घनागमवर्णनम् / Description of the Monsoon’s Onset (Satī’s Address to Śiva)
അധ്യായം 22 ബ്രഹ്മാവിന്റെ വിവരണത്തോടെ ആരംഭിച്ച് പിന്നീട് സതീദേവി ശിവനോട് നേരിട്ട് സംസാരിക്കുന്ന സംഭാഷണരൂപത്തിലേക്ക് നീങ്ങുന്നു. ജലദാഗമം/ഘനാഗമം—മഴമേഘങ്ങളുടെ വരവ്—ഭാവവും പ്രതീകാത്മക അന്തരീക്ഷവും ഗാഢമാക്കുന്ന സാഹിത്യ-ധാർമ്മിക ഉപാധിയായി വരുന്നു. സതീ ഭക്തിസ്നേഹപൂർണ്ണമായ സംബോധനങ്ങളാൽ മഹാദേവനെ വിളിച്ച് ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കണമെന്ന് അപേക്ഷിക്കുന്നു. തുടർന്ന് മഴക്കാലത്തിന്റെ വിശദചിത്രണം—ബഹുവർണ്ണ മേഘക്കൂട്ടങ്ങൾ, ശക്തമായ കാറ്റുകൾ, ഇടിമുഴക്കം, മിന്നൽ, സൂര്യചന്ദ്രന്മാർ മറയുക, പകലും രാത്രിപോലെ തോന്നുക, ആകാശമൊട്ടാകെ മേഘങ്ങളുടെ അശാന്ത സഞ്ചാരം. കാറ്റിൽ വൃക്ഷങ്ങൾ നൃത്തം ചെയ്യുന്നപോലെ കാണപ്പെടുന്നു; ആകാശം ഭയവും വിരഹവും നിറഞ്ഞ വേദിയാകുന്നു. ഈ ദൃശ്യങ്ങൾ വിരഹജന്യമായ ഉള്ളിലെ കലക്കത്തിന്റെ ബാഹ്യപ്രതിഫലനമാണ്. സതീഖണ്ഡത്തിന്റെ വലിയ പ്രവാഹത്തിൽ ഇത് വരാനിരിക്കുന്ന ആശങ്കകൾക്ക് സൂചനയായ മുൻകഥയും, കൈലാസവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട ധാർമ്മിക സംഘർഷങ്ങൾക്ക് ഭാവഭൂമി ഒരുക്കുന്ന ഇടവേളയും ആകുന്നു.
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । कदाचिदथ दक्षस्य तनया जलदागमे । कैलासक्ष्माभृतः प्राह प्रस्थस्थं वृषभध्वजम्
ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു—ഒരിക്കൽ മഴക്കാലം ആരംഭിക്കുമ്പോൾ, ഭൂധരമായ കൈലാസത്തിൽ നിന്ന് പുറപ്പെടാൻ ഒരുങ്ങിയിരുന്ന വൃഷഭധ്വജനായ ഭഗവാൻ ശിവനോട് ദക്ഷന്റെ പുത്രി സതി പറഞ്ഞു।
Verse 2
सत्युवाच । देव देव महादेव शंभो मत्प्राणवल्लभ । शृणु मे वचनं नाथ श्रुत्वा तत्कुरु मानद
സതി പറഞ്ഞു—ഹേ ദേവദേവ, മഹാദേവ, ശംഭോ, എന്റെ പ്രാണപ്രിയനേ! ഹേ നാഥാ, എന്റെ വചനം കേൾക്കുക; കേട്ടിട്ട് യുക്തമായതു ചെയ്യുക, ഹേ മാനദ।
Verse 3
घनागमोयं संप्राप्तः कालः परमदुस्सहः । अनेकवर्णमेघौघास्संगीतांबरदिक्चयाः
ഘനമേഘങ്ങളുടെ ഈ വരവ് എത്തിച്ചേർന്നു; ഈ കാലം അത്യന്തം ദുസ്സഹം. പല വർണ്ണങ്ങളുള്ള മേഘക്കൂട്ടങ്ങൾ മൂടി, ആകാശദിക്കുകൾ സംഗീതസദൃശമായ ഗർജനത്തോടെ നിറഞ്ഞു।
Verse 4
विवांति वाता हृदयं हारयंतीत वेगिनः । कदंबरजसा धौताः पाथोबिन्दुविकर्षणाः
അത്യന്തം വേഗത്തോടെ കാറ്റുകൾ വീശി, ഹൃദയം തന്നെ കവർന്നെടുക്കുന്നതുപോലെ. കടമ്പപ്പൂവിന്റെ രേണുവാൽ കഴുകപ്പെട്ട അവ കാറ്റുകൾ വഴിയിലെ ജലബിന്ദുക്കളെ വലിച്ചിഴച്ച് ചിതറിച്ചു—കലഹവും അപശകുനവും സൂചിപ്പിക്കുന്നതായി।
Verse 5
मेघानां गर्जितैरुच्चैर्धारासारं विमुंचताम् । विद्युत्पताकिनां तीव्रः क्षुब्धं स्यात्कस्य नो मनः
മേഘങ്ങൾ ഉച്ചത്തിൽ ഗർജിച്ച് ധാരാധാരയായി മഴ പെയ്യുമ്പോഴും, ആകാശത്ത് പതാകപോലെ തീക്ഷ്ണ മിന്നൽ മിന്നുമ്പോഴും—ആരുടെയാണു മനസ്സ് കുലുങ്ങാതിരിക്കുക?
Verse 6
न सूर्यो दृश्यते नापि मेघच्छन्नो निशापतिः । दिवापि रात्रिवद्भाति विरहि व्यसनाकरः
സൂര്യൻ കാണപ്പെടുന്നില്ല; മേഘാവൃതനായ നിശാപതി ചന്ദ്രനും ദൃശ്യമല്ല. പകലും രാത്രിപോലെ തോന്നുന്നു—വിരഹവേദനയുള്ളവന് ദുഃഖം തന്നെയാണ് നിരന്തര ക്ലേശത്തിന്റെ ഉറവിടം.
Verse 7
मेघानैकत्र तिष्ठंतो ध्वनन्त पवनेरिताः । पतंत इव लोकानां दृश्यंते मूर्ध्नि शंकर
ഒരിടത്ത് കൂട്ടമായ മേഘങ്ങൾ, കാറ്റാൽ തള്ളപ്പെട്ട് ഗർജ്ജിച്ചുകൊണ്ട്, ശങ്കരന്റെ ശിരസ്സിന് മുകളിൽ ലോകങ്ങളിലേക്കു വീഴുന്നതുപോലെ ദൃശ്യമായി।
Verse 8
वाताहता महावृक्षा नर्तंत इव चांबरे । दृश्यंते हर भीरूणां त्रासदाः कामुकेप्सिता
കാറ്റേറ്റ് തളർന്ന മഹാവൃക്ഷങ്ങൾ ആകാശത്തിൽ നൃത്തം ചെയ്യുന്നതുപോലെ ദൃശ്യമായി; ഹരിയുടെ സന്നിധിയിൽ ഭീരുഹൃദയർക്കു ഭീതിയുണർത്തുന്ന കാഴ്ചകൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു—കാമാതുരർക്കു ഇഷ്ടമായതുപോലെ।
Verse 9
स्निग्धनीलांजनस्याशु सदिवौघस्य पृष्ठतः । बलाकराजी वात्युच्चैर्यमुनापृष्ठफेनवत्
സ്നിഗ്ധമായ നീലാഞ്ജനത്തെപ്പോലെ കറുത്ത് വേഗത്തിൽ നീങ്ങുന്ന മേഘസമൂഹത്തിന്റെ പിന്നിൽ, കാറ്റാൽ ഉയരത്തിലേക്ക് തള്ളപ്പെട്ട കൊക്കുകളുടെ നിര ദൃശ്യമായി—യമുനയുടെ മേൽപ്പുറത്തെ നുരപോലെ।
Verse 10
क्षपाक्षयेषवलयं दृश्यते कालिकागता । अंबुधाविव संदीप्तपावको वडवामुखः
രാത്രി ക്ഷയിക്കുന്ന വേളയിൽ കാളിക പ്രത്യക്ഷയായി; നിശാപതി ശിവന്റെ ഗണവലയത്തിൽ ചുറ്റപ്പെട്ടവളായി ദൃശ്യമായി. സമുദ്രത്തിൽ അവൾ ജലാന്തർഗതമായിരുന്നാലും വഡവാമുഖാഗ്നിപോലെ തീക്ഷ്ണമായി ജ്വലിക്കുന്ന ദീപ്തജ്വാലയായി പ്രകാശിച്ചു।
Verse 11
प्रारोहंतीह सस्यानि मंदिरं प्राङ्गणेष्वपि । किमन्यत्र विरूपाक्ष सस्यौद्भूतिं वदाम्यहम्
ഇവിടെ വിളകൾ മുളയ്ക്കുന്നു—വീടുകളുടെ മുറ്റങ്ങളിലും പോലും. ഇനി എന്തു പറയണം, ഹേ വിരൂപാക്ഷാ? സസ്യങ്ങളുടെ ഉദ്ഭവവും വളർച്ചയും തന്നെയാണ് ഞാൻ വിവരിക്കുന്നത്।
Verse 12
श्यामलै राजतैरक्तैर्विशदोयं हिमाचलः । मंदराश्रयमेघौघः पत्रैर्दुग्धांबुधिर्यथा
ഈ ഹിമാചലം ശ്യാമ, രജതധവള, രക്തിമ വർണങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട് ദീപ്തമാണ്. മന്ദാരവൃക്ഷങ്ങളിൽ ആശ്രയിച്ച മേഘസമൂഹങ്ങൾ ഫേനില ക്ഷീരസാഗരത്തെപ്പോലെ തോന്നുന്നു.
Verse 13
असमश्रीश्च कुटिलं भेजे यस्याथ किंशुकान् । उच्चावचान् कलौ लक्ष्मीर्गन्ता संत्यज्य सज्जनान्
കലിയുഗത്തിൽ ലക്ഷ്മി ചഞ്ചലയായി; അവൾ കപടരും അയോഗ്യരുമായവരിലേക്കു തിരിയുകയും സജ്ജനരെ ഉപേക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. യഥാർത്ഥ വിവേകമില്ലാതെ ഉയർന്നവരും താഴ്ന്നവരും എല്ലാരിലേക്കും പോകുന്നു.
Verse 14
मंदारस्तन पीलूनां शब्देन हृषिता मुहुः । केकायंते प्रतिवने सततं पृष्ठसूचकम्
മന്ദാര-സ്തനയും പീലൂ പക്ഷികളുടെയും ശബ്ദത്തിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും ഹർഷിതരായി, ഓരോ വനത്തിലും മയൂരങ്ങൾ തുടർച്ചയായി കೇಕാ വിളിച്ചു—പിന്നിൽ വരാനിരിക്കുന്നതിനെ സൂചിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ.
Verse 15
मेघोत्सुकानां मधुरश्चातकानां मनोहरः । धारासारशरैस्तापं पेतुः प्रतिपथोद्गतम्
മേഘങ്ങളെ കാത്തിരിക്കുന്ന മധുരസ്വര ചാതകപ്പക്ഷികൾക്ക് ആ മഴ മനോഹരമായി തോന്നി. ധാരകളുടെ അമ്പുവർഷംപോലെയുള്ള പെയ്ത്ത് വഴിയിൽ ഉയർന്ന ചൂടിനെ കുടിച്ചുമാറ്റി.
Verse 16
मेघानां पश्य मद्देहे दुर्नयं करकोत्करैः । ये छादयंत्यनुगते मयूरांश्चातकांस्तथा
നോക്കുക, എന്റെ തന്നെ ദേഹത്തിൽ മേഘങ്ങളുടെ ദുർനയം പ്രകടമായി—അവ കർക്കടകക്കല്ലുകളുടെ കൂട്ടംപോലെ ആലിപ്പഴം ചൊരിയുന്നു. മഴയെ അനുഗമിക്കുന്ന മയൂരങ്ങളെയും ചാതകങ്ങളെയും വരെ വ്യാപിച്ച് മൂടുന്നു; ഇങ്ങനെ അമംഗള ഗതി തെളിയുന്നു.
Verse 17
शिखसारंगयोर्दृष्ट्वा मित्रादपि पराभवम् । हर्षं गच्छंति गिरिशं विदूरमपि मानसम्
ശിഖയും സാരംഗനും മൂലം മിത്രസമനായ സഹായി പോലും പരാജിതനായതു കണ്ടു അവർ ആനന്ദിച്ചു; പുറമേ ദൂരെയിരുന്നാലും ഗിരീശൻ (ശിവൻ) ഹൃദയത്തിൽ പ്രസന്നനായി।
Verse 18
एतस्मिन्विषमे काले नीलं काकाश्चकोरकाः । कुर्वंति त्वां विना गेहान् कथं शांतिमवाप्स्यसि
ഈ വിഷമവും കഠിനവുമായ കാലത്ത് നീലവർണ്ണ കാക്കകളും ചകോരപ്പക്ഷികളും പോലും നിന്നെ കൂടാതെ കൂടുകൾ പണിയുന്നു; എന്നാൽ നീ—നിന്നെ വിട്ട്—എങ്ങനെ ശാന്തി പ്രാപിക്കും?
Verse 19
महतीवाद्य नो भीतिर्मा मेघोत्था पिनाकधृक् । यतस्व यस्माद्वासाय माचिरं वचनान्मम
ഉച്ചത്തിലുള്ള ഗർജ്ജനത്തിൽ ഭയപ്പെടരുത്; മേഘങ്ങളിൽ നിന്നുയരുന്ന ഇടിമുഴക്കത്തിലും ഭീതിയാകരുത്, ഹേ പിനാകധാരീ. അതിനാൽ വാസസ്ഥലം ഒരുക്കാൻ പരിശ്രമിക്ക; എന്റെ വചനങ്ങൾ നടപ്പാക്കുന്നതിൽ താമസിക്കരുത്।
Verse 20
कैलासे वा हिमाद्रौ वा महाकाश्यामथ क्षितौ । तत्रोपयोग्यं संवासं कुरु त्वं वृषभध्वज
കൈലാസത്തിലോ ഹിമാദ്രിയിലോ, മഹാകാശിയിലോ അല്ലെങ്കിൽ ഭൂമിയിലെ എവിടെയായാലും—അവിടെ അനുയോജ്യമായ വാസസ്ഥലം ഒരുക്കി വസിക്ക, ഹേ വൃഷഭധ്വജാ!
Verse 21
ब्रह्मोवाच । एवमुक्तस्तया शंभुर्दाक्षायण्या तथाऽसकृत । संजहास च शीर्षस्थचन्द्ररश्मिस्मितालयम्
ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു—ദാക്ഷായണി ഇങ്ങനെ ആവർത്തിച്ച് പറഞ്ഞപ്പോൾ ശംഭു മന്ദഹാസം ചിരിച്ചു; തലയിൽ വിരിയുന്ന ചന്ദ്രന്റെ ശീതള കിരണങ്ങൾ പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ, അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുഖം സ്നിഗ്ധഹാസ്യത്തിന്റെ ആലയമായി।
Verse 22
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखंडे शिवाशिवविहारवर्णनं नाम द्वाविंशोऽध्यायः
ഇങ്ങനെ ശ്രീശിവമഹാപുരാണത്തിലെ ദ്വിതീയ റുദ്രസംഹിതയുടെ ദ്വിതീയ സതീഖണ്ഡത്തിൽ ‘ശിവനും സതിയും നടത്തുന്ന ദിവ്യവിഹാരത്തിന്റെ വർണ്ണനം’ എന്ന പേരിലുള്ള ഇരുപത്തിരണ്ടാം അധ്യായം സമാപിച്ചു।
Verse 23
ईश्वरः उवाच । यत्र प्रीत्यै मया कार्यो वासस्तव मनोहरे । मेघास्तत्र न गंतारः कदाचिदपि मत्प्रिये
ഈശ്വരൻ അരുളിച്ചെയ്തു— ഹേ മനോഹരീ! നിനക്കായി ഞാൻ പ്രേമത്തോടെ വാസസ്ഥലം ഒരുക്കുന്ന ആ സ്ഥലത്തിലേക്ക്, ഹേ എന്റെ പ്രിയേ, മേഘങ്ങൾ ഒരിക്കലും പോകുകയില്ല।
Verse 24
मेघा नितंबपर्यंतं संचरंति महीभृतः । सदा प्रालेयसानोस्तु वर्षास्वपि मनोहरे
മേഘങ്ങൾ പർവതത്തിന്റെ നിതംബപര്യന്തം, അഥവാ താഴ്ന്ന ചരിവുകൾ വരെയേ സഞ്ചരിക്കൂ; എന്നാൽ ഹിമാവൃതമായ ശിഖരം മഴക്കാലത്തിലും എന്നും മനോഹരമായി നിലകൊള്ളുന്നു।
Verse 25
कैलासस्य तथा देवि पादगाः प्रायशो घनाः । संचरंति न गच्छंति तत ऊर्द्ध्वं कदाचन
ഹേ ദേവി, കൈലാസത്തിന്റെ സമീപത്തെ ജലധാരകൾ സാധാരണയായി ഘനവും സമൃദ്ധവുമാണ്; അവ ഒഴുകിയും സഞ്ചരിച്ചും ഇരിക്കുമ്പോഴും, ആ സ്ഥാനത്തെ കടന്ന് മേലോട്ടു ഒരിക്കലും പോകുന്നില്ല।
Verse 26
सुमेरोर्वा गिरेरूर्द्ध्वं न गच्छंति बलाहकाः । जम्बूमूलं समासाद्य पुष्करावर्तकादयः
മഴവഹിക്കുന്ന മേഘങ്ങൾ സുമേരു പർവതത്തിന്റെ മുകളിലേക്ക് പോകുന്നില്ല. ജംബൂവൃക്ഷത്തിന്റെ മൂലപ്രദേശത്തെത്തി പുഷ്കര, ആവർത്തക മുതലായവ അവിടെയേ സഞ്ചരിച്ച് ചുറ്റുന്നു.
Verse 27
इत्युक्तेषु गिरीन्द्रेषु यस्योपरि भवेद्धि ते । मनोरुचिर्निवासाय तमाचक्ष्व द्रुतं हि मे
ഈ ഗിരീന്ദ്രന്മാരെക്കുറിച്ച് പറഞ്ഞശേഷം, വേഗം എനിക്ക് പറയുക—ഇവയിൽ ഏത് പർവതത്തിന്മേൽ വാസത്തിനായി നിന്റെ മനസ്സ് ഏറ്റവും ആനന്ദിക്കുന്നു?
Verse 28
स्वेच्छाविहारैस्तव कौतुकानि सुवर्णपक्षानिलवृन्दवृन्दैः । शब्दोत्तरंगैर्मधुरस्वनैस्तैर्मुदोपगेयानि गिरौ हिमोत्थे
ഹിമവത് പർവതത്തിൽ നിന്റെ സ്വേച്ഛാവിഹാരത്തിൽ നിന്നുയരുന്ന കൗതുകങ്ങളെ സ്വർണ്ണചിറകുള്ള പക്ഷിസമൂഹങ്ങളും കാറ്റിന്റെ കൂട്ടങ്ങളും മധുരമായി തരംഗിക്കുന്ന നാദങ്ങളാൽ ആനന്ദത്തോടെ പാടുന്നു.
Verse 29
सिद्धाङ्गनास्ते रचितासना भुवमिच्छंति चैवोपहृतं सकौतुकम् । स्वेच्छाविहारे मणिकुट्टिमे गिरौ कुर्वन्ति चेष्यंति फलादिदानकैः
ആ സിദ്ധാംഗനമാർ ആസനങ്ങൾ ഒരുക്കി, കൗതുകത്തോടെ കൊണ്ടുവന്ന ഭൂമി-അർപ്പണം ആനന്ദത്തോടെ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. രത്നപാളി വിരിച്ച ആ പർവതത്തിൽ സ്വേച്ഛയായി സഞ്ചരിച്ചു അവർ ആചാരങ്ങൾ നിർവഹിക്കുകയും ഫലാദി ദാനങ്ങളാൽ പ്രസന്നരാകുകയും ചെയ്യുന്നു.
Verse 30
फणीन्द्रकन्या गिरिकन्यकाश्च या नागकन्याश्च तुरंगमुख्याः । सर्वास्तु तास्ते सततं सहायतां समाचरिष्यंत्यनुमोदविभ्रमैः
ഫണീന്ദ്രന്റെ പുത്രിമാർ, ഗിരികന്യകൾ, നാഗകന്യകൾ, ശ്രേഷ്ഠ വേഗശാലി അശ്വങ്ങൾ—ഇവരെല്ലാം നിത്യം നിനക്കു സഹായം ചെയ്യും; നിന്റെ ആജ്ഞയെ സന്തോഷത്തോടെ അംഗീകരിച്ച് ഹർഷത്തോടെ സന്നദ്ധരായി സഞ്ചരിക്കും।
Verse 31
रूपं तदेवमतुलं वदनं सुचारु दृष्ट्वांगना निजवपुर्निजकांतिसह्यम् । हेला निजे वपुषि रूपगणेषु नित्यं कर्तार इत्यनिमिषेक्षणचारुरूपाः
ആ അതുലരൂപവും അത്യന്തം സുന്ദരമായ മുഖവും കണ്ട ആ യുവതി, തന്റെ ദേഹവും കാന്തിയും അതിനോട് ഒപ്പമല്ലെന്ന് കരുതി. സ്വന്തം രൂപത്തെയും മറ്റു രൂപങ്ങളെയും അവഗണിച്ച്, ഇമചിമ്മാത്ത ദൃഷ്ടിയോടെ അവൾ ആ പരമസുന്ദര രൂപത്തിലേയ്ക്ക് തന്നെ സ്ഥിരമായി നോക്കി; അവനെയേ യഥാർത്ഥ കർത്താവെന്ന് അംഗീകരിച്ചു।
Verse 32
या मेनका पर्वतराज जाया रूपैर्गुणैः ख्यातवती त्रिलोके । सा चापि ते तत्र मनोनुमोदं नित्यं करिष्यत्यनुनाथनाद्यैः
പർവതരാജന്റെ ഭാര്യയായ മേനക, രൂപഗുണങ്ങളാൽ ത്രിലോകത്തും പ്രസിദ്ധയാണ്. അവളും അവിടെ ഭക്തിസേവയും ആദരപൂർവമായ പരിചരണവും കൊണ്ട് നിന്റെ അന്തസ്സിലെ സമ്മതവും ക്ഷേമവും നിത്യമായി ഉറപ്പാക്കും।
Verse 33
पुरं हि वर्गैर्गिंरिराजवंद्यैः प्रीतिं विचिन्वद्भिरुदाररूपा । शिक्षा सदा ते खलु शोचितापि कार्याऽन्वहं प्रीतियुता गुणाद्यैः
നഗരത്തിൽ ഗിരിരാജനും വന്ദിക്കുന്ന മഹത്തായ കൂട്ടങ്ങളിടയിൽ ഉദാരഹൃദയത്തോടെ പ്രീതിയെ അന്വേഷിക്കൂ. ദുഃഖിതനായാലും, ഗുണവും സദാചാരവും ആശ്രയിച്ച്, സ്നേഹത്തോടെ ദിനംപ്രതി കര്ത്തവ്യം നിർവഹിക്കൂ।
Verse 34
विचित्रैः कोकिलालापमोदैः कुंजगणावृतम् । सदा वसंतप्रभवं गंतुमिच्छसि किं प्रिये
പ്രിയേ, നാനാവിധ കുയിലുകളുടെ മധുരാലാപം ആനന്ദം പകരുന്ന, കുഞ്ചസമൂഹങ്ങൾ ചുറ്റിപ്പറ്റിയ, സദാ വസന്തമയമായ ആ ഉപവനത്തിലേക്ക് പോകാൻ നീ ആഗ്രഹിക്കുന്നുവോ?
Verse 35
नानाबहुजलापूर्णसरश्शीत समावृतम् । पद्मिनीशतशोयुक्तमचलेन्द्रं हिमालयम्
പർവതരാജനായ ഹിമാലയം നാനാവിധ സമൃദ്ധജലത്തോടെ നിറഞ്ഞ ശീതള സരോവരങ്ങൾ ചുറ്റിപ്പറ്റിയിരുന്നു; കൂടാതെ നൂറുകണക്കിന് പദ്മിനീ-സരോവരങ്ങളാൽ അലങ്കൃതനായിരുന്നു.
Verse 36
सर्वकामप्रदैर्वृक्षैश्शाद्वलैः कल्पसंज्ञकैः । सक्षणं पश्य कुसुमान्यथाश्वकरि गोव्रजे
ക്ഷണത്തിൽ നോക്കുക—ഈ ഗോവ്രജത്തിൽ കുതിരയും ആനയും കൊണ്ടുവന്നതുപോലെ പുഷ്പങ്ങൾ കാണുന്നു; സർവകാമപ്രദ കല്പവൃക്ഷങ്ങളും ‘കല്പ’ എന്ന ഹരിത ശാദ്വലങ്ങളും ഈ സ്ഥലം നിറച്ചിരിക്കുന്നു।
Verse 37
प्रशांतश्वापदगणं मुनिभिर्यतिभिर्वृतम् । देवालयं महामाये नानामृगगणैर्युतम्
ഓ മഹാമായേ, അത് ദിവ്യ ദേവാലയമായിരുന്നു—അവിടെ വന്യമൃഗങ്ങളുടെ കൂട്ടങ്ങളും ശാന്തരായി; മുനികളും യതികളും ചുറ്റിപ്പറ്റി, നാനാവിധ മൃഗസമൂഹങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞ പുണ്യധാമം।
Verse 38
स्फटिक स्वर्णवप्राद्यै राजतैश्च विराजितम् । मानसादिसरोरंगैरभितः परिशोभितम्
ആ ധാമം സ്ഫടികവും സ്വർണ്ണവും കൊണ്ടുണ്ടാക്കിയ കരമ്പുകളാലും, വെള്ളിയുടെ ദീപ്തിയാലും വിരാജിച്ചു; മാനസസരോവർ മുതലായ തടാകങ്ങളുടെ മനോഹര ജലദൃശ്യങ്ങൾ ചുറ്റും അതിനെ അലങ്കരിച്ചു।
Verse 39
हिरण्मयै रत्ननालैः पंकजैर्मुकुलैर्वृतम् । शिशुमारैस्तथासंख्यैः कच्छपैर्मकरैः करैः
അത് സ്വർണ്ണദീപ്തിയുള്ള, രത്നനാളങ്ങളുള്ള, മുകുളങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞ പദ്മങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടിരുന്നു; കൂടാതെ അനവധി ജലചരങ്ങൾ—ശിശുമാരങ്ങൾ, കച്ച്ഛപങ്ങൾ, മകരങ്ങൾ, ജലത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന ഗജങ്ങൾ—കൊണ്ട് നിറഞ്ഞിരുന്നു।
Verse 40
निषेवितं मंजुलैश्च तथा नीलोत्पलादिभिः । देवेशि तस्मान्मुक्तैश्च सर्वगंधैश्च कुंकुमैः
ഓ ദേവേശീ, അത് മനോഹര പുഷ്പങ്ങളാലും നീലോത്പലാദികളാലും വിധിപൂർവ്വം സേവിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു; മുത്തുകൾ, സർവവിധ സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങൾ, കുങ്കുമം എന്നിവ ഭക്തിശ്രദ്ധയോടെ അർപ്പിച്ച് അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു।
Verse 41
लसद्गंधजलैः शुभ्रैरापूर्णैः स्वच्छकांतिभिः । शाद्वलैस्तरुणैस्तुंगैस्तीरस्थैरुपशोभितम्
അത് തിളങ്ങുന്ന സുഗന്ധജലങ്ങളാൽ ശോഭിച്ചു—നിർമ്മലവും നിറഞ്ഞൊഴുകുന്നതും സ്വച്ഛകാന്തിയാൽ പ്രകാശിക്കുന്നതും; കൂടാതെ തീരങ്ങളിൽ വളർന്ന പുതുമയുള്ള ഉയർന്ന പച്ചപ്പുല്മേടുകളും ഇളം പുല്ലുകളും അതിനെ അലങ്കരിച്ചു.
Verse 42
नृत्यद्भिरिव शाखोटैर्वर्जयंतं स्वसंभवम् । कामदेवैस्सारसैश्च मत्तचक्रांगशोभितैः
നൃത്തം ചെയ്യുന്നുവെന്നപോലെ തോന്നുന്ന ശാഖാഗുച്ചങ്ങൾ തങ്ങളിലുണ്ടായ ഫലങ്ങളെ അകറ്റുന്നതുപോലെ കാണപ്പെട്ടു; ആ ദൃശ്യം കാമദേവനെപ്പോലെ പ്രേമം ഉണർത്തുന്ന സാരസാദി പക്ഷികളും മദോന്മത്തമായി ദീപ്തമായ ചക്രവാകപ്പക്ഷികളും കൊണ്ട് ശോഭിച്ചു.
Verse 43
मधुराराविभिर्मोदकारिभिर्भ्रमरादिभिः । शब्दायमानं च मुदा कामोद्दीपनकारकम्
ഭ്രമരാദികളുടെ മധുര ഗുഞ്ജനവും ആനന്ദം പകരുന്ന നാദങ്ങളും കൊണ്ട് ആ സ്ഥലം മുഴങ്ങിപ്പൊങ്ങി; ആ ഹർഷഭരിത ശബ്ദസമൂഹം കാമഭാവത്തെ ഉണർത്തി കൂടുതൽ ഉത്തേജിപ്പിച്ചു.
Verse 44
वासवस्य कुबेरस्य यमस्य वरुणस्य च । अग्नेः कोणपराजस्य मारुतस्य परस्य च
ഇത് ഇന്ദ്രൻ, കുബേരൻ, യമൻ, വരുണൻ; കൂടാതെ അഗ്നി, കോണപരാജ, മാരുതൻ, പരൻ—ഈ ദേവന്മാരെ സംബന്ധിച്ചതാണ്।
Verse 45
पुरीभिश्शोभिशिखरं मेरोरुच्चैस्सुरालयम् । रंभाशचीमेनकादिरंभोरुगणसेवितम्
മേരു ശിഖരത്തിൽ അത്യുച്ചത്തിൽ ദേവനഗരം ദീപ്തിയായി വിരാജിക്കുന്നു; അനേകം പ്രകാശമാന കൊട്ടാരങ്ങൾ അതിന്റെ ശിഖരം ശോഭിപ്പിക്കുന്നു. അവിടെ രംഭ, ശചീ, മേനക മുതലായ ദിവ്യസ്ത്രീകൾ സന്നിഹിതരായി, മനോഹര അപ്സരാഗണങ്ങൾ സേവിക്കുന്നു।
Verse 46
किं त्वमिच्छसि सर्वेषां पर्वतानां हि भूभृताम् । सारभूते महारम्ये संविहर्तुं महागिरौ
ഹേ ദേവീ, നീ എന്താണ് ആഗ്രഹിക്കുന്നത്—എല്ലാ ഭൂഭൃത പർവ്വതങ്ങളിലെയും സാരഭൂതവും അത്യന്തം രമണീയവുമായ ആ മഹാഗിരിയിൽ വിഹരിച്ച് ക്രീഡിക്കാനോ?
Verse 47
तत्र देवी सखियुता साप्सरोगणमंडिता । नित्यं करिष्यति शची तव योग्यां सहायताम्
അവിടെ ദേവി ശചീ സഖികളോടുകൂടി, അപ്സരസ്സുകളുടെ സംഘങ്ങളാൽ അലങ്കൃതയായി, നിത്യം നിനക്കു യോജ്യമായ സഹായം ചെയ്യും.
Verse 48
अथवा मम कैलासे पर्वतेंद्रे सदाश्रये । स्थानमिच्छसि वित्तेशपुरीपरिविराजिते
അല്ലെങ്കിൽ നീ എന്റെ കൈലാസത്തിൽ—പർവ്വതേന്ദ്രൻ, സദാശ്രയം, കുബേരന്റെ പുരിയാൽ വിരാജിതം—അവിടെ വാസസ്ഥലം ആഗ്രഹിക്കുന്നുവോ?
Verse 49
गंगाजलौघप्रयते पूर्णचन्द्रसमप्रभे । दरीषु सानुषु सदा ब्रह्मकन्याभ्युदीरिते
അത് ഗംഗാജലത്തിന്റെ ഉന്മത്തമായ ഒഴുക്കുപോലെ തോന്നി, പൂർണ്ണചന്ദ്രസമമായ പ്രഭയിൽ ദീപ്തമാണ്. താഴ്വരകളിലും പർവ്വതസാനുക്കളിലും നിലകൊണ്ട്, ബ്രഹ്മകന്ന്യകൾ നിത്യം പാടിപ്പുകഴ്ത്തുന്നു.
Verse 50
नानामृगगणैर्युक्ते पद्माकरशतावृते । सर्वैर्गुणैश्च सद्वस्तुसुमेरोरपि सुंदरि
ഹേ സുന്ദരി, അത് നാനാവിധ മൃഗസംഘങ്ങളാൽ സമൃദ്ധവും, നൂറുകണക്കിന് പദ്മസരോവരങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടതുമാണ്. സകല ഗുണങ്ങളാലും സമ്പന്നമായ ആ ശുഭസ്ഥലം, ശ്രേഷ്ഠ സുമേരുവിനേക്കാളും മനോഹരം.
Verse 51
स्थानेष्वेतेषु यत्रापि तवांतःकरणे स्पृहा । तं द्रुतं मे समाचक्ष्व वासकर्तास्मि तत्र ते
ഈ പുണ്യസ്ഥാനങ്ങളിൽ നിന്റെ അന്തഃകരണത്തിന് യഥാർത്ഥമായി ഏത് സ്ഥലത്തോടാണ് ആഗ്രഹമോ, അത് ഉടൻ എനിക്കു പറയുക; നിനക്കായി ഞാൻ അവിടെയേ വസിക്കും।
Verse 52
ब्रह्मोवाच । इतीरिते शंकरेण तदा दाक्षायणी शनैः । इदमाह महादेवं लक्षणं स्वप्रकाशनम्
ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു—ശങ്കരൻ ഇങ്ങനെ അരുളിയപ്പോൾ ദാക്ഷായണി സതി മന്ദമായി മഹാദേവനോട് ഈ വചനങ്ങൾ പറഞ്ഞു; അവ സ്വയംപ്രകാശമായ ലക്ഷണം വെളിപ്പെടുത്തുന്നതായിരുന്നു।
Verse 53
सत्युवाच । हिमाद्रावेव वसितुमहमिच्छे त्वया सह । न चिरात्कुरु संवासं तस्मिन्नेव महागिरौ
സതി പറഞ്ഞു—ഞാൻ നിനക്കൊപ്പം ഹിമാദ്രിയിലേ തന്നെ വസിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; വൈകാതെ ആ മഹാഗിരിയിലേ തന്നെ നമ്മുടെ വാസം ഒരുക്കുക।
Verse 54
ब्रह्मोवाच । अथ तद्वाक्यमाकर्ण्य हरः परममोहितः । हिमाद्रिशिखरं तुंगं दाक्षायण्या समं ययौ
ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു—ആ വചനങ്ങൾ കേട്ട് ഹരൻ (ശിവൻ) അത്യന്തം മോഹിതനായി; ദാക്ഷായണിയോടൊപ്പം ഹിമാദ്രിയുടെ ഉയർന്ന ശിഖരത്തിലേക്ക് പോയി।
Verse 55
सिद्धांगनागणयुतमगम्यं चैव पक्षिभिः । अगमच्छिखरं रम्यं सरसीवनराजितम्
അവൾ തടാകങ്ങളും പച്ചപ്പുള്ള വനോദ്യാനങ്ങളും അലങ്കരിച്ച മനോഹര ശിഖരത്തിലെത്തി; സിദ്ധാംഗനകളുടെ സംഘങ്ങൾ കൂടെയുണ്ടായിരുന്നു, അത്ര ഉയർന്നതായിരുന്നു അത്—പക്ഷികൾക്കും എളുപ്പം സമീപിക്കാനാകാത്തത്।
Verse 56
विचित्ररूपैः कमलैः शिखरं रत्नकर्बुरम् । बालार्कसदृशं शंभुराससाद सतीसखः
സതിയോടുകൂടെ ഉള്ള ശംഭു ആ ശിഖരത്തെ പ്രാപിച്ചു—വിചിത്രരൂപങ്ങളായ കമലങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടതും, രത്നവർണ്ണവൈവിധ്യത്തോടെ മിനുങ്ങുന്നതും, പുതുതായി ഉദിച്ച സൂര്യനെപ്പോലെ ദീപ്തമായതുമായിരുന്നു അത്.
Verse 57
स्फटिकाभ्रमये तस्मिन् शादवलद्रुमराजिते । विचित्रपुष्पावलिभिस्सरसोभिश्च संयुते
അവിടെ സ്ഫടികംപോലെ, മേഘപ്രകാശംപോലെ ദീപ്തമായ ആ പ്രദേശം—പച്ചപ്പുള്ള പുൽമേടുകളും ശ്രേഷ്ഠ വൃക്ഷങ്ങളും കൊണ്ട് അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടതും—വിചിത്ര പുഷ്പനിരകളും മനോഹര സരോവരങ്ങളും ചേർന്നതുമായിരുന്നു.
Verse 58
प्रफुल्लतरुशाखाग्रं गुंजद्भ्रमरसेवितम् । पंकेरुहैः प्रफुल्लैश्च नीलोत्पलचयैस्तथा
വൃക്ഷശാഖകളുടെ അഗ്രങ്ങൾ പൂർണ്ണമായി വിരിഞ്ഞിരുന്നു; ഗുഞ്ജരിക്കുന്ന ഭ്രമരങ്ങൾ അവയെ സേവിച്ചു. കൂടാതെ ആ സ്ഥലം വിരിഞ്ഞ പദ്മങ്ങളാലും നീലോത്പലക്കൂട്ടങ്ങളാലും അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു.
Verse 59
शोभितं चक्रवाकाद्यैः कादंबैर्हंसशंकुभिः । प्रमत्तसारसैः क्रौंचैर्नीलस्कंधैश्च शब्दितैः
ആ സ്ഥലം ചക്രവാകാദി പക്ഷിക്കൂട്ടങ്ങളാലും, കാദംബ പക്ഷികളും ഹംസനിരകളും കൊണ്ടും ശോഭിച്ചു; ഉന്മത്തമായ സാരസങ്ങൾ, ക്രൗഞ്ചങ്ങൾ, നീലകണ്ഠ പക്ഷികൾ എന്നിവയുടെ നാദം കൊണ്ട് മുഴങ്ങുകയും ചെയ്തു।
Verse 60
पुंस्कोकिलानां निनदैर्मधुरैर्गणसेवितैः । तुरंगवदनैस्सिद्धैरप्सरोभिश्च गुह्यकैः
ആ സ്ഥലം ആൺകുയിലുകളുടെ മധുര കൂജനാദത്തോടെ മുഴങ്ങുകയും ശിവഗണങ്ങളുടെ സേവനത്തോടെ പരിവൃതമാവുകയും ചെയ്തു; കൂടാതെ സിദ്ധർ, അപ്സരസുകൾ, ഗൂഢസ്വഭാവമുള്ള ഗുഹ്യകർ എന്നിവരും ഉണ്ടായിരുന്നു—അവരിൽ ചിലർക്കു കുതിരമുഖംപോലെയും ഉണ്ടായിരുന്നു।
Verse 61
विद्याधरीभिर्देवीभिः किन्नरीभिर्विहारितम् । पुरंध्रीभिः पार्वतीभिः कन्याभिरभिसंगतम्
വിദ്യാധരീ കന്യകമാരും ദിവ്യദേവിമാരും കിന്നരീ സ്ത്രീകളും അവളെ ആനന്ദത്തോടെ സേവിച്ചു വിനോദിപ്പിച്ചു; കൂടാതെ കുലസ്ത്രീകളും പാർവതിസദൃശമായ സഹചാരിണികളും യുവതികന്യകമാരും അവളെ ചുറ്റിനിന്നു.
Verse 62
विपंचीतांत्रिकामत्तमृदंगपटहस्वनैः । नृत्यद्भिरप्सरोभिश्च कौतुकोत्थैश्च शोभितम्
വീണ മുതലായ തന്ത്രി വാദ്യങ്ങളുടെ നാദവും, മൃദംഗവും പടഹവും മുഴക്കുന്ന ഉന്മാദധ്വനിയും അതിനെ ശോഭിപ്പിച്ചു; നൃത്തം ചെയ്യുന്ന അപ്സരസ്സുകളും ആനന്ദത്തിൽ നിന്നുയർന്ന പല കൗതുകോത്സവങ്ങളും അതിനെ കൂടുതൽ മനോഹരമാക്കി.
Verse 63
देविकाभिर्दीर्घिकाभिर्गंधिभिस्सुसमावृतम् । प्रफुल्लकुसुमैर्नित्यं सकुंजैरुपशोभितम्
ആ സ്ഥലം സുഗന്ധമുള്ള ദീർഘികകളും പദ്മസരോവരങ്ങളും കൊണ്ട് മനോഹരമായി ചുറ്റപ്പെട്ടിരുന്നു; നിത്യവും വിരിഞ്ഞ പുഷ്പങ്ങളും രമ്യമായ കുഞ്ജങ്ങളും കൊണ്ട് അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു।
Verse 64
शैलराजपुराभ्यर्णे शिखरे वृषभध्वजः । सह सत्या चिरं रेमे एवंभूतेषु शोभनम्
പർവ്വതരാജന്റെ നഗരത്തിനടുത്തുള്ള ഉയർന്ന ശിഖരത്തിൽ വൃഷഭധ്വജൻ (ശിവൻ) സതിയോടൊപ്പം ദീർഘകാലം ക്രീഡിച്ചു; അപ്പോൾ എല്ലാം മംഗളവും മനോഹരവും ആയി തോന്നി।
Verse 65
तस्मिन्स्वर्गसमे स्थाने दिव्यमानेन शंकरः । दशवर्षसहस्राणि रेमे सत्या समं मुदा
സ്വർഗ്ഗസമമായ ആ സ്ഥലത്ത് ദിവ്യപ്രഭയിൽ ദീപ്തനായ ശങ്കരൻ സതിയോടൊപ്പം ആനന്ദത്തോടെ പത്തായിരം വർഷം ക്രീഡിച്ചു।
Verse 66
स कदाचित्ततस्स्थानादन्यद्याति स्थलं हरः । कदाचिन्मेरुशिखरं देवी देववृतं सदा
ചിലപ്പോൾ ഹരൻ (ശിവൻ) ആ വാസസ്ഥലത്തിൽ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടു മറ്റൊരു സ്ഥലത്തേക്ക് പോകുന്നു. ചിലപ്പോൾ, ഹേ ദേവീ, ദേവഗണങ്ങൾ നിത്യവും ചുറ്റിനിൽക്കെ മേരുശിഖരത്തിലേക്ക് ഗമിക്കുന്നു।
Verse 67
द्वीपान्नाना तथोद्यानवनानि वसुधातलम् । गत्वागत्वा पुनस्तत्राभ्येत्य रेमे सतीसुखम्
അനവധി ദ്വീപുകളും ഉദ്യാനങ്ങളും വനങ്ങളും നിറഞ്ഞ ഭൂതലമൊട്ടാകെ വീണ്ടും വീണ്ടും സഞ്ചരിച്ച്, സതി പുനഃപുനഃ അവിടേക്ക് മടങ്ങിവന്ന് സ്വന്തം ആനന്ദത്തിൽ രമിച്ചു।
Verse 68
न जज्ञे स दिवा रात्रौ न ब्रह्मणि तपस्समम् । सत्यां हि मनसा शंभुः प्रीतिमेव चकार ह
പകലോ രാത്രിയോ—തപസ്സിൽ അവനോടു തുല്യൻ ആരും ജനിച്ചില്ല; ബ്രഹ്മനിലും പോലും അല്ല. കാരണം ശംഭു മനസ്സിൽ സതിയെ ധരിച്ചു പ്രീതിയേയും ആനന്ദമേയും മാത്രം അനുഭവിച്ചു।
Verse 69
एवं महादेवमुखं सत्यपश्यत्स्म सर्वदा । महादेवोऽपि सर्वत्र सदाद्राक्षीत्सतीमुखम्
ഇങ്ങനെ സതി എപ്പോഴും മഹാദേവന്റെ മുഖം നോക്കി നിന്നു; മഹാദേവനും എവിടെയായാലും നിരന്തരം സതിയുടെ മുഖം തന്നെയായിരുന്നു ദർശിച്ചത്।
Verse 70
एवमन्योन्यसंसर्गादनुरागमहीरुहम् । वर्द्धयामासतुः कालीशिवौ भावांबुसेचनैः
ഇങ്ങനെ പരസ്പരസാന്നിധ്യത്തിലൂടെ കാളിയും ശിവനും അനുരാഗഭക്തിയുടെ മഹാവൃക്ഷത്തെ വളർത്തി; അന്തർഭാവങ്ങളെന്ന ജീവദായക ജലധാരയാൽ അതിനെ നനച്ചു।
Frequently Asked Questions
The chapter presents a Kailāsa-set dialogue context: Brahmā narrates and Satī addresses Śiva during the onset of the monsoon, using the storm’s arrival as the immediate narrative occasion rather than a single ritual event.
The monsoon functions as an outer mirror of inner states—viraha, agitation, and anticipatory tension—showing how cosmic processes (ṛtu and atmospheric upheaval) can signify shifts in dharma, relationship, and impending narrative conflict.
Thunderous cloud-masses, violent winds, lightning, obscuration of sun and moon, day resembling night, and wind-driven trees and clouds—depicted as overwhelming, fear-inducing, and psychologically stirring phenomena.