Tithi-Nirṇaya for Vratas: Ekādaśī Rules, Saṅkrānti Punya-kāla, Eclipse Observances, and Prāyaścitta
സനകൻ ഋഷിമാരോട് ശ്രൗത‑സ്മാർത്ത കർമ്മങ്ങൾ, വ്രതങ്ങൾ, ദാനങ്ങൾ എന്നിവയിൽ ശരിയായ തിഥി‑നിർണ്ണയം അനിവാര്യമാണെന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു. ഉപവാസയോഗ്യമായ തിഥികൾ പറഞ്ഞ് പരവിദ്ധാ‑പൂർവ്വവിദ്ധാ, പൂർവ്വാഹ്ന‑അപരാഹ്ന, പ്രദോഷകാലം, കൂടാതെ ക്ഷയ‑വൃദ്ധി തിഥികളുടെ സ്വഭാവം അനുസരിച്ചുള്ള സ്വീകരണനിയമങ്ങൾ വിശദീകരിക്കുന്നു. തിഥി‑നക്ഷത്രാധിഷ്ഠിത വ്രതങ്ങളുടെ വിധിനിർണ്ണയം, പ്രത്യേകിച്ച് ഏകാദശി‑ദ്വാദശി സംഘർഷത്തിൽ ദശമി ദോഷം, ദ്വി‑ഏകാദശി, പാരണ സമയം, ഗൃഹസ്ഥ‑സന്ന്യാസി ഭേദം എന്നിവ വിശദമായി പറയുന്നു. തുടർന്ന് ഗ്രഹണാചാരത്തിൽ ആഹാരനിഷേധം, ഗ്രഹണകാലം മുഴുവൻ ജപ‑ഹോമം, ചന്ദ്ര/സൂര്യഗ്രഹണങ്ങൾക്ക് വ്യത്യസ്ത വൈദിക മന്ത്രങ്ങളാൽ ആഹുതി വിധാനം നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. സംക്രാന്തിയുടെ പുണ്യകാലം രാശിപ്രകാരം ഘടികകളിൽ കണക്കാക്കി, കർക്കടത്തിൽ ദക്ഷിണായനം, മകരത്തിൽ ഉത്തരായനം എന്ന് വ്യക്തമാക്കുന്നു. അവസാനം, വിധിപൂർവ്വമായ ധർമ്മനിഷ്ഠ കേശവനെ പ്രസന്നനാക്കി വിഷ്ണുവിന്റെ പരമധാമം പ്രാപിപ്പിക്കുന്നു എന്ന് ഭക്തിയോടെ സ്ഥാപിക്കുന്നു.
Shlokas
Verse 1
सनक उवाच । तिथीनां निर्णयं वक्ष्ये प्राचश्चित्तविधिं तथा । श्रृणुष्व तन्मुनिश्रेष्ठ कर्मसिद्धिर्यतो भवेत् ॥ १ ॥
സനകൻ പറഞ്ഞു—തിഥികളുടെ നിർണ്ണയവും പ്രായശ്ചിത്തവിധിയും ഞാൻ വിശദീകരിക്കും. ഹേ മുനിശ്രേഷ്ഠാ, ശ്രവിക്ക; അതിനാൽ കർമ്മസിദ്ധി ലഭിക്കും॥
Verse 2
श्रौतं स्मार्त्तं व्रतं दानं यच्चान्यत्कर्म वैदिकम् । अनिर्णीतासु तिथिषु न किंचित्फलति द्विज ॥ २ ॥
ഹേ ദ്വിജാ! ശ്രൗതകർമ്മമോ സ്മാർത്താചാരമോ വ്രതമോ ദാനമോ മറ്റേതെങ്കിലും വൈദികകർമ്മമോ—തിഥി ശരിയായി നിർണ്ണയിക്കപ്പെടാതെ ചെയ്താൽ അതിന് യാതൊരു ഫലവും ഉണ്ടാകില്ല।
Verse 3
एकादश्यष्टमी षष्टी पौर्णमासी चतुर्द्दशी । अमावास्या तृतीया च ह्युपवासव्रतादिषु ॥ ३ ॥
ഉപവാസം, വ്രതം മുതലായ അനുഷ്ഠാനങ്ങളിൽ ഏകാദശി, അഷ്ടമി, ഷഷ്ഠി, പൗർണമാസി, ചതുര്ദശി, അമാവാസ്യ, തൃതീയാ—ഈ തിഥികൾ പ്രശസ്തമാണ്।
Verse 4
परविद्धाः प्रशस्ताः स्युर्न ग्राह्याः पूर्वसंयुताः । नागविद्धा तु या षष्टी शिवविद्धा तु सप्तमी ॥ ४ ॥
പരവിദ്ധ (അടുത്ത ദിവസത്തിലേക്ക് കടന്ന) തിഥികൾ പ്രശസ്തം; പൂർവസംയുത (മുൻദിനത്തോട് ചേർന്ന) തിഥികൾ ഗ്രാഹ്യമല്ല. നാഗവിദ്ധ ഷഷ്ഠിയും ശിവവിദ്ധ സപ്തമിയും വർജ്യം।
Verse 5
दशम्येकादशीविद्धा नोपोष्याः स्युः कदाचन । दर्शं च पौर्णमासीं च सत्पमीं पितृवासरम् ॥ ५ ॥
ദശമിയാൽ വിദ്ധ (കലയുന്ന) ഏകാദശിയിൽ ഒരിക്കലും ഉപവാസം ചെയ്യരുത്. അതുപോലെ ദർശം (അമാവാസ്യ), പൗർണമാസി, സപ്തമി, പിതൃവാസരം എന്നിവയിലും ഉപവാസം വർജ്യം।
Verse 6
पूर्वविद्धं प्रकुर्वाणो नरकायोपद्यते । कृष्णपक्षे पूर्वविद्धां सत्पमीं च चतुर्दशीम् ॥ ६ ॥
പൂർവവിദ്ധ തിഥിയിൽ കർമ്മം ചെയ്യുന്നവൻ നരകത്തിലേക്ക് പതിക്കുന്നു. എന്നാൽ കൃഷ്ണപക്ഷത്തിൽ സപ്തമിയും ചതുര്ദശിയും പൂർവവിദ്ധയായിട്ടുതന്നെ സ്വീകരിച്ച് അനുഷ്ഠിക്കണം।
Verse 7
प्रशस्तां केचिदाहुश्च तृतीयां नवमीं तथा । व्रतादीनां तु सर्वेषां शुक्लपक्षो विशिष्यते ॥ ७ ॥
ചിലർ തൃതീയയും നവമിയും പ്രത്യേകമായി പ്രശസ്തമെന്ന് പറയുന്നു; എല്ലാ വ്രത‑അനുഷ്ഠാനങ്ങളിലും ശുക്ലപക്ഷം തന്നെയാണ് ശ്രേഷ്ഠമെന്നു കരുതപ്പെടുന്നു।
Verse 8
अपराह्णाच्च पूर्वोह्णं ग्राह्यं श्रेष्टत्तरं यतः । असंभवे व्रतादीनां यदि पौर्वाह्णिकी तिथिः ॥ ८ ॥
അപരാഹ്ണത്തേക്കാൾ മുൻവാഹ്നം സ്വീകരിക്കണം; അതാണ് ശ്രേഷ്ഠമെന്ന് കരുതപ്പെടുന്നത്. വ്രതാദികളിൽ അത് സാധ്യമല്ലെങ്കിൽ, മുൻവാഹ്നത്തിൽ വരുന്ന തിഥിയേ സ്വീകരിക്കണം।
Verse 9
मुहूर्तद्वितयं ग्राह्यं भगवत्युदिते रवौ । प्रदोषव्यापिनी ग्राह्या तिथिर्नक्तव्रते सदा ॥ ९ ॥
ഭഗവാൻ സൂര്യൻ ഉദിച്ചാൽ രണ്ട് മുഹൂർത്തകാലം സ്വീകരിക്കണം. നക്തവ്രതത്തിൽ എപ്പോഴും പ്രദോഷം വരെ വ്യാപിക്കുന്ന തിഥിയേ സ്വീകരിക്കണം।
Verse 10
उपोषितव्यं नक्षत्रं येनास्तं याति भास्करः । तिथिनक्षत्रसंयोगविहितव्रतकर्मणि ॥ १० ॥
തിഥി‑നക്ഷത്ര സംയോഗപ്രകാരം വിധിക്കപ്പെട്ട വ്രതകർമ്മത്തിൽ, ഭാസ്കരൻ ഏത് നക്ഷത്രത്തിൽ അസ്തമിക്കുമോ, ആ നക്ഷത്രത്തിൽ ഉപവാസം ആചരിക്കണം।
Verse 11
प्रदोषव्यापिनी ग्राह्या त्वन्यथा निष्फलं भवेत् । अर्द्धरात्रादधो या तु नक्षत्रव्यापिनी तिथिः ॥ ११ ॥
പ്രദോഷം വരെ വ്യാപിക്കുന്ന തിഥിയേ സ്വീകരിക്കണം; അല്ലെങ്കിൽ കർമ്മം നിഷ്ഫലമാകും. അർദ്ധരാത്രിക്ക് ശേഷം രാത്രിയുടെ ഉത്തരാർദ്ധത്തിൽ നക്ഷത്രം വ്യാപിക്കുന്ന തിഥിയേ പ്രമാണമായി സ്വീകരിക്കണം।
Verse 12
सैव ग्राह्या मुनिश्रेष्ट नक्षत्रविहितव्रते । यद्यर्द्धरात्रघगयोर्व्यात्पं नक्षत्रं तु दिनद्वये ॥ १२ ॥
ഹേ മുനിശ്രേഷ്ഠാ! നക്ഷത്രനിർദ്ദേശിത വ്രതത്തിൽ അതേ നക്ഷത്രം തന്നെയാണ് ഗ്രാഹ്യം; അർദ്ധരാത്രി കടന്ന് അത് രണ്ടു ദിവസങ്ങളിലും വ്യാപിച്ചാലും അതേ സ്വീകരിക്കണം.
Verse 13
तत्पुण्यं तिथिसंयुक्तं नक्षत्रं ग्राह्यमुच्यते । अर्द्धरात्रद्वये स्यातां नक्षत्रं च तिथिर्यदि ॥ १३ ॥
തിഥിയോടു ചേർന്ന നക്ഷത്രം തന്നെയാണ് പുണ്യവും ഗ്രാഹ്യവും എന്നു പറയുന്നു. നക്ഷത്രവും തിഥിയും രണ്ടും രണ്ടു അർദ്ധരാത്രികളിലായി വ്യാപിച്ചാൽ, അവയുടെ സംയോഗകാലം തന്നെയാണ് കർമത്തിനായി സ്വീകരിക്കേണ്ടത്.
Verse 14
क्षये पूर्वा प्रशस्ता स्याद्रृद्धौ कार्या तथोत्तरा । अर्ध्दरात्रद्वयव्यात्पा तिथिर्नक्षत्रसंयुता ॥ १४ ॥
തിഥി ക്ഷയിക്കുമ്പോൾ മുൻഭാഗം ശ്രേഷ്ഠം; തിഥി വർദ്ധിക്കുമ്പോൾ പിന്നീടുള്ള ഭാഗത്ത് കർമം ചെയ്യണം. നക്ഷത്രസഹിതമായി രണ്ടു അർദ്ധരാത്രികളിലായി വ്യാപിക്കുന്ന തിഥി മുഹൂർത്തനിർണ്ണയത്തിൽ പരിഗണിക്കപ്പെടണം.
Verse 15
ह्नासवृद्धिविशून्या चेत् ग्राह्यापूर्वा तथा परा । ज्येष्ठासंमिश्रितं मूलं रोहिणी वह्निंसंयुता ॥ १५ ॥
ഹ്രാസവും വർദ്ധിയും ഇല്ലാത്ത നിലയിൽ പൂർവാ-പരാ എന്ന രണ്ടു നക്ഷത്രങ്ങളും ഗ്രാഹ്യം. ജ്യേഷ്ഠയോടു കലർന്ന മൂലവും, വഹ്നി-യോഗത്തോടു ചേർന്ന രോഹിണിയും പ്രത്യേകമായി പരിഗണിക്കണം.
Verse 16
मैत्रेण संयुता ज्येष्टा संतानादिविनाशिनी । ततः स्युस्तिथयः पुण्याः कर्मानुष्टानतो दिवा ॥ १६ ॥
മൈത്ര-യോഗത്തോടു ചേർന്ന ജ്യേഷ്ഠാ സന്താനാദി ഉപദ്രവങ്ങളെ നശിപ്പിക്കുന്നു. അതിനാൽ തുടർന്ന് വരുന്ന തിഥികൾ പകൽ കർമാനുഷ്ഠാനത്തിന് പുണ്യകരമാകുന്നു.
Verse 17
रात्रिव्रतेषु सर्वेषु रात्रियोगो विशिष्यते । तिथिर्नक्षत्रयोगेन या पुण्या परिकीर्तिता ॥ १७ ॥
രാത്രിയിൽ അനുഷ്ഠിക്കുന്ന എല്ലാ വ്രതങ്ങളിലും ‘രാത്രിയോഗം’ പ്രത്യേകമായി ശ്രേഷ്ഠമെന്നു കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. നക്ഷത്രയോഗത്തോടു ചേർന്ന് പുണ്യമെന്നു കീര്ത്തിക്കപ്പെട്ട തിഥി മഹാപുണ്യദായിനിയായി പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്നു।
Verse 18
तस्यां तु तद्वतं कार्यं सैव कार्या विचक्षणैः । उदयव्यापिनी ग्राह्या श्रवणद्वादशी व्रते ॥ १८ ॥
ആ തിഥിയിലേ തന്നെ അതേ വ്രതം ചെയ്യേണ്ടതാണ്; വിവേകികൾ ആ ദിവസത്തിൽ തന്നേ അത് അനുഷ്ഠിക്കണം. ശ്രവണ-ദ്വാദശീ വ്രതത്തിൽ സൂര്യോദയം വരെ വ്യാപിക്കുന്ന (ഉദയ-വ്യാപിനി) ദ്വാദശിയേ സ്വീകരിക്കണം।
Verse 19
सूर्येन्दुग्रहणे यावत्तावद् ग्राह्या जपादिषु । संक्रांतिषु तु सर्वासु पुण्यकालोनिगद्यते ॥ १९ ॥
സൂര്യ-ചന്ദ്രഗ്രഹണങ്ങളിൽ ഗ്രഹണം നിലനിൽക്കുന്ന മുഴുവൻ സമയവും ജപാദി അനുഷ്ഠാനങ്ങൾക്ക് സ്വീകരിക്കണം. അതുപോലെ എല്ലാ സംക്രാന്തികളിലും പുണ്യകാലം പ്രസ്താവിച്ചിരിക്കുന്നു।
Verse 20
स्नानदानजपादीनां कुर्वतामक्षय फलम् । तत्र कर्कटको ज्ञेयो दक्षिणायनसंक्रमः ॥ २० ॥
സ്നാനം, ദാനം, ജപം മുതലായവ ചെയ്യുന്നവർക്കു ഫലം അക്ഷയമാകുന്നു. ഇവിടെ കർക്കടക രാശിയിലേക്കുള്ള സൂര്യപ്രവേശം തന്നെയാണ് ദക്ഷിണായന-സംക്രമം എന്നു അറിയണം।
Verse 21
पूर्वतो घटिकास्त्रिंशत्पुण्यकालं विदुर्बुधाः । वृषभे वृश्चिके चैव सिंहे कुम्भे तथैव च ॥ २१ ॥
ബുദ്ധിമാന്മാർ പറയുന്നു: മുൻപേ മുതൽ (പൂർവകാലം മുതൽ) മുപ്പത് ഘടികകൾ പുണ്യകാലമാണ്. ഈ നിയമം വൃഷഭം, വൃശ്ചികം, സിംഹം, കുംഭം എന്നിവിടങ്ങളിലും ബാധകമാണ്।
Verse 22
पूर्वमष्टमुहूर्तास्तु ग्राह्याः स्नानजपादिषु । तुलायां चैव मेषे च पूर्वतः परतस्तथा ॥ २२ ॥
സ്നാനം, ജപം മുതലായ കര്മ്മങ്ങളില് ദിവസത്തിലെ ആദ്യ എട്ട് മുഹൂര്ത്തങ്ങള് ഗ്രാഹ്യം. തുലാ, മേഷ രാശികളിലും വിധിപ്രകാരം മുന്പും പിന്നെയും കണക്കാക്കണം.
Verse 23
ज्ञेया दशैव घटिका दत्तस्याक्षयतावहाः । कन्यायां मिथुने चैव मीने धनुषि च द्विज ॥ २३ ॥
ഹേ ദ്വിജാ! ദാനം അക്ഷയഫലപ്രദമാകുന്ന സമയം കൃത്യമായി പത്ത് ഘടികകളെന്ന് അറിയുക—പ്രത്യേകിച്ച് (ചന്ദ്രൻ) കന്നി, മിഥുനം, മീനം, ധനു രാശികളിൽ ഇരിക്കുമ്പോൾ.
Verse 24
घटिकाः षोडश ज्ञेया परतः पुण्यदायिकाः । माकरं संक्रमं प्राहुरुत्तरायणसंज्ञकम् ॥ २४ ॥
സംക്രമത്തിന് ശേഷമുള്ള പതിനാറ് ഘടികകൾ പ്രത്യേക പുണ്യദായിനിയെന്ന് അറിയുക. സൂര്യൻ മകരത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നതിനെ ഋഷികൾ ‘ഉത്തരായണം’ എന്ന സംക്രമം എന്നു പറയുന്നു.
Verse 25
परास्त्रिंशश्च घटिकाश्चत्वारिंशच्च पूर्ववत् । आदित्यशीतकिरणौ ग्राह्यावस्तंगतौ यदि ॥ २५ ॥
കൂടാതെ, മുൻപുപോലെ മുപ്പത്താറും നാല്പതും ഘടികകളും കണക്കാക്കണം. സൂര്യനും ശീതകിരണനായ ചന്ദ്രനും അസ്തമിച്ചാൽ, അതനുസരിച്ച് ആ സമയമാനങ്ങൾ ഗ്രഹിക്കണം.
Verse 26
स्नात्वा भुंजीत विप्रेंद्र परेद्युः शुद्धमंडलम् । दृष्टचंद्रा सिनीवाली नष्टचंद्रा कुहूः स्मृता ॥ २६ ॥
ഹേ വിപ്രേന്ദ്രാ! സ്നാനം ചെയ്ത് അടുത്ത ദിവസം, ചന്ദ്രമണ്ഡലം ശുദ്ധമായിരിക്കുമ്പോൾ ഭോജനം ചെയ്യണം. ചന്ദ്രൻ കാണുന്ന ദിവസം ‘സിനീവാലി’, ചന്ദ്രൻ കാണാത്ത ദിവസം ‘കുഹൂ’ എന്ന് സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 27
अमावास्या द्विधा प्रोक्ता विद्वद्भिर्धर्मालिप्सुभिः । सिनीवालीं द्विजैर्ग्राह्या साग्निकैः श्राद्धकर्मणि ॥ २७ ॥
ധർമ്മസംരക്ഷണം ആഗ്രഹിക്കുന്ന പണ്ഡിതർ അമാവാസ്യയെ രണ്ടുവിധമെന്ന് പ്രസ്താവിച്ചു. ശ്രാദ്ധകർമ്മത്തിൽ അഗ്നി പാലിക്കുന്ന ദ്വിജർ സീനീവാലി അമാവാസ്യ തന്നെ സ്വീകരിക്കണം.
Verse 28
कहूः स्त्रीभिस्तथा शूद्रैरपि वानग्रिकैस्तथा । अपराह्णद्वयव्यापिन्यमावास्यातिथिर्यदि ॥ २८ ॥
സ്ത്രീകളും ശൂദ്രരും വനവാസികളും—അമാവാസ്യ തിഥി അപരാഹ്നത്തിന്റെ രണ്ടു ഭാഗങ്ങളിലും വ്യാപിക്കുമ്പോൾ—അത് തന്നെ ആചരിക്കണമെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു.
Verse 29
क्षये पूर्वा तु कर्त्तव्या वृद्धौ कार्या तथोत्तरा । अमावास्या प्रतीता चेन्मध्याह्णात्परतो यदि ॥ २९ ॥
തിഥി ക്ഷയമായാൽ മുൻദിനം സ്വീകരിക്കണം; തിഥി വർദ്ധിയായാൽ പിന്നീടുള്ള ദിനം സ്വീകരിക്കണം. അമാവാസ്യ മധ്യാഹ്നത്തിനു ശേഷം മാത്രമേ പ്രതീതിയാകുന്നുവെങ്കിൽ, അതനുസരിച്ച് (പിന്നീടുള്ള ദിനം) നിർണ്ണയിക്കണം.
Verse 30
भूतविद्धेति विख्यातास्रद्भिः शास्त्रविशारदैः । अत्यंतक्षयपक्षे तु परेद्युर्नापराह्णगा ॥ ३० ॥
ശാസ്ത്രവിശാരദരായ ശ്രദ്ദാലുക്കളിൽ ഇത് ‘ഭൂതവിദ്ധാ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്. എന്നാൽ അത്യന്തം ക്ഷയസ്ഥിതിയിൽ ഇത് അടുത്ത ദിവസം തന്നെ ആചരിക്കണം; അതേ ദിവസത്തെ അപരാഹ്നത്തിൽ അല്ല.
Verse 31
तत्र ग्राह्या सिनीवाली सायाह्नव्यापिनी तिथिः । अर्वाचीनक्षये चचैव सायाह्नव्यापिनी तथा ॥ ३१ ॥
ആ സന്ദർഭത്തിൽ സായാഹ്നം വരെ വ്യാപിക്കുന്ന സീനീവാലി തിഥി തന്നെ സ്വീകരിക്കണം. അതുപോലെ തിഥി മുൻകൂട്ടി ക്ഷയിച്ചാലും, സായാഹ്ന-വ്യാപ്തി അനുസരിച്ചേ അത് അംഗീകരിക്കണം.
Verse 32
सिनीवाली परा ग्राह्या सर्वथा श्राद्धकर्मणि । अत्यंततिथिवृद्धौ तु भूतविद्धां परित्यजेत् ॥ ३२ ॥
ശ്രാദ്ധകർമ്മത്തിൽ എപ്പോഴും സിനീവാലി തിഥിയെയാണ് ശ്രേഷ്ഠമായി സ്വീകരിക്കേണ്ടത്. എന്നാൽ തിഥി അത്യധികമായി നീളുമ്പോൾ ഭൂതവിദ്ധാ (അശുഭകാലം കുത്തിയ) തിഥി ഒഴിവാക്കണം.
Verse 33
ग्राह्या स्यादपराह्णस्था कुहूः पैतृककर्मणि । यथार्वाचीनवृद्धौ तु संत्याज्या भूतसंयुताः ॥ ३३ ॥
പൈതൃകകർമ്മത്തിൽ കുഹൂ തിഥി അപരാഹ്ണത്തിൽ വന്നാൽ ഗ്രഹണീയമാണ്. എന്നാൽ ആർവാചീന-വൃദ്ധി (സമീപകാലത്ത് മരിച്ചവർക്കുള്ള) കാര്യത്തിൽ ഭൂതസംയുത (അശുഭസ്പർശിത) തിഥികൾ ഒഴിവാക്കണം.
Verse 34
परेद्युर्विबुधश्रेष्टैः कुहूर्ग्राह्या पराह्णगा । मध्याह्नद्वितये व्यात्पा ह्यमावास्या तिथिर्यदि ॥ ३४ ॥
ഹേ വിവുധശ്രേഷ്ഠാ! അമാവാസ്യ തിഥി രണ്ടാം മധ്യാഹ്നകാലം വരെ വ്യാപിച്ചാൽ, അപരാഹ്ണത്തിലുള്ള കുഹൂ തിഥി മുൻദിവസം തന്നെ (പരിദ്യുഃ) ഗ്രഹിക്കണം.
Verse 35
तत्रेच्छया च संग्राह्या पूर्वा वाथ पराथवा । अन्वाधानं प्रवक्ष्यामि संतः संपूर्णवर्वणि ॥ ३५ ॥
ആ സന്ദർഭത്തിൽ ഇഷ്ടാനുസരണം മുൻവിധിയോ പിന്നീടുള്ളവിധിയോ ഏതെങ്കിലും സ്വീകരിക്കാം. ഇനി, ഹേ സമ്പൂർണ്ണ സദാചാരമുള്ള സന്മാരേ, ഞാൻ അന്വാധാനവിധി പ്രസ്താവിക്കുന്നു.
Verse 36
प्रतिपद्दिवसे कुर्याद्यागं च मुनिसत्तम । पर्वणो यश्चतुर्थांश आद्याः प्रतिपदस्त्रयः ॥ ३६ ॥
ഹേ മുനിശ്രേഷ്ഠാ! പ്രതിപദ ദിനത്തിൽ യാഗം (പൂജ-ഹോമം) നടത്തണം. പർവ്വബന്ധിത അനുഷ്ഠാനത്തിന്റെ ചതുർത്ഥാംശം പ്രതിപദയുടെ ആദ്യത്തെ മൂന്ന് ദിവസങ്ങളാണ്.
Verse 37
यागकालः स विज्ञेयः प्रातरुक्तो मनीषिभिः । मध्याह्नद्वितये स्याताममावास्या च पूर्णिमा ॥ ३७ ॥
യാഗത്തിനുള്ള യുക്തമായ കാലം പ്രഭാതകാലമാണെന്ന് മുനിമാർ പ്രസ്താവിച്ചു. അമാവാസിയും പൗർണ്ണമിയും മധ്യാഹ്നത്തിന്റെ രണ്ടു ഘട്ടങ്ങളിൽ (ദ്വിമധ്യാഹ്നത്തിൽ) ആചരിക്കണം.
Verse 38
परेद्युरेव विप्रेंद्र सद्यः कालो विधीयते ॥ ३८ ॥
ഹേ വിപ്രേന്ദ്രാ! വിധിപ്രകാരം കാലം നിശ്ചയിക്കപ്പെടുന്നു—അത് പരേദ്യുഃ (മറുനാൾ) ആകാം, അല്ലെങ്കിൽ സദ്യഃ (ഉടൻ) ആകാം.
Verse 39
पूर्वद्वये परेद्युः स्यात्संगवात्परतो मनीषिभिः । सद्यः कालः परेद्युः स्याज्ज्ञेयमेवं तिथिक्षये ॥ ३९ ॥
തിഥിക്ഷയം സംഭവിക്കുമ്പോൾ മുനിമാർ പറയുന്നു—ആദ്യ രണ്ടു കാലവിഭാഗങ്ങളിൽ ‘പരേദ്യുഃ’ (മറുനാൾ) സ്വീകരിക്കണം; എന്നാൽ സംഗവത്തിനു ശേഷം ‘സദ്യഃ’ കാലവും മറുനാളിനേതന്നെയെന്ന് അറിയണം.
Verse 40
सर्वैरेकादशी ग्राह्या दशमीपरिवर्जिता । दशमीसंयुता हंतिपुण्यं जन्मत्रयार्जितम् ॥ ४० ॥
എല്ലാവരും ദശമിയുടെ സംയോഗം ഒഴിവാക്കിയ ഏകാദശിയേ സ്വീകരിക്കണം. ദശമിയോടു ചേർന്ന ഏകാദശി മൂന്നു ജന്മങ്ങളിൽ സമ്പാദിച്ച പുണ്യവും നശിപ്പിക്കുന്നു.
Verse 41
एकादशी कलामात्रा द्वादश्यां तु प्रतीयते । द्वादशी च त्रयोदश्यामस्ति चेत्सा परा स्मृता ॥ ४१ ॥
ഏകാദശി വെറും കലാമാത്രയായി നിന്ന് ദ്വാദശിയിൽ പ്രതീതമാകുകയും, ദ്വാദശി ത്രയോദശിവരെ നിലനിൽക്കുകയും ചെയ്താൽ, ആ ദ്വാദശിയെയാണ് ‘പരാ’ (ശ്രേഷ്ഠ/നിർണായക) എന്നു സ്മരിക്കുന്നത്.
Verse 42
संपूर्णैकादशी शुद्धा द्वादश्यां च प्रतीयते । त्रयोदशी च रात्र्यंते तत्र वक्ष्यामि निर्णयम् ॥ ४२ ॥
ഏകാദശി സമ്പൂർണ്ണവും ശുദ്ധവുമാകുമ്പോൾ അത് ദ്വാദശിയോട് ബന്ധപ്പെട്ടതായി ഗ്രഹിക്കണം. അത് ത്രയോദശിയുടെ രാത്രിയുടെ അവസാനം വരെ നീളുകയാണെങ്കിൽ, ആ വിഷയത്തിൽ യഥാവിധി നിർണ്ണയം ഞാൻ പ്രസ്താവിക്കും।
Verse 43
पूर्वा गृहस्थैः सा कार्य्या ह्युत्तरा यतिभिस्तथा । गृहस्थाः सिद्धिमिच्छंति यतो मोक्षं यतीश्वराः ॥ ४३ ॥
മുൻവിധി ഗൃഹസ്ഥർ ആചരിക്കണം; പിന്നത്തെ വിധി യതികളും അതുപോലെ. ഗൃഹസ്ഥർ സിദ്ധിയും ക്ഷേമവും ആഗ്രഹിക്കുന്നു; യതീശ്വരന്മാർ മോക്ഷം മാത്രമേ തേടൂ।
Verse 44
द्वादश्यां तु कलायां वा यदि लभ्येत पारणा । तदानीं दशमीविद्धाप्युपोष्यैकादशी तिथिः ॥ ४४ ॥
ദ്വാദശിയിൽ—അതി ചെറുഭാഗത്തിലും—പാരണ ലഭ്യമാകുന്നുവെങ്കിൽ, അപ്പോൾ ദശമീ-വിദ്ധമായാലും ഏകാദശി തിഥിയിൽ ഉപവാസം ആചരിക്കണം।
Verse 45
शुल्के वा यदि वा कृष्णे भवेदेकादशीद्वयम् । गृहस्थानां तु पूर्वोक्ता यतीनामुत्तरा स्मृता ॥ ४५ ॥
ശുക്ലപക്ഷത്തിലോ കൃഷ്ണപക്ഷത്തിലോ ഏകാദശി രണ്ടായി വന്നാൽ, ഗൃഹസ്ഥർക്കു മുൻപത്തേതാണ് വിധി; യതികൾക്കു പിന്നത്തേതാണ് സ്മൃതിനിയമം।
Verse 46
द्वादश्यां विद्यते किंचिद्दशमीसंयुता यदि । दिनक्षये द्वितीयैव सर्वेषां परिकीर्तितां ॥ ४६ ॥
ദ്വാദശിയിൽ ദശമിയുമായി അല്പമെങ്കിലും സംയോഗം ഉണ്ടെങ്കിൽ, ദിനാന്തത്തിൽ എല്ലാവർക്കും ‘രണ്ടാമത്തേതു’ (പിന്നത്തെ തിഥി) മാത്രമേ പ്രഖ്യാപിച്ചിട്ടുള്ളൂ।
Verse 47
विद्धाप्येकादशी ग्राह्या परतो द्वादशी न चेत् । अविद्धापि निषिद्धैव परतो द्वादशी यदि ॥ ४७ ॥
ഏകാദശി ‘വിദ്ധ’ ആയാലും, അടുത്ത ദിവസം ദ്വാദശി ഇല്ലെങ്കിൽ അത് ഗ്രാഹ്യം. എന്നാൽ അടുത്ത ദിവസം ദ്വാദശി ഉണ്ടെങ്കിൽ, ‘അവിദ്ധ’ ഏകാദശിയും നിഷിദ്ധം.
Verse 48
एकादशी द्वादशी च रात्रघिशेषे त्रयोदशी । द्वादशद्वादशीपुण्यं त्रयोदश्यां तु पारणे ॥ ४८ ॥
വ്രതം ഏകാദശി-ദ്വാദശി വരെ നീളുകയും, ദ്വാദശിയിൽ രാത്രിയുടെ അല്പം മാത്രം ശേഷിച്ച് ത്രയോദശിയുടെ സ്പർശം വരികയും ചെയ്താൽ—ത്രയോദശിയിൽ പാരണ ചെയ്താൽ ദ്വാദശിയുടെ പുണ്യം ലഭിക്കുന്നു.
Verse 49
एकादशी कलामात्रा विद्यते द्वादशीदिने । द्वादशी च त्रयोदश्यां नास्ति वा विद्यतेऽथवा ॥ ४९ ॥
ദ്വാദശി ദിനത്തിൽ ഏകാദശി ക്ഷണമാത്രം മാത്രം നിലനിൽക്കുകയും, ത്രയോദശിയോടനുബന്ധിച്ച് ദ്വാദശി ഇല്ലാതെയോ—അഥവാ അത്യൽപമായോ ഉണ്ടായാൽ—തിഥിക്ഷയനിയമപ്രകാരം വ്രതനിർണ്ണയം ചെയ്യണം.
Verse 50
विद्वाप्येकादशी तत्र पूर्वा स्याद्गृहणां तदा । यदिभिश्चोत्तरा ग्राह्या ह्यवीराभिस्तथैव च ॥ ५० ॥
ആ സാഹചര്യത്തിൽ നിയമം അറിഞ്ഞാലും ഗൃഹസ്ഥർ മുൻപുള്ള ഏകാദശിയേ ആചരിക്കണം. എന്നാൽ യതികൾക്ക് പിന്നിലുള്ള ഏകാദശി ഗ്രാഹ്യം; വിധവകൾക്കും അതുപോലെ.
Verse 51
संपूर्णैकादशी शुद्धा द्वादश्यां नास्ति किंचन । द्वादशी च त्रयोदशयामस्ति तत्र कथं भवेत् ॥ ५१ ॥
ഏകാദശി പൂർണ്ണവും ശുദ്ധവുമായിരിക്കെ ദ്വാദശിയുടെ ലേശമാത്ര സ്പർശവും ഇല്ല; എങ്കിലും ത്രയോദശിയുടെ യാമത്തിൽ ദ്വാദശി ഉണ്ടെങ്കിൽ—അവിടെ വ്രതനിർണ്ണയം എങ്ങനെ?
Verse 52
पूर्वा गृहस्थैः कार्यात्र यतिभिश्चोत्तरा तिथिः । उपोष्यैव द्वितीयेति केचिदाहुश्च भक्तितः ॥ ५२ ॥
ഇവിടെ ഗൃഹസ്ഥർ മുൻ തിഥി ആചരിക്കണം; യതികൾ പിന്നത്തെ തിഥി ആചരിക്കണം. ചില ഭക്തർ ഭക്തിഭാവത്തോടെ ‘രണ്ടാം ദിവസമേ ഉപവാസം ചെയ്ത് വ്രതം ചെയ്യണം’ എന്നു പറയുന്നു.
Verse 53
एकादशी यदाविद्धा द्वादश्यां न प्रतीयते । द्वादशी च त्रयोदश्यामस्ति तत्रैव चापरे ॥ ५३ ॥
ഏകാദശി തിഥി ‘വിദ്ധ’ ആയി ദ്വാദശിയിൽ എന്ന് അംഗീകരിക്കപ്പെടാതെ, ദ്വാദശിയും ത്രയോദശിയിലേക്കു നീളുമ്പോൾ—അത്തരം സാഹചര്യത്തിൽ ചില ആചാര്യർ വ്യത്യസ്ത വിധാനം പറയുന്നു.
Verse 54
उपोष्या द्वादशी शुद्धा सर्वैरेव न संशयः । केचिदाहुश्च पूर्वां तु तन्मतं न समंजसम् ॥ ५४ ॥
ശുദ്ധ ദ്വാദശിയേ ഉപവാസത്തിനുള്ള തിഥി—ഇതിൽ എല്ലാവർക്കും സംശയമില്ല. ചിലർ മുൻ തിഥി എന്നു പറയുന്നു; എന്നാൽ ആ അഭിപ്രായം യുക്തിയുക്തമല്ല.
Verse 55
संक्रातौ रविवारे च पातग्रहणयोस्तथा । पारणं चोपवासं च न कुर्यात्पुत्रवान्गृही ॥ ५५ ॥
സംക്രാന്തി, ഞായറാഴ്ച, കൂടാതെ ഗ്രഹണവും പാതകാലവും ഉള്ളപ്പോൾ, പുത്രവാനായ ഗൃഹസ്ഥൻ പാരണവും ഉപവാസവും ചെയ്യരുത്.
Verse 56
अर्केऽह्नि पर्वरारौ च चतुर्दश्यष्टमी दिवा । एकादश्यामहोरात्रं भुक्त्वा चांद्रायणं चरेत् ॥ ५६ ॥
ഞായറാഴ്ച പകൽ, പർവ്വരാത്രി, ചതുർദശി അല്ലെങ്കിൽ അഷ്ടമിയുടെ പകൽ, അല്ലെങ്കിൽ ഏകാദശിയുടെ പകലും രാത്രിയും ഭക്ഷിച്ചാൽ—ചാന്ദ്രായണ പ്രായശ്ചിത്തം അനുഷ്ഠിക്കണം.
Verse 57
आदित्यग्रहणे प्राप्ते पूर्वयामत्रये तथा । नाद्याद्वै यदि भुंजीत सुरापेन समो भवेत् ॥ ५७ ॥
സൂര്യഗ്രഹണസമയത്തും അതിന് മുമ്പുള്ള മൂന്ന് യാമങ്ങളിലും ആഹാരം കഴിക്കരുത്; കഴിച്ചാൽ അവൻ സുരാപാനിയോടു സമനാകും.
Verse 58
अन्वाधानेष्टिमध्ये तु ग्रहणे चंद्रसूर्ययोः । प्रायश्चित्तं मुनिश्रेष्ट कर्त्तव्यं तत्र याज्ञिकैः ॥ ५८ ॥
മുനിശ്രേഷ്ഠാ! അന്വാധാന ഇഷ്ടിയുടെ മദ്ധ്യേ ചന്ദ്രഗ്രഹണമോ സൂര്യഗ്രഹണമോ സംഭവിച്ചാൽ, അവിടെ യാഗം നിർവഹിക്കുന്ന ഋത്വിജർ നിർദ്ദേശിത പ്രായശ്ചിത്തം ചെയ്യണം.
Verse 59
चद्रोपरागे जुहुयाद्दशमे सोम इत्यृचा । आप्यायस्व ऋचा चैव सोमपास्त इति द्विज ॥ ५९ ॥
ഹേ ദ്വിജാ! ചന്ദ്രഗ്രഹണസമയത്ത് ദശമ ഭാഗം/ക്ഷണത്തിൽ ‘സോമ’ എന്ന് ആരംഭിക്കുന്ന ഋചയാൽ ആഹുതി അർപ്പിക്കണം; കൂടാതെ ‘ആപ്യായസ്വ’ ഋചയും ‘സോമപാസ്ത’ ഭാവവും ചേർത്ത് ഹോമം ചെയ്യണം.
Verse 60
सूर्योपरागे जुहुयादुदुत्यं जातवेदसम् । आसत्येंनोद्वयं चैव त्रयोमंत्रा उदाहृताः ॥ ६० ॥
സൂര്യഗ്രഹണസമയത്ത് ‘ഉദു ത്യം’ മന്ത്രത്താലും ‘ജാതവേദസം’ (അഗ്നി) മന്ത്രത്താലും ആഹുതി അർപ്പിക്കണം; കൂടാതെ ‘ആ സത്യേ’ എന്നും ‘അന്ന’ സംബന്ധമായ രണ്ട് മന്ത്രങ്ങളും വിധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു—ഇങ്ങനെ മൂന്ന് മന്ത്രസമൂഹങ്ങൾ പ്രസ്താവിച്ചിരിക്കുന്നു।
Verse 61
एवं तिथिं विनिश्चित्य स्मृतिमार्गेण पंडितः । यः करोति व्रतादीनि तस्य स्यादक्षयं फलम् ॥ ६१ ॥
ഇങ്ങനെ തിഥി നിശ്ചയിച്ച് സ്മൃതിമാർഗ്ഗപ്രകാരം വ്രതാദികൾ ആചരിക്കുന്ന പണ്ഡിതന് അക്ഷയഫലം ലഭിക്കും.
Verse 62
वेदप्रणिहितो धर्मो धर्मैस्तुष्यति केशवः । तस्माद्धर्मपरा यांति तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ ६२ ॥
വേദം നിർദ്ദേശിക്കുന്നതുതന്നെ ധർമ്മം; അത്തരം ധർമ്മകർമ്മങ്ങളാൽ കേശവൻ പ്രസന്നനാകുന്നു. അതുകൊണ്ട് ധർമ്മപരർ വിഷ്ണുവിന്റെ പരമപദം പ്രാപിക്കുന്നു॥
Verse 63
धर्मान्ये कर्त्तुमिच्छंति ते वै कृष्णस्वरुपिणः । तस्मात्तांस्तु भवव्याधिः कदाचिन्नैव बाधते ॥ ६३ ॥
ധർമ്മം ആചരിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ സത്യത്തിൽ കൃഷ്ണസ്വരൂപരാണ്. അതിനാൽ സംസാരരോഗം അവരെ ഒരിക്കലും ബാധിക്കുകയില്ല॥
Frequently Asked Questions
Because the chapter frames tithi as the governing temporal ‘adhikāra’ for Vedic action: if the rite is performed on an improperly ascertained tithi, its phala is nullified, regardless of the act’s external correctness.
As a general rule, paraviddhā (tithi ‘piercing’ into the next day) is praised, while pūrvasaṃyutā/pūrvaviddhā is rejected—though the chapter notes specific exceptions (e.g., in kṛṣṇa-pakṣa for Saptamī and Caturdaśī).
It prioritizes a ‘pure’ Ekādaśī free from Daśamī influence, but introduces hierarchy based on pāraṇā availability and tithi-pervasion: householders generally take the earlier Ekādaśī when two occur, renunciants the later; and if pāraṇā on Dvādaśī is obtainable even briefly, the fast may still be kept with nuanced exceptions.
Saṅkrānti is assigned an auspicious window measured in ghaṭikās that varies by rāśi; acts like bathing, gifting, and japa within that window yield imperishable merit, linking astronomical transition to dharmic opportunity.
One should avoid eating during the eclipse and the three watches before it, undertake japa/observances through the eclipse duration, and (for ritualists) perform homa with specified Vedic mantras—distinct sets for lunar vs solar eclipses—along with expiation if an eclipse interrupts Anvādhāna iṣṭi.