Paramātma-Svarūpa-Nirṇaya: Strī–Puṃ–Napuṃsaka-Vicāra (Inquiry into the Supreme Self and Gendered Forms)

Verse 1

सूत उवाच । श्रुत्वोपदिष्टं गुरुणा वेदार्थं मुनिपुंगवः । परमात्मनि संदिग्धं परिपप्रच्छ सादरम्

സൂതൻ പറഞ്ഞു—ഗുരുവാൽ ഉപദേശിക്കപ്പെട്ട വേദാർത്ഥം ശ്രവിച്ചിട്ടും, മുനികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ആ ഋഷി പരമാത്മാവിനെക്കുറിച്ച് സംശയത്തോടെ, ആദരപൂർവ്വം വീണ്ടും (ഗുരുവിനോട്) ചോദിച്ചു.

Verse 2

वामदेव उवाच । ज्ञानशक्तिधर स्वामिन्परमानन्दविग्रह । प्रणवार्थामृतं पीतं श्रीमुखख्जात्परिस्रुतम्

വാമദേവൻ പറഞ്ഞു— ഹേ ജ്ഞാനശക്തിധര സ്വാമിനേ, ഹേ പരമാനന്ദവിഗ്രഹമേ! നിന്റെ ശ്രീമുഖത്തിൽ നിന്ന് പ്രസൃതമായ പ്രണവം (ഓം) എന്ന അർത്ഥാമൃതം ഞാൻ പാനം ചെയ്തു॥

Verse 3

दृढप्रज्ञश्च जातोऽस्मि संदेहो विगतो मम । किंचिदन्यन्महासेन पृच्छामि त्वां शृणु प्रभो

ഞാൻ ഇപ്പോൾ ദൃഢപ്രജ്ഞനായിരിക്കുന്നു; എന്റെ സംശയം നീങ്ങി. എങ്കിലും, ഹേ മഹാസേന, ഞാൻ നിന്നോട് മറ്റൊന്ന് ചോദിക്കുന്നു—ഹേ പ്രഭോ, കേൾക്കുക॥

Verse 4

सदाशिवादिकीटांतरूपस्य जगतः स्थितिः । स्त्रीपुंरूपेण सर्वत्र दृश्यते न हि संशयः

സദാശിവനിൽ നിന്ന് ഏറ്റവും ചെറു കീടം വരെ, ഈ ജഗത്ത് പല രൂപങ്ങളിൽ നിലകൊള്ളുന്നു. എല്ലായിടത്തും അത് സ്ത്രീ-പുരുഷ ദ്വയരൂപമായി ദൃശ്യമാകുന്നു—ഇതിൽ സംശയമില്ല॥

Verse 5

एवं रूपस्य जगतः कारणं यत्सनातनम् । स्त्रीरूपं तत्किमाहोस्वित्पुरुषो वा नपुंसकम्

ഇങ്ങനെ രൂപമയമായ ജഗത്തിന്റെ കാരണമായ ആ സനാതന തത്ത്വം—അത് സ്ത്രീരൂപമാണോ, പുരുഷരൂപമാണോ, അല്ലെങ്കിൽ ലിംഗാതീതമായ നിർലിംഗ (നപുംസക) സ്വരൂപമാണോ?

Verse 6

उत मिश्रं किमन्यद्वा न जातस्तत्र निर्णयः । बहुधा विवदन्तीह विद्वांसश्शास्त्रमोहिताः

അല്ലെങ്കിൽ അത് മിശ്രസിദ്ധാന്തമാണോ, മറ്റെന്തെങ്കിലും ആണോ—അവിടെ ഒരു സ്ഥിരനിർണ്ണയം ഉണ്ടായിട്ടില്ല. ഇവിടെ ശാസ്ത്രവാദമോഹത്തിൽ പെട്ട പണ്ഡിതർ പലവിധം വാദിക്കുന്നു.

Verse 7

जगत्सृष्टिविधायिन्यः श्रुतयो जगता सह । विष्णुब्रह्मादयो देवाः सिद्धाश्च न विदन्ति हि

ജഗത്സൃഷ്ടിയുടെ വിധി ഉപദേശിക്കുന്ന ശ്രുതികളും ജഗത്തോടുകൂടെ ആ പരമതത്ത്വത്തെ പൂർണ്ണമായി അറിയുന്നില്ല; വിഷ്ണു-ബ്രഹ്മാദി ദേവന്മാരും സിദ്ധന്മാരും പോലും അവനെ യഥാർത്ഥത്തിൽ ഗ്രഹിക്കുന്നില്ല.

Verse 8

यथैक्यभावं गच्छेयुरेतदन्यच्च वेदय । जानामीति करोमीति व्यवहारः प्रदृश्यते

ഇതും അറിക: ജീവികൾ ഏകതാഭാവത്തിലേക്ക് നീങ്ങുമ്പോഴും ‘ഞാൻ അറിയുന്നു’ ‘ഞാൻ ചെയ്യുന്നു’ എന്ന ലോകവ്യവഹാരം ദൃശ്യമാകുന്നു.

Verse 9

स हि सर्वात्मसंसिद्धो विवादो नात्र कस्यचित् । सर्वदेहेन्द्रियमनोबुध्यहंकारसंभवः

ഇത് സർവാത്മയിൽ സ്ഥാപിതമായ സത്യം; ഇവിടെ ആരുടെയും തർക്കത്തിന് ഇടമില്ല. കാരണം ഈ (ഭേദബോധവും കലഹവും) ദേഹം, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ, മനസ്, ബുദ്ധി, അഹങ്കാരം എന്നിവയിൽ നിന്നാണ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്.

Verse 10

आहोस्वि दात्मनोरूपं महानत्रापि संशयः । द्वयमेतद्धि सर्व्वेषां विवादास्पदमद्भुतम्

അല്ലെങ്കിൽ പരമാത്മാവിന്റെ സ്വരൂപത്തെക്കുറിച്ചും ഇവിടെ വലിയ സംശയം നിലനിൽക്കുന്നു. സത്യത്തിൽ ഈ രണ്ടു കാര്യങ്ങളും എല്ലാവർക്കും അത്ഭുതകരമായ തർക്കഭൂമിയാകുന്നു.

Verse 11

उत्पाट्याज्ञानसंभूतं संशयाख्यं विषद्रुमम् । शिवाद्वैतमहाकल्पवृक्षभूमिर्यथाभवेत्

അജ്ഞാനത്തിൽ നിന്നുയർന്ന ‘സംശയം’ എന്ന വിഷവൃക്ഷത്തെ വേരോടെ പിഴുതെറിയുക; അപ്പോൾ ശിവന്റെ അദ്വൈത-തത്ത്വമായ മഹാകൽപവൃക്ഷത്തിന് നീ സാരവത്തായ ഭൂമിയാകും।

Verse 12

चित्तं मम यथा देव बोध्योऽस्मि कृपया तव । कृपातस्तव देवेश दृढज्ञानी भवा म्यहम्

ഹേ ദേവാ, നിന്റെ കൃപയാൽ എന്റെ ചിത്തം ബോധനത്തിന് യോഗ്യമാകട്ടെ. ഹേ ദേവേശാ, നിന്റെ കരുണയാൽ ഞാൻ ദൃഢജ്ഞാനത്തിൽ സ്ഥാപിതനാകട്ടെ.

Verse 14

सुब्रह्मण्य उवाच । एतदेव मुने गुह्यं शिवेन परिभाषितम् । अम्बायाः शृण्वतो देव्या वामदेव ममापि हि

സുബ്രഹ്മണ്യന്‍ പറഞ്ഞു—ഹേ മുനേ, ഇതുതന്നെയാണ് ശിവന്‍ വിശദീകരിച്ച ഗുഹ്യരഹസ്യം; ദേവി അംബാ കേള്‍ക്കുമ്പോഴും, വാമദേവനും ഞാനും കേള്‍ക്കുമ്പോഴും (അവന്‍) പറഞ്ഞു.

Verse 15

तस्याः स्तन्यं तदा पीत्वा संतृप्तोऽस्मि मुहुर्मुहुः । श्रुतवान्निश्चलं तद्वै निश्चितं मे विचारितम्

അന്ന് അവളുടെ സ്തന്യം പാനം ചെയ്ത് ഞാൻ വീണ്ടും വീണ്ടും തൃപ്തനായി. ആ നിശ്ചല സത്യം കേട്ട് ഞാൻ അതിനെ മനനം ചെയ്തു; അത് എന്റെ മനസ്സിൽ ദൃഢമായി നിശ്ചയമായി.

Verse 16

इति श्रीशिवमहापुराणे षष्ठ्यां कैलाससंहितायां शिवतत्त्ववर्णनन्नाम षोडशोऽध्यायः

ഇങ്ങനെ ശ്രീശിവമഹാപുരാണത്തിലെ ആറാം കൈലാസസംഹിതയിൽ “ശിവതത്ത്വവർണ്ണനം” എന്ന പേരിലുള്ള പതിനാറാം അധ്യായം സമാപിച്ചു।

Verse 17

कर्मास्ति तत्त्वादारभ्य शास्त्रवादस्सुविस्तरः । यथाविवेकं श्रोतव्यो ज्ञानिना ज्ञानदो मुने

ഹേ മുനേ, തത്ത്വത്തിൽ നിന്ന് ആരംഭിച്ച് കർമ്മപര്യന്തം ശാസ്ത്രവാദം അത്യന്തം വിപുലമാണ്. ജ്ഞാനി വിവേകത്തോടെ ഇതു ശ്രവിക്കണം; ഇത് സത്യജ്ഞാനം നൽകുന്നു.

Verse 18

त्वयोपदिष्टा ये शिष्यास्तत्र को वा भवत्समः । कपिलादिषु शास्त्रेषु भ्रमंत्यद्यापि तेऽधमाः

നിങ്ങൾ ഉപദേശിച്ച ശിഷ്യന്മാരിൽ നിങ്ങളോട് സമനായവർ ആരുണ്ട്? എന്നിട്ടും ആ അധമർ ഇന്നും കപിലാദി ശാസ്ത്രങ്ങളിൽ അലഞ്ഞുതിരിയുന്നു, ശിവമാർഗത്തിൽ നിന്ന് വിമുഖരായി.

Verse 19

ते शप्ता मुनिभिः षड्भिश्शिवनिन्दा पराः पुरा । न श्रोतव्या हि तद्वार्त्ता तेऽन्यथावादिनो यतः

പുരാതനകാലത്ത് ശിവനിന്ദയിൽ ലീനരായവർ ആറു മുനിമാരുടെ ശാപം പ്രാപിച്ചു. അതുകൊണ്ട് അവരുടെ വർത്ത കേൾക്കരുത്; അവർ വക്രവും ഭ്രമജനകവുമായ വാദങ്ങൾ പറയുന്നവരാണ്.

Verse 20

अनुमानप्रयोगस्याप्यवकाशो न विद्यते । पंचावयवयुक्तस्य स तु धूमस्य दर्शनात्

ഇവിടെ അനുമാനപ്രയോഗത്തിനും അവസരം ഇല്ല; കാരണം പഞ്ചാവയവയുക്തമായ ന്യായപ്രക്രിയ പുകയുടെ ദർശനത്തിൽ നിന്നാണ് പ്രവർത്തനം തുടങ്ങുന്നത്.

Verse 21

पर्व्वतस्याग्निमद्भावं वदंत्यत्रापि सुव्रत । प्रत्यक्षस्य प्रपंचस्य दर्शनालंबनं त्वतः

ഹേ സുവ്രത, ഇവിടെ പോലും അവർ പർവതത്തിനുള്ളിൽ അഗ്നിയുണ്ടെന്ന് പറയുന്നു. അതിനാൽ പ്രത്യക്ഷമായി കാണുന്ന ലോകം ഒരു അന്തർനിഹിത ആശ്രയം—അദൃശ്യ ശക്തി—മേൽ അധിഷ്ഠിതമാണെന്ന് ഗ്രഹിക്കാം.

Verse 22

ज्ञातव्यः परमेशानः परमात्मा न संशयः । स्त्रीपुंरूपमयं विश्वं प्रत्यक्षेणैव दृश्यते

പരമേശാനനെയേ പരമാത്മാവായി അറിയുക—ഇതിൽ സംശയമില്ല. സ്ത്രീ-പുരുഷ രൂപങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞ ഈ സർവ്വവിശ്വം പ്രത്യക്ഷമായി അവന്റെ തന്നെ പ്രകാശമായി ദൃശ്യമാണ്।

Verse 23

षट्कोशरूपः पिण्डो हि तत्र चाद्यत्रयम्भवेत् । मात्रंशजं पुनश्चान्यत्पित्रंशजमिति श्रुतिः

ഈ പിണ്ഡം (ദേഹധാരി ജീവൻ) യഥാർത്ഥത്തിൽ ഷട്കോശസ്വരൂപമാണ്; അവയിൽ ആദ്യത്തെ മൂന്ന് അവിടെ നിന്നുതന്നെ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ശേഷിക്കുന്നവയെക്കുറിച്ച് ശ്രുതിയിൽ—ചിലത് മാതൃഅംശജം, ചിലത് പിതൃഅംശജം എന്നു ശ്രവിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 24

एवं सर्वशरीरेषु स्त्रीपुंभावविदो जनाः । परमात्मन्यपि मुने स्त्रीपुंभावं विदुर्बुधा

ഇങ്ങനെ എല്ലാ ശരീരങ്ങളിലും സ്ത്രീ-പുരുഷഭാവം തിരിച്ചറിയുന്നവർ—ഹേ മുനേ—പരമാത്മനിലും സ്ത്രീയും പുരുഷനും എന്ന ശക്തിഭാവം ജ്ഞാനികൾ അറിയുന്നു।

Verse 25

निवर्त्तनं जगत्त्वस्य चिच्छब्देन विधीयते । त्रिलिंगवर्त्ती सच्छब्दः पुरुषोत्र विधीयताम्

ജഗത്ത്വഭാവത്തിന്റെ നിവർത്തനം ‘ചിത്’ എന്ന പദം പഠിപ്പിക്കുന്നു. ഇവിടെ ‘സത്’ എന്ന പദം ത്രിലിംഗത്തിൽ വർത്തിക്കുന്ന പുരുഷൻ (പരമപുരുഷൻ) എന്നു ഗ്രഹിക്കണം—ഇങ്ങനെ സ്ഥാപിക്കപ്പെടട്ടെ।

Verse 27

प्रकाशवाची स भवेत्सत्प्रकाश इति स्फुटम् । ज्ञानशब्दस्य पर्य्यायश्चिच्छब्दः स्त्रीत्वमागतः

അവൾ പ്രകാശത്തെ പ്രസ്ഫുടിപ്പിക്കുന്നവൾ; അതിനാൽ അവൾ വ്യക്തമായി ‘സത്പ്രകാശാ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ചിത്’ എന്ന പദം ‘ജ്ഞാനം’ എന്നതിന്റേ പര്യായമാണ്; ഇവിടെ അത് സ്ത്രീലിംഗരൂപത്തിൽ പ്രതിപാദിക്കുന്നു।

Verse 28

प्रकाशश्चिच्च मिथुनं जगत्कारणतां गतम् । सच्चिदात्मन्यपि तथा जगत्कारणतां गतम्

പ്രകാശവും ചിത്തും—ഈ യുഗ്മ ഐക്യം ജഗത്തിന്റെ കാരണത്വം പ്രാപിക്കുന്നു. അതുപോലെ സത്-ചിത്-സ്വരൂപമായ തത്ത്വവും ജഗത്‌കാരണമെന്നു പ്രസ്താവിക്കുന്നു।

Verse 29

एकत्रैव शिवश्शक्तिरिति भावो विधीयते । तैलवर्त्त्यादिमालिन्यात्प्रकाशस्यापि वर्त्तते

ശിവനും ശക്തിയും ഒരേ തത്ത്വമായി ഏകത്രമാണെന്ന ഭാവം സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു. എങ്കിലും എണ്ണ, തിരി മുതലായ മലിനതകളാൽ പ്രകാശവും (അവിരോധമായി അല്ലാതെ) വ്യത്യസ്തമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നതായി കാണപ്പെടുന്നു।

Verse 30

मालिन्यमशिवत्वं च चिताग्न्यादिषु दृश्यते । एवं विवर्त्तकत्वेन शिवत्वं श्रुतिचोदितम्

ചിതാഗ്നി മുതലായവയിൽ മലിനതയും അശിവത്വവും കാണപ്പെടുന്നു. എങ്കിലും വിവർത്തസിദ്ധാന്തം പ്രകാരം അവയിലും ശിവസ്വഭാവം വേദവാക്യങ്ങൾ സ്ഥാപിക്കുന്നു.

Verse 31

जीवाश्रितायाश्चिच्छक्तेर्दौर्बल्यं विद्यते सदा । तन्निवृत्यर्थमेवात्र शक्तित्वं सार्वकालिकम्

ജീവനിൽ ആശ്രിതമായ ചിത്‌ശക്തി എപ്പോഴും ദൗർബല്യമുള്ളതായി കാണപ്പെടുന്നു. ആ പരിമിതി നീക്കാനായി ഇവിടെ ഭഗവാന്റെ ശക്തി സർവകാലവും പ്രവർത്തിക്കുന്നതെന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു.

Verse 32

बलवाञ्छक्तिमांश्चेति व्यवहारः प्रदृश्यते । लोके वेदे च ससतं वामदेव महामुने

ഹേ മഹാമുനി വാമദേവാ! ലോകത്തിലും വേദത്തിലും സദാ (പ്രഭു) ‘ബലവാൻ’ എന്നും ‘ശക്തിമാൻ’ എന്നും വിളിക്കപ്പെടുന്ന പ്രയോഗം കാണപ്പെടുന്നു.

Verse 33

एवं शिवत्वं शक्तित्वं परमात्मनि दर्शितम् । शिवशक्त्योस्तु संयोगादानंदस्सततोदितः

ഇങ്ങനെ പരമാത്മനിൽ ശിവത്വവും ശക്തിത്വവും ഇരുന്നതായി കാണിച്ചിരിക്കുന്നു. ശിവ-ശക്തികളുടെ സംയോഗത്തിൽ നിന്ന് സദാ ഉദിക്കുന്ന ആനന്ദം നിരന്തരം പ്രകാശിക്കുന്നു.

Verse 34

अतो मुने तमुद्दिश्य मुनयः क्षीणकल्मषाः । शिवे मनस्समाधाय प्राप्ताश्शिवमनामयम्

അതുകൊണ്ട് ഹേ മുനേ! അവനെയേ ലക്ഷ്യമാക്കി, മലിനതകൾ ക്ഷയിച്ച ഋഷിമാർ മനസ്സിനെ ശിവനിൽ സമാധിയായി സ്ഥാപിച്ചു; നിർമലവും ദുഃഖരഹിതവും ആയ ശിവപദം അവർ പ്രാപിച്ചു.

Verse 35

सर्वात्मत्वं तयोरेवं ब्रह्मेत्युपनिषत्सु च । गीयते ब्रह्मशब्देन बृंहिधात्वर्थगोचरम्

ഇങ്ങനെ ആ ഇരുവരുടെയും സർവ്വാത്മത്വം ഉപനിഷത്തുകളിൽ “ബ്രഹ്മം” എന്നു പാടപ്പെടുന്നു; “ബ്രഹ്മം” എന്ന പദം ബൃംഹ് ധാതുവിന്റെ അർത്ഥമായ വിപുലീകരണം, വ്യാപ്തി, മഹത്ത്വം എന്നിവ സൂചിപ്പിക്കുന്നു।

Verse 36

बृंहणत्वं बृहत्त्वं च शंभ्वाख्यविग्रहे । पंचब्रह्ममये विश्वप्रतीतिर्ब्रह्म शब्दिता

ശംഭു എന്നറിയപ്പെടുന്ന രൂപത്തിൽ വിപുലീകരണശക്തിയും മഹാവിസ്തൃതിയും രണ്ടും നിലകൊള്ളുന്നു; പഞ്ചബ്രഹ്മമയമായി ലോകബോധം ഉണ്ടാക്കുന്ന ആ പ്രകടനമാണ് “ബ്രഹ്മം” എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നത്।

Verse 37

प्रतिलोमात्मके हंसे वक्ष्यामि प्रणवोद्भवम् । तव स्नेहाद्वामदेव सावधानतया शृणु

ഹേ വാമദേവാ! നിനക്കുള്ള സ്നേഹത്താൽ ഹംസതത്ത്വത്തിൽ—പ്രതിലോമക്രമത്തിലും—പ്രണവം (ഓം) എങ്ങനെ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു എന്ന് ഞാൻ വിശദീകരിക്കും. പൂർണ്ണ ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കുക.

Verse 38

व्यंजनस्य सकारस्य हकारस्य च वर्जनात् । ओमित्येव भवेत्स्थूलो वाचकः परमात्मनः

വ്യഞ്ജനഘടകങ്ങളിൽ ‘സ’യും ‘ഹ’യും ഒഴിവാക്കിയാൽ ‘ഓം’ മാത്രമേ ശേഷിക്കൂ; ആ ‘ഓം’ തന്നെയാണ് പരമാത്മാവിന്റെ സ്ഥൂല (പ്രകട) വാചകവും ഉച്ചരിത നാമവും.

Verse 39

महामन्त्रस्स विज्ञेयो मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः । तत्र सूक्ष्मो महामन्त्रस्तदुद्धारं वदामि ते

ഇത് തത്ത്വദർശികളായ മുനിമാർ അറിഞ്ഞ മഹാമന്ത്രമാണ്. ഇതിൽ തന്നെ സൂക്ഷ്മ മഹാമന്ത്രം നിഗൂഢമായി നിലകൊള്ളുന്നു; അതിന്റെ ഉദ്ധാരവും ശരിയായ വിന്യാസവും ഞാൻ നിന്നോട് പറയുന്നു.

Verse 40

आद्ये त्रिपंचरूपे च स्वरे षोडशके त्रिषु । महामन्त्रो भवेदादौ स सकारो भवेद्यदा

ആദിയിൽ—ത്രി-പഞ്ചരൂപത്തിലും പതിനാറു സ്വരങ്ങളുടെ മൂന്നു കൂട്ടങ്ങളിലും—ആദ്യമായി ‘സ’കാരമുയരുമ്പോൾ, അതുതന്നെ ആരംഭ മഹാമന്ത്രമാകുന്നു.

Verse 41

हंसस्य प्रतिलोमः स्यात्सकारार्थश्शिवः स्मृतः । शक्त्यात्मको महामन्त्रवाच्यः स्यादिति निर्णयः

‘ഹംസം’ എന്നതിന്റെ പ്രതിലോമം ‘സ-ഹ’ ആകുന്നു. ‘സ’കാരാർഥം ശിവനെന്നും ‘ഹ’കാരമോ ശക്ത്യാത്മകമെന്നും സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു; അതിനാൽ ‘സ-ഹ’ തന്നെയാണ് മഹാമന്ത്രവാച്യം എന്ന നിർണ്ണയം.

Verse 42

गुरूपदेश काले तु सोहंशक्त्यात्मकश्शिवः । इति जीवपरो भूयान्महामन्त्रस्तदा पशुः

ഗുരുവിന്റെ ഉപദേശസമയത്ത് ‘സോഽഹം’ ശക്തിസ്വരൂപനായ ശിവനെ സാക്ഷാത്കരിക്കണം. ഇതുതന്നെ ജീവന് പരമ മഹാമന്ത്രം; ആ അവസ്ഥയിൽ അവൻ പശു (ബന്ധിതൻ) എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 43

शक्त्यात्मकश्शिवांशश्च शिवैक्याच्छिवसाम्यभाक् । प्रज्ञानं ब्रह्मवाक्ये तु प्रज्ञानार्थः प्रदृश्यते

ശക്തിസ്വരൂപമായ ഈ ആത്മാവ് ശിവന്റെ അംശവുമാണ്; ശിവൈക്യത്തിലൂടെ ശിവസാമ്യം പ്രാപിക്കുന്നു. അതിനാൽ ‘പ്രജ്ഞാനം ബ്രഹ്മ’ എന്ന മഹാവാക്യത്തിൽ ‘പ്രജ്ഞാനം’ എന്നതിന്റെ താത്പര്യം ആ പരമ ചൈതന്യം—ശിവസ്വരൂപം—എന്നുതന്നെ ദൃശ്യമാകുന്നു.

Verse 44

प्रज्ञानशब्दश्चैतन्यपर्य्यायस्स्यान्न संशयः । चैतन्यमात्मेति मुने शिवसूत्रं प्रवर्त्तितम्

ഹേ മുനേ, ‘പ്രജ്ഞാനം’ എന്ന പദം ‘ചൈതന്യം’ എന്നതിനുള്ള പര്യായമാണെന്നതിൽ സംശയമില്ല. ‘ചൈതന്യമേ ആത്മാവ്’ എന്ന് പ്രഖ്യാപിച്ച് ശിവസൂത്രം പ്രవర്തിതമായി; അത് പശുവിന് മോക്ഷം നല്കുന്ന പതി (ശിവൻ)നെ അന്തഃപ്രകാശമായി ഉപദേശിക്കുന്നു.

Verse 45

चैतन्यमिति विश्वस्य सर्वज्ञानक्रियात्मकम् । स्वातन्त्र्यं तत्स्वभावो यः स आत्मा परिकीर्त्तितः

‘ചൈതന്യം’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നത് വിശ്വമാകെ വ്യാപിച്ച് സർവ്വജ്ഞാന-സർവ്വക്രിയകളുടെ സാരമാണ്. സ്വഭാവമായി സ്വാതന്ത്ര്യം (പരമ സ്വതന്ത്രത) ഉള്ളതുതന്നെ ആത്മാവെന്ന് പ്രസിദ്ധീകരിക്കുന്നു.

Verse 46

इत्यादिशिवसूत्राणां वार्तिकं कथितं मया । ज्ञानं बंध इतीदं तु द्वितीयं सूत्रमीशितुः

ഇങ്ങനെ ആദിശിവസൂത്രങ്ങളിലെ വാർത്തികം ഞാൻ പറഞ്ഞു. ഇനി ‘ജ്ഞാനമേ ബന്ധം’—ഇതുതന്നെ ഈശ്വരന്റെ രണ്ടാം സൂത്രം.

Verse 47

ज्ञानमित्यात्मनस्तस्य किंचिज्ज्ञानक्रियात्मकम् । इत्याहाद्यपदेनेशः पशुवर्गस्य लक्षणम्

ആദ്യപദമായ “ജ്ഞാനം” എന്നതിലൂടെ ഈശൻ ജീവാത്മാവിന് പരിമിതമായ ജ്ഞാനവും ക്രിയാശക്തിയും ഉണ്ടെന്ന് സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അതേ ആദ്യവാക്കിലൂടെ ‘പശു’ വർഗത്തിന്റെ ലക്ഷണം പ്രസ്താവിക്കുന്നു।

Verse 48

एतद्द्वयं पराशक्तेः प्रथमं स्पंदतां गतम् । एतामेव परां शक्तिं श्वेताश्वतरशाखिनः

ഈ ദ്വയം പരാശക്തിയിൽ നിന്നുയർന്ന ആദ്യ സ്പന്ദനമാണ്; അതേ പരമശക്തിയെയാണു ശ്വേതാശ്വതര-ശാഖാനുയായികൾ പ്രസ്താവിക്കുന്നത്।

Verse 49

स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया चेत्यस्तुवन्मुदा । ज्ञानक्रियेच्छारूपं हि शंभोर्दृष्टित्रयं विदुः

അവർ ആനന്ദത്തോടെ ജ്ഞാനം, ബലം, ക്രിയ എന്നീ സ്വഭാവമുള്ള സ്വാഭാവിക ശക്തിയെ സ്തുതിക്കുന്നു; ജ്ഞാനികൾ ശംഭുവിന്റെ ത്രിവിധ ദൃഷ്ടി ജ്ഞാനം, ക്രിയ, ഇച്ഛ എന്ന രൂപത്തിൽ പ്രത്യക്ഷമെന്ന് അറിയുന്നു।

Verse 50

एतन्मनोमध्यगं सदिन्द्रियज्ञानगोचरम् । अनुप्रविश्य जानाति करोति च पशुः सदा

മനസ്സിന്റെ മദ്ധ്യത്തിൽ നിലകൊള്ളുകയും എപ്പോഴും ഇന്ദ്രിയജ്ഞാനഗോചരവുമായ ഈ തത്ത്വത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് ‘പശു’ (ബന്ധിത ജീവൻ) നിരന്തരം അറിയുകയും പ്രവർത്തിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു।

Verse 51

तस्मादात्मन एवेदं रूपमित्येव निश्चितम् । प्रपंचार्थं प्रवक्ष्यामि प्रणवै क्यप्रदर्शनम्

അതിനാൽ ഈ രൂപം നിശ്ചയമായും ആത്മാവിൽ നിന്നുതന്നെ ഉദ്ഭവിച്ചതെന്നു ദൃഢമായി നിശ്ചയിച്ചു. ഇനി ലോകപ്രപഞ്ചത്തിന്റെ പ്രകടനം വ്യക്തമാക്കുവാൻ പ്രണവം (ഓം) വെളിപ്പെടുത്തുന്ന ഏകത്വം ഞാൻ വ്യാഖ്യാനിക്കും.

Verse 52

ओंमितीदं सर्वमिति श्रुतिराह सनातनी । तस्माद्वेतीत्युपक्रम्य जगत्सृष्टिः प्रक्रीर्तिता

സനാതന ശ്രുതി പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു—“ഓം—ഇതുതന്നെ സർവ്വം.” അതിനാൽ ആ ആദിതത്ത്വത്തിൽ നിന്നാരംഭിച്ച് ജഗത്സൃഷ്ടി വ്യാഖ്യാനിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 53

तस्याः श्रुतेस्तु तात्पर्यं वक्ष्यामि श्रूयतामिदम् । तव स्नेहाद्वामदेव विवेकार्थविजृंभितम्

ഇപ്പോൾ ആ ശ്രുതിയുടെ യഥാർത്ഥ താത്പര്യം ഞാൻ പറയുന്നു—കേൾക്കുക. ഹേ വാമദേവാ, നിന്നോടുള്ള സ്നേഹത്താൽ വിവേകബോധം ഉണരുവാൻ ഈ ഉപദേശം വിരിയിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 54

शिवशक्तिसमायोगः परमात्मेति निश्चितम् । पराशक्तेस्तु संजाता चिच्छक्तिस्तु तदुद्भवा

ശിവ-ശക്തികളുടെ പരിപൂർണ്ണ സംയോഗം തന്നെയാണ് പരമാത്മാവ് എന്ന് നിശ്ചയം. പരാശക്തിയിൽ നിന്ന് ചിത്‌ശക്തി ഉദ്ഭവിക്കുന്നു; അതിൽ നിന്നാണ് സർവ്വപ്രപഞ്ചപ്രകടനം വിരിയുന്നത്.

Verse 55

आनन्दशक्तिस्तज्जास्यादिच्छाशक्तिस्तदुद्भवा । ज्ञानशक्तिस्ततो जाता क्रियाश क्तिस्तु पंचमी । एताभ्य एव संजाता निवृत्त्याद्याः कला मुने

അതിനുശേഷം ആനന്ദശക്തി ഉദ്ഭവിക്കുന്നു; അതിൽ നിന്ന് ഇച്ഛാശക്തി പിറക്കുന്നു. പിന്നെ ജ്ഞാനശക്തി ജനിക്കുന്നു; അഞ്ചാമതായി ക്രിയാശക്തി എന്നു പറയുന്നു. ഹേ മുനേ, ഇവയിൽ നിന്നുതന്നെ നിവൃത്തി മുതലായ കലകൾ ഉത്ഭവിക്കുന്നു.

Verse 56

चिदानन्दसमुत्पन्नौ नादबिन्दू प्रकीर्त्तितौ । इच्छाशक्तेर्मकारस्तु ज्ञानशक्तेस्तु पंचमः

ചിത്‌യും ആനന്ദവും നിന്നുയർന്ന രണ്ടു തത്ത്വങ്ങൾ ‘നാദ’വും ‘ബിന്ദു’വും എന്നു പ്രസിദ്ധം. അവയിൽ ‘മ’കാരം ഇച്ഛാശക്തിസ്വരൂപം; അഞ്ചാമത്തെ വർണം ജ്ഞാനശക്ത്യാത്മകം.

Verse 57

स्वरः क्रियाशक्तिजातो ह्यकारस्तु मुनीश्वर । इत्युक्ता प्रणवोत्पत्तिः पंचब्रह्मोद्भवं शृणु

ഹേ മുനീശ്വരാ! ക്രിയാശക്തിയിൽ നിന്നു ജനിക്കുന്ന സ്വരം ‘അ’കാരമാണ്. ഇങ്ങനെ പ്രണവം (ഓം) ഉദ്ഭവം പറഞ്ഞു; ഇനി പഞ്ചബ്രഹ്മങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള അതിന്റെ പ്രാദുർഭാവം കേൾക്കുക.

Verse 58

शिवादीशान उत्पन्नस्ततस्तत्पुरुषोद्भवः । ततोऽघोरस्ततो वामस्सद्योजातोद्भवस्ततः

ശിവനിൽ നിന്ന് ഈശാനൻ ഉദ്ഭവിച്ചു; അവനിൽ നിന്ന് തത്പുരുഷൻ ജനിച്ചു. തുടർന്ന് അഘോരൻ പ്രാദുർഭവിച്ചു; പിന്നെ വാമൻ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു; അതിൽ നിന്ന് സദ്യോജാതൻ ജനിച്ചു.

Verse 59

एतस्मान्मातृकादष्टत्रिंशन्मातृसमुद्भ वः । ईशानाच्छान्त्यतीताख्या कला जाताथ पूरुषात् । उत्पद्यते शान्तिकला विद्याऽघोरसमुद्भवा

ഈ മാതൃകാ-സ്രോതസ്സിൽ നിന്ന് മാതൃസമുദ്ഭവമായ മുപ്പത്തിയെട്ട് തത്ത്വങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ഈശാനനിൽ നിന്ന് ‘ശാന്ത്യതീതാ’ എന്ന കല, പുരുഷനിൽ നിന്ന് ശാന്തി-കല; അഘോരനിൽ നിന്ന് വിദ്യ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു.

Verse 60

प्रतिष्ठा च निवृत्तिश्च वाम सद्योद्भवे मते । ईशाच्चिच्छक्तिमुखतो विभोर्मिथुनपञ्चकम्

സിദ്ധാന്തപ്രകാരം പ്രതിഷ്ഠയും നിവൃത്തിയും വാമനും സദ്യോജാതനും സംബന്ധിച്ചവയായി നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഈശാനനിൽ നിന്ന് ആരംഭിച്ച്—ചിത്-ശക്തിയെ ആദിയായി—വിഭുവിന്റെ അഞ്ചു ദിവ്യ യുഗള തത്ത്വങ്ങൾ ഉപദേശിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 61

अनुग्रहादिकृत्यानां हेतुः पञ्चकमिष्यते । तद्विद्भिर्मुनिभिः प्राज्ञैर्वरतत्त्वप्रदर्शिभिः

അനുഗ്രഹം മുതലായ ദിവ്യ കൃത്യങ്ങൾക്ക് കാരണമായി അഞ്ചു ഹേതുക്കൾ അംഗീകരിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ തത്ത്വങ്ങളെ അറിയുന്ന, പരമേശ്വരന്റെ വര-തത്ത്വം വെളിപ്പെടുത്തുന്ന പ്രാജ്ഞ മുനിമാർ ഇതു ഉപദേശിച്ചു.

Verse 62

वाच्यवाचकसम्बन्धान्मिथुनत्वमुपेयुषि । कलावर्णस्वरूपेऽस्मिन्पञ्चके भूतपञ्चकम्

വാച്യവും വാചകവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തിൽ നിന്ന് യുഗ്മ-ഏകത ഉണ്ടാകുന്നു. കലാ, വർണ്ണ, സ്വരൂപസ്വഭാവമുള്ള ഈ പഞ്ചകത്തിൽ ഭൂതപഞ്ചകവും പഞ്ചരൂപമായി നിലകൊള്ളുന്നു।

Verse 63

वियदादि क्रमादासीदुत्पन्नम्मुनिपुङ्गव । आद्यं मिथुनमारभ्य पञ्चमं यन्मयं विदुः

ഹേ മുനിശ്രേഷ്ഠാ! ആകാശാദികളിൽ നിന്ന് ക്രമമായി ഈ വ്യക്തസൃഷ്ടി ഉദ്ഭവിച്ചു. ആദിമ ദ്വയം മുതൽ ആരംഭിച്ച്, അഞ്ചാമത്തേതിനെ ജ്ഞാനികൾ അതേ തത്ത്വമയമെന്ന് അറിയുന്നു।

Verse 64

शब्दैकगुण आकाशः शब्दस्पर्शगुणो मरुत् । शब्दस्पर्शरूपगुणप्रधानो वह्निरुच्यते

ആകാശത്തിന് ഏകഗുണം ശബ്ദം; വായുവിന് ശബ്ദവും സ്പർശവും. അഗ്നിയെ ശബ്ദ-സ്പർശ-രൂപ ഗുണങ്ങളിൽ പ്രധാനം എന്നു പറയുന്നു।

Verse 65

शब्दस्पर्शरूपरसगुणकं सलिलं स्मृतम् । शब्द्स्पर्शरूपरसगन्धाढ्या पृथिवी स्मृता

ജലത്തിന് ശബ്ദം, സ്പർശം, രൂപം, രസം എന്നീ ഗുണങ്ങളുണ്ടെന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു. ഭൂമിയെ ശബ്ദ-സ്പർശ-രൂപ-രസ-ഗന്ധ ഗുണങ്ങളാൽ സമൃദ്ധമെന്ന് സ്മരിക്കുന്നു।

Verse 66

व्यापकत्वञ्च भूतानामिदमेव प्रकीर्तितम् । व्याप्यत्वं वैपरीत्येन गन्धादिक्रमतो भवेत्

ഭൂതങ്ങളുടെ വ്യാപകത്വം ഇതുതന്നെയെന്ന് പ്രസ്താവിക്കുന്നു; അവയുടെ വ്യാപ്യത്വം എന്നാൽ വിപരീതക്രമത്തിൽ—ഗന്ധാദി ഗുണങ്ങളിൽ നിന്ന് ആരംഭിച്ച്—ഉണ്ടാകുന്നു।

Verse 67

भूतपञ्चकरूपोऽयम्प्रपञ्चः परिकीर्त्यते । विराट् सर्वसमष्ट्यात्मा ब्रह्माण्डमिति च स्फुटम्

ഈ പ്രത്യക്ഷമായ പ്രപഞ്ചം പഞ്ചമഹാഭൂതസ്വരൂപമാണെന്ന് കീര്ത്തിക്കപ്പെടുന്നു. സർവ്വസമഷ്ടികളുടെ സമഷ്ടി-ആത്മാവായ വിരാട് വ്യക്തമായി ‘ബ്രഹ്മാണ്ഡം’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 68

पृथिवीतत्त्वमारभ्य शिवतत्त्वावधि क्रमात् । निलीय तत्त्वसंदोहे जीव एव विलीयते

പൃഥിവീ-തത്ത്വത്തിൽ നിന്ന് ആരംഭിച്ച് ക്രമമായി ശിവ-തത്ത്വം വരെ, തത്ത്വസമൂഹത്തിൽ ലീനമായാൽ ജീവൻ തന്നേ ലയിച്ചുപോകുന്നു.

Verse 69

संशक्तिकः पुनस्सृष्टौ शक्तिद्वारा विनिर्गतः । स्थूलप्रपञ्चरूपेण तिष्ठत्याप्रलयं सुखम्

പുനഃസൃഷ്ടിയുടെ സമയത്ത് ‘സംശക്തിക’ തത്ത്വം ശക്തിയിലൂടെ പ്രസ്ഫുടമാകുന്നു; സ്ഥൂലപ്രപഞ്ചരൂപത്തിൽ പ്രളയം വരെ സുഖത്തോടെ നിലകൊള്ളുന്നു.

Verse 70

निजेच्छया जगत्सृष्टमुद्युक्तस्य महेशितुः । प्रथमो यः परिस्पन्दश्शिव तत्त्वन्तदुच्यते

സ്വഇച്ഛയാൽ ജഗത്സൃഷ്ടിയിൽ ഉദ്യുക്തനായ മഹേശ്വരനിൽ ഉദിക്കുന്ന ആദ്യ സ്പന്ദനമേ ‘ശിവതത്ത്വം’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 71

एषैवेच्छाशक्तितत्वं सर्वकृत्यानुवर्तनात् । ज्ञानक्रियाशक्तियुग्मे ज्ञानाधिक्ये सदाशिवः

ഇതുതന്നെ ‘ഇച്ഛാശക്തി-തത്ത്വം’; കാരണം ഇത് എല്ലാ കൃത്യങ്ങളെയും അനുഗമിച്ച് നിയന്ത്രിക്കുന്നു. ജ്ഞാന–ക്രിയാശക്തികളുടെ യുഗ്മത്തിൽ ജ്ഞാനം പ്രബലമായാൽ ആ അവസ്ഥ ‘സദാശിവൻ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 72

महेश्वरं क्रियोद्रेके तत्त्वं विद्धि मुनीश्वर । ज्ञानक्रियाशक्तिसाम्यं शुद्धविद्यात्मकं मतम्

മുനീശ്വരാ, ക്രിയാശക്തി പ്രബലമായിരിക്കുന്ന തത്ത്വത്തെ ‘മഹേശ്വര-തത്ത്വം’ എന്നു അറിയുക. ജ്ഞാനവും ക്രിയയും സമതയിൽ നിലകൊള്ളുന്നത് ‘ശുദ്ധവിദ്യാ’ സ്വഭാവമെന്നു കരുതപ്പെടുന്നു।

Verse 73

स्वाङ्गरूपेषु भावेषु मायातत्त्वविभेदधीः । शिवो यदा निजं रूपं परमैश्वर्य्यपूर्वकम्

ശിവൻ—സ്വന്തം അംഗരൂപഭാവങ്ങളിൽ പ്രത്യക്ഷമാകുന്ന മായാതത്ത്വങ്ങളുടെ ഭേദം വിവേകത്തോടെ തിരിച്ചറിയുന്നവൻ—സ്വന്തം നിജസ്വരൂപം വെളിപ്പെടുത്തുമ്പോൾ, ആ അവതരണം പരമൈശ്വര്യത്തിന്റെ മുൻഗാമിത്വത്തോടെയായിരിക്കും।

Verse 74

निगृह्य माययाशेषपदार्थग्राहको भवेत् । तदा पुरुष इत्याख्या तत्सृष्ट्वेत्यभवच्छ्रुतिः

മായയാൽ നിയന്ത്രിതനായി അവൻ സർവ്വപദാർത്ഥങ്ങളുടെയും ഗ്രാഹകൻ‑അനുഭോക്താവായി മാറുമ്പോൾ, അപ്പോൾ അവൻ ‘പുരുഷൻ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു; അതിനാൽ ‘അത് സൃഷ്ടിച്ച്…’ എന്ന ശ്രുതിവാക്യം ഉദിച്ചു।

Verse 75

अयमेव हि संसारी मायया मोहितः पशुः । शिवज्ञानविहीनो हि नानाकर्मविमूढधीः

ഈ സംസാരജീവൻ തന്നെയാണ് മായയാൽ മോഹിതനായ ‘പശു’. ശിവജ്ഞാനം ഇല്ലാത്തതിനാൽ അവന്റെ ബുദ്ധി അനേകം കർമങ്ങളിൽ അലഞ്ഞ് വിമൂഢമാകുന്നു।

Verse 76

शिवादभिन्नं न जगदात्मानं भिन्नमित्यपि । जानतोऽस्य पशोरेव मोहो भवति न प्रभो

ജഗദാത്മാവ് ശിവനോട് അഭിന്നനാണെന്ന് അറിഞ്ഞിട്ടും ‘ഭിന്നമാണ്’ എന്നു കരുതുന്നുവെങ്കിൽ, ആ മോഹം പശുവിനേ ഉള്ളത്; പ്രഭുവിനല്ല।

Verse 77

यथैन्द्रजालिकस्यापि योगिनो न भवेद्भ्रमः । गुरुणा ज्ञापितैश्वर्यश्शिवो भवति चिद्धनः

ഇന്ദ്രജാലികന്റെ മായാ‑കൗശലങ്ങളിൽ യോഗിയും ഭ്രമിക്കാത്തതുപോലെ, ഗുരു ശിവൈശ്വര്യം ബോധിപ്പിക്കുമ്പോൾ ശിവൻ ചിദ്ധനമായി—ശുദ്ധ പ്രകാശസ്വരൂപമായി—സാക്ഷാത്കരിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 78

सर्वकर्तृत्वरूपा च सर्वजत्वस्वरूपिणी । पूर्णत्वरूपान्नित्यत्वव्यापकत्व स्वरूपिणी

അവൾ സർവകർമ്മങ്ങളും സിദ്ധിപ്പിക്കുന്ന സർവകർത്തൃത്വശക്തിയുടെ സ്വരൂപിണി; സർവജീവങ്ങളുടെ സാരസ്വരൂപിണിയും ആകുന്നു. അവൾ പൂർണ്ണത തന്നെ—സ്വഭാവതഃ നിത്യ—അവളുടെ സ്വഭാവം സർവ്വവ്യാപകം.

Verse 79

शिवस्य शक्तयः पञ्च संकुचदूपभास्कराः

ശിവന്റെ അഞ്ചു ശക്തികൾ സംകോചിക്കുകയും വികസിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന പ്രഭയുള്ള സൂര്യന്മാരുപോലെ; പ്രകടനവും ലയവും എന്ന ലീലയിൽ അവൻ്റെ ഐശ്വര്യാധിപത്യം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു.

Verse 80

अपि संकोचरूपेण विभांत्य इति नित्यशः । पशोः कलाख्य विद्येति रागकालौ नियत्यपि । तत्त्वपञ्चकरूपेण भवत्यत्र कलेति सा

ആ ശക്തി സംകോചരൂപം ധരിച്ചിട്ടും നിത്യമായി പരിമിതമായി പ്രകാശിക്കുന്നു. ബന്ധിത ജീവൻ (പശു) ൽ അത് ‘കലാ’ എന്ന പേരിലുള്ള വിദ്യയായി അറിയപ്പെടുന്നു; രാഗം, കാലം, നിയതി എന്നിവയോടൊപ്പം പ്രവർത്തിക്കുന്നു. ഇവിടെ അതേ കലാ പഞ്ചതത്ത്വരൂപമായി പ്രകടമാകുന്നു.

Verse 81

किंचित्कर्तृत्त्त्वहेतुस्स्यात्किंचित्तत्त्वैकसाधनम् । सा तु विद्या भवेद्रागो विषयेष्वनुरंजकः

ചില (ജ്ഞാനം) കർത്തൃത്വബോധത്തിന് കാരണമാകുന്നു; ചിലത് തത്ത്വസാക്ഷാത്കാരത്തിനുള്ള ഏകോപായമാകുന്നു. അതാണ് വിദ്യ; രാഗം എന്നാൽ വിഷയങ്ങളിൽ അനുരാഗം ഉണർത്തുന്ന ആസക്തി.

Verse 82

कालो हि भावभावानां भासानां भासनात्मकः । क्रमावच्छेदको भूत्वा भूतादिरिति कथ्यते

കാലം തന്നെയാണ് ഭാവങ്ങളും ഭാവാന്തരങ്ങളും, എല്ലാ ആഭാസങ്ങളും അവയുടെ പ്രകാശനവും അറിയപ്പെടാൻ കാരണമാകുന്ന പ്രകാശകതത്ത്വം. ക്രമവും വിഭജനവും നിർണ്ണയിക്കുന്ന അവച്ഛേദകനായി മാറി അത് ‘ഭൂതാദി’—പ്രകട സൃഷ്ടിയുടെ ആദി—എന്ന് പറയപ്പെടുന്നു.

Verse 83

इदन्तु मम कर्तव्यमिदन्नेति नियामिका । नियतिस्स्याद्विभोश्शक्तिस्तदाक्षेपात्पतेत्पशुः

“ഇത് ഞാൻ ചെയ്യണം, ഇത് വേണ്ട” എന്ന ധാരണയെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന ശക്തിയെയാണ് ‘നിയതി’ എന്നു പറയുന്നത്. നിയതി വിഭു-ശിവന്റെ ശക്തിയാണ്; അതിന്റെ ആക്ഷേപം മൂലം ബന്ധിത പശു-ജീവൻ പരിമിതിയിൽ പതിക്കുന്നു.

Verse 84

एतत्पंचकमेवास्य स्वरूपा वारकत्वतः । पञ्चकञ्चुकमाख्यातमन्तरंगं च साधनम्

ഈ അഞ്ചുകളുടെ സമുച്ചയം അവന്റെ സ്വരൂപത്തെ മൂടുന്നതിനാൽ ‘പഞ്ചകഞ്ചുകം’—അഞ്ച് ആവരണങ്ങൾ എന്നു പ്രസിദ്ധമാണ്; ഇതിനെ ‘അന്തരംഗ സാധനം’ എന്നും പ്രഖ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു.

Verse 93

सूत उवाच । श्रुत्वैवं मुनिना पृष्टं वचो वेदान्तनिर्वृतम् । रहस्यं प्रभुराहेदं किंचित्प्रहसिताननः

സൂതൻ പറഞ്ഞു—വേദാന്തനിർവൃതിയാൽ നിറഞ്ഞ മുനിയുടെ ചോദ്യം ഇങ്ങനെ കേട്ടപ്പോൾ, പ്രഭു അല്പം പുഞ്ചിരിയോടെയുള്ള മുഖത്തോടെ ഈ രഹസ്യോപദേശം അരുളിച്ചെയ്തു.