നാല്പത്തേഴാം അധ്യായം സമാപ്തമായി।