Śokanivāraṇa: Non-brooding, Impermanence, Contentment, and Śuka’s Renunciation

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । अशोकं शोकनाशार्थं शास्त्रं शांतिकरं शिवम् । निशम्य लभ्यते बुद्धिर्लब्धायां सुखमेधते ॥ १ ॥

സനത്കുമാരൻ പറഞ്ഞു— ശോകനാശത്തിനായുള്ള, ശോകരഹിതവും ശാന്തികരവും മംഗളകരവും ആയ ഈ ശാസ്ത്രം ശ്രവിച്ചാൽ സത്യബുദ്ധി ലഭിക്കുന്നു; ബുദ്ധി ലഭിച്ചാൽ സുഖം ക്രമേണ വർധിക്കുന്നു।

Verse 2

हर्षस्थानसहस्राणि शोकस्थानशतानि च । दिवसे दिवसे मूढमाविशंति न पंडितम् ॥ २ ॥

ഹർഷത്തിനായുള്ള ആയിരം അവസരങ്ങളും ശോകത്തിനായുള്ള നൂറ് അവസരങ്ങളും ദിനംപ്രതി ഉയരുന്നു; എന്നാൽ അവ മൂഢനെ മാത്രമേ പിടിക്കൂ, പണ്ഡിതനെ അല്ല।

Verse 3

अनिष्टसंप्रंयोगाश्च विप्रयोगात्प्रियस्य च । मनुष्या मानसैर्दुःखैर्युज्यन्ते येऽल्पबुद्धयः ॥ ३ ॥

അल्पബുദ്ധിയുള്ള മനുഷ്യർ അനിഷ്ടസംഗമവും പ്രിയവസ്തുവിന്റെ വിരഹവും മൂലം ഉണ്ടാകുന്ന മാനസിക ദുഃഖങ്ങളിൽ ബന്ധിതരാകുന്നു।

Verse 4

द्रव्येषु समतीतेषु ये गुणास्तेन्न चिंदयेत् । ताननाद्रियमाणश्च स्नेहबन्धाद्विमुच्यते ॥ ४ ॥

കഴിഞ്ഞുപോയ വസ്തുക്കളിലെ ഗുണങ്ങളെ കുറിച്ച് ചിന്തിച്ചു കുഴയരുത്; അവയെ ആദരിക്കാതിരുന്നാൽ സ്നേഹബന്ധനത്തിൽ നിന്ന് വിമുക്തി ലഭിക്കുന്നു।

Verse 5

दोषदर्शी भवेत्तत्र यत्र रागः प्रवर्त्तते । अनिष्टबुद्धितां यच्छेत्ततः क्षिप्रं विराजते ॥ ५ ॥

എവിടെ രാഗം (ആസക്തി) ഉദിക്കുന്നു അവിടെ ദോഷദർശനം വരുന്നു. അനിഷ്ടബുദ്ധിയെ നിയന്ത്രിച്ചാൽ അവൻ വേഗത്തിൽ പ്രസന്നതയും സ്ഥിരതയും കൊണ്ട് ദീപ്തനാകും.

Verse 6

नार्थो न धर्मो न यशो योऽतीतमनुशोचति । अस्याभावेन युज्येतं तञ्चास्य तु निवर्तते ॥ ६ ॥

കഴിഞ്ഞുപോയതിനെക്കുറിച്ച് നിരന്തരം വിലപിക്കുന്നവന് ധനവും ഇല്ല, ധർമ്മവും ഇല്ല, യശസ്സും ഇല്ല. അവൻ അവയുടെ അഭാവത്തോടു ചേർന്നു പോകുന്നു; കൈവശമുള്ളതും അവനെ വിട്ടൊഴിയും.

Verse 7

गुणैर्भूतानि युज्यंते तथैव च न युज्यते । सर्वाणि नैतदेकस्य शोकस्थानं हि विद्यते ॥ ७ ॥

ജീവികൾ ഗുണങ്ങളാൽ ബന്ധിതരാകുന്നു; ഗുണങ്ങളാൽ തന്നേ വിമുക്തരാകുകയും ചെയ്യുന്നു. എന്നാൽ ഇതൊക്കെയും ആ ഏക പരമനിൽ ബാധകമല്ല; അവനിൽ ശോകത്തിന് സ്ഥാനം ഇല്ല.

Verse 8

मृतं वा यदि वा नष्टं योऽतीतमनुशोचति । दुःखेन लभते दुःखं महानर्थे प्रपद्यते ॥ ८ ॥

മരണം ആയാലും നഷ്ടം ആയാലും—കഴിഞ്ഞുപോയതിനെക്കുറിച്ച് വിലപിക്കുന്നവൻ ദുഃഖത്തിലൂടെ ദുഃഖം മാത്രമേ നേടൂ; മഹാ അനർത്ഥത്തിലേക്ക് വീഴും.

Verse 9

दुःखोपघाते शारीरे मानसे चाप्युपस्थिते । यस्मिन्न शक्यते कर्तुं यत्नस्तन्नानुर्चितयेत् ॥ ९ ॥

ശരീരത്തിലോ മനസ്സിലോ ദുഃഖത്തിന്റെ പ്രഹരം വന്നപ്പോൾ, ആ സാഹചര്യത്തിൽ യഥാർത്ഥത്തിൽ പരിഹാരശ്രമം ചെയ്യാൻ കഴിയില്ലെങ്കിൽ, അതിനെ വീണ്ടും വീണ്ടും മനസ്സിൽ ചിന്തിച്ച് കുഴയരുത്.

Verse 10

भैषज्यमेतद्दःखस्य यदेतन्नानुचिंतयेत् । चिंत्यमानं हि न व्येति भूयश्चाभिप्रवर्द्धते ॥ १० ॥

ദുഃഖത്തിനുള്ള ഔഷധം ഇതുതന്നെ—അതിനെ വീണ്ടും വീണ്ടും മനസ്സിൽ ചിന്തിക്കാതിരിക്കുക. ചിന്തിച്ചാൽ അത് മാറുകയില്ല; മറിച്ച് കൂടുതൽ വർധിക്കും.

Verse 11

प्रज्ञया मानसं दुःखं हन्याच्छारीरमौषधैः । एतद्विज्ञाय सामर्थ्यं न वान्यैः समतामियात् ॥ ११ ॥

പ്രജ്ഞയാൽ മാനസിക ദുഃഖം നശിപ്പിക്കണം; ഔഷധങ്ങളാൽ ശരീരവ്യാധി നീക്കണം. ഇവയുടെ യഥാർത്ഥ സാമർത്ഥ്യം അറിഞ്ഞ്, ഒന്നിനെ മറ്റൊന്നിനോട് സമമാക്കി കുഴയരുത്.

Verse 12

अनित्यं जीवितं रूपं यौवनं द्रव्यसञ्चयः । आरोग्यं प्रियसंवासं न मृध्येत्पंडितः क्वचित् ॥ १२ ॥

ജീവിതം അനിത്യം; രൂപം, യൗവനം, ധനസഞ്ചയം, ആരോഗ്യം, പ്രിയജനസാന്നിധ്യം എന്നിവയും അനിത്യമാണ്. ഇത് അറിഞ്ഞ പണ്ഡിതൻ ഒരിക്കലും ഇവയിൽ മോഹിക്കുകയില്ല.

Verse 13

नाज्ञानप्रभवं दुःखमेकं शोचितुमर्हति । अशोचन्प्रतिकुर्वीत यदि पश्येदुपक्रमम् ॥ १३ ॥

അജ്ഞാനത്തിൽ നിന്നുണ്ടായ ഒരു ദുഃഖത്തിനും ശോകിക്കേണ്ടതില്ല. പരിഹാരം തുടങ്ങാനുള്ള വഴി കാണുന്നുവെങ്കിൽ, വിലാപമില്ലാതെ അതിനെ പ്രതിരോധിച്ച് പ്രവർത്തിക്കണം.

Verse 14

सुखात्प्रियतरं दुःखं जीविते नात्र संशयः । जरामरणदुःखेभ्यः प्रियमात्मानमुद्धरेत् ॥ १४ ॥

ദേഹജീവിതത്തിൽ സുഖത്തേക്കാൾ ദുഃഖം തന്നെയാണ് കൂടുതൽ പ്രിയം (കൂടുതൽ പരിചിതവും പിടിവാശിയുമുള്ളത്)—ഇതിൽ സംശയമില്ല. അതിനാൽ ജരാമരണദുഃഖങ്ങളിൽ നിന്ന് സ്വന്തം പ്രിയാത്മാവിനെ ഉയർത്തി രക്ഷിക്കണം.

Verse 15

भजंति हि शारीराणि रोगाः शरीरमानसाः । सायका इव तीक्ष्णाग्राः प्रयुक्ता दृढधन्विभिः ॥ १५ ॥

ദേഹധാരികളിൽ ശാരീരികവും മാനസികവും ആയ രോഗങ്ങൾ ആക്രമിക്കുന്നു; അത് ദൃഢധനുർധരർ പ്രയോഗിക്കുന്ന തീക്ഷ്ണാഗ്ര ബാണങ്ങൾപോലെ കുത്തുന്നു.

Verse 16

व्याधितस्य चिकित्साभिस्त्रस्यतो जीवितैषिणः । आमयस्य विनाशाय शरीरमनुकृष्यते ॥ १६ ॥

രോഗബാധിതനും ഭീതനുമായ് ജീവൻ കാക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവനിൽ, രോഗനാശത്തിനായി ചികിത്സകളാൽ ശരീരം വലിച്ചിഴച്ച് കഷ്ടപ്പെടുത്തി ശാസനയിൽ ആക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 17

स्रंसंति न निवर्तंते स्रोतांसि सरितामिव । आयुरादाय मर्त्यानां रात्र्यहानि पुनःपुनः ॥ १७ ॥

നദികളുടെ പ്രവാഹം തിരിഞ്ഞുവരാത്തതുപോലെ, രാവും പകലും വീണ്ടും വീണ്ടും കടന്നുപോയി മർത്ത്യരുടെ ആയുസ്സ് കവർന്നുകൊണ്ടുപോകുന്നു.

Verse 18

अपयंत्ययमत्यंतं पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः । जातं मर्त्यं जरयति निमिषं नावतिष्टते ॥ १८ ॥

ശുക്ല-കൃഷ്ണ പക്ഷങ്ങളുടെ പ്രവാഹത്തിൽ കാലം അറ്റമില്ലാതെ ഒഴുകിപ്പോകുന്നു; ജനിച്ച മർത്ത്യനെ ജരയാൽ വൃദ്ധനാക്കുന്നു, ഒരു നിമിഷവും നില്ക്കുന്നില്ല.

Verse 19

सुखदुःखाभिभूतानामजरो जरयत्यसून् । आदित्यो ह्यस्तमभ्येति पुनः पुनरुदेति च ॥ १९ ॥

സുഖദുഃഖങ്ങളിൽ ആകുലരായവരുടെ പ്രാണങ്ങളെ ആ അജരനും ജരപ്പെടുത്തുന്നു; ആദിത്യനും വീണ്ടും വീണ്ടും അസ്തമിച്ച് വീണ്ടും വീണ്ടും ഉദിക്കുന്നു.

Verse 20

अदृष्टपूर्वानादाय भावानपरिशंकितान् । इष्टानिष्टा मनुष्याणां मतं गच्छन्ति रात्रयः ॥ २० ॥

അദൃഷ്ടപൂർവ അനുഭവങ്ങളും അപ്രതീക്ഷിത മനോഭാവങ്ങളും ചുമന്നുകൊണ്ട് രാത്രികൾ കടന്നുപോകുന്നു; മനുഷ്യർക്കു ഇഷ്ടവും അനിഷ്ടവും എന്നു തോന്നുന്ന ഫലങ്ങൾ നൽകുന്നതുപോലെ അവ നീങ്ങുന്നു।

Verse 21

यो यदिच्छेद्यथाकामं कामानां तत्तदाप्नुयात् । यदि स्यान्न पराधीनं पुरुषस्य क्रियाफलम् ॥ २१ ॥

പുരുഷന്റെ ക്രിയാഫലം മറ്റൊന്നിനും അധീനമല്ലായിരുന്നെങ്കിൽ, ആരെന്ത് ആഗ്രഹിച്ചാലും യഥാകാമം, ആഗ്രഹ്യവസ്തുക്കളിൽ അതുതന്നെ ലഭിച്ചേനേ।

Verse 22

संयताश्चैव तक्षाश्च मतिमंतश्च मानवाः । दृश्यंते निष्फलाः संतः प्रहीनाश्च स्वकर्मभिः ॥ २२ ॥

സംയമമുള്ളവരും നിപുണ ശില്പികളും ബുദ്ധിമാന്മാരും പോലും നിഷ്ഫലരായി കാണപ്പെടുന്നു; കാരണം അവർ സ്വന്തം യഥോചിത കർമധർമങ്ങളിൽ നിന്ന് വിട്ടുപോയിരിക്കുന്നു।

Verse 23

अपरे निष्फलाः सन्तो निर्गुणाः पुरुषाधमाः । आशाभिरण्यसंयुक्ता दृश्यन्ते सर्वकामिनः ॥ २३ ॥

മറ്റുചിലരും നിഷ്ഫലരായിത്തന്നെ കാണപ്പെടുന്നു—ഗുണരഹിതർ, മനുഷ്യരിൽ അധമർ; ആശകളും ധനവും ചേർന്നു കുടുങ്ങി, എല്ലാകാമനകളാലും പ്രേരിതരായി।

Verse 24

भूतानामपरः कश्चिद्धिंसायां सततोत्थितः । वंचनायां च लोकेषु ससुखेष्वेव जीयते ॥ २४ ॥

മറ്റൊരാൾ ജീവികളുടെ ഹിംസയിൽ നിരന്തരം ഏർപ്പെട്ടും ലോകത്തിൽ വഞ്ചനയിൽ രതനുമായും ഇരുന്നാലും, സുഖങ്ങൾക്കിടയിൽ ജീവിക്കുന്നവനായി തന്നെ കാണപ്പെടുന്നു।

Verse 25

अचेष्टमानमासीनं श्रीः कंचिदुपतिष्टति । कश्चित्कर्माणि कुरुते न प्राप्यमधिगच्छति ॥ २५ ॥

ചിലപ്പോൾ പരിശ്രമമില്ലാതെ ഇരിക്കുന്നവനെയും ശ്രീലക്ഷ്മി സമീപിക്കുന്നു; മറ്റൊരാൾ അനവധി കർമ്മങ്ങൾ ചെയ്തിട്ടും ലഭിക്കേണ്ടത് ലഭിക്കാതെ പോകുന്നു.

Verse 26

अपराधान्समाच्ष्टुं पुरुषस्य स्वभावतः । शुक्रमन्यत्र संभूतं पुनरन्यत्र गच्छति ॥ २६ ॥

സ്വഭാവത്താൽ മനുഷ്യൻ അപരാധങ്ങൾ ചെയ്യുന്നു; ഒരു സ്ഥലത്ത് ഉത്ഭവിച്ച ശുക്രം വീണ്ടും മറ്റൊരു ഗർഭത്തിലേക്ക് പോകുന്നു—ഇങ്ങനെ ജന്മചക്രം തുടരുന്നു.

Verse 27

तस्य योनौ प्रसक्तस्य गर्भो भवति मानवः । आम्रपुष्पोपमा यस्य निवृत्तिरुपलभ्यते ॥ २७ ॥

ആ യോനിയിൽ ആസക്തനായ മനുഷ്യന് ഗർഭസ്ഥിതി ഉണ്ടാകുന്നു; എന്നാൽ ആര്ക്ക് നിവൃത്തിയെന്ന വിരക്തി ലഭിക്കുമോ, ആ നിവൃത്തി മാവിൻപൂവിനോട് ഉപമിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 28

केषांचित्पुत्रकामानामनुसन्तानमिच्छताम् । सिद्धौ प्रयतमानानां नैवांडमुपजायते ॥ २८ ॥

ചില പുത്രകാമികൾ, സന്തതി തുടർച്ചയായി വേണമെന്ന് ആഗ്രഹിച്ച്, സിദ്ധിക്കായി പരിശ്രമിച്ചാലും ഗർഭധാരണമെന്നതുതന്നെ സംഭവിക്കാതെ പോകുന്നു.

Verse 29

गर्भादुद्विजमानानां क्रुद्धादशीविषादिव । आयुष्मान् जायते पुत्रः कथं प्रेतः पितेव सः ॥ २९ ॥

ഗർഭത്തെയുമെത്രയും ക്രുദ്ധവിഷസർപ്പത്തെപ്പോലെ ഭയന്ന് പിന്മാറുന്നവർക്കും ദീർഘായുസ്സും മംഗളവും ഉള്ള പുത്രൻ ജനിക്കുന്നു; അപ്പോൾ പിതാവ് എങ്ങനെ പ്രേതനാകും?

Verse 30

देवानिष्ट्वा तपस्तप्त्वा कृपणैः पुत्रहेतुभिः । दशमासान्परिधृता जायते कुलपांसनाः ॥ ३० ॥

ദേവാരാധനയും തപസ്സും ചെയ്താലും, കൃപണർ വെറും പുത്രലാഭം മാത്രമെന്ന ലക്ഷ്യത്തോടെ അത് ചെയ്താൽ, പത്തു മാസം ഗർഭത്തിൽ ധരിക്കപ്പെട്ട് ജനിക്കുന്ന സന്താനം കുലത്തിന് ധൂളിപോലൊരു മലിനതയായി മാറുന്നു।

Verse 31

अपरे धनधान्यानि भोगांश्च पितृसंचितान् । विमलानभिजायन्ते लब्ध्वा तैरेव मङ्गलैः ॥ ३१ ॥

മറ്റുചിലർ പിതൃപുരുഷന്മാർ സമ്പാദിച്ച ധനം, ധാന്യം, ഭോഗസുഖങ്ങൾ എന്നിവ നേടുന്നു; ആ മംഗളകരമായ ലഭ്യതകളാൽ അവർ നിർമലരും നിർദോഷരുമായി ജനിക്കുന്നു।

Verse 32

अन्योन्य समभिप्रेत्य मैथुनस्य समागमे । उपद्रवइवादृष्टो योनौ गर्भः प्रपद्यते ॥ ३२ ॥

ഇരുവരും പരസ്പരസമ്മതത്തോടെ മൈഥുനസംഗമത്തിൽ ഒന്നിക്കുമ്പോൾ, അദൃശ്യമായ ഒരു ശക്തി—പ്രേരിപ്പിക്കുന്ന ഉപദ്രവംപോലെ—ഗർഭത്തെ യോനിയിൽ പ്രവേശിപ്പിച്ച് സ്ഥാപിക്കുന്നു।

Verse 33

स्निग्धत्वादिंद्रियार्थेषु मोहान्मरणमप्रियम् । परित्यजति यो दुःखं सुखमप्युभयं नरः ॥ ३३ ॥

ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങളോടുള്ള ആസക്തിയും മോഹവും മൂലം മരണം മനുഷ്യന് അപ്രിയമാകുന്നു; എന്നാൽ ദുഃഖവും സുഖവും രണ്ടും ഉപേക്ഷിക്കുന്നവൻ അവ രണ്ടിനെയും അതിക്രമിക്കുന്നു।

Verse 34

अत्येति ब्रह्म सोऽत्यन्तं सुखमप्यश्नुते परम् । दुःखमर्था हि त्यज्यंते पालने च न ते सुखाः ॥ ३४ ॥

അവൻ ബ്രഹ്മത്തെയും അതിക്രമിച്ച് പരമവും അനന്തവുമായ ആനന്ദം അനുഭവിക്കുന്നു. ലോകിക അർത്ഥലക്ഷ്യങ്ങൾ ദുഃഖകരമായതിനാൽ അവ ത്യജ്യമാണ്; അവയെ പാലിച്ചുനിര്‍ത്തുന്നതിലും യഥാർത്ഥ സുഖമില്ല।

Verse 35

श्रुत्वैव नाधिगमनं नाशमेषां न चिंतयेत् । अन्यामन्यां धनावस्थां प्राप्य वैशेषिका नराः ॥ ३५ ॥

കേട്ടതുകൊണ്ടുമാത്രം യഥാർത്ഥ ബോധം ലഭിച്ചു എന്നു കരുതരുത്; ഈ ലോകികാവസ്ഥകളുടെ നാശം ചിന്തിച്ച് വ്യസനിക്കയും വേണ്ട. തങ്ങളുടെ പ്രത്യേക മോഹങ്ങളാൽ നയിക്കപ്പെടുന്നവർ ധനത്തിന്റെ മാറിമാറുന്ന നിലകളിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും എത്തുന്നു.

Verse 36

अतृप्ता यांति विध्वंसं सन्तोषं यांति पंडिताः । सर्वे क्षयांता निचयाः पतनांताः समुच्छ्रयाः ॥ ३६ ॥

അതൃപ്തർ നാശത്തിലേക്ക് പോകുന്നു; പണ്ഡിതർ സന്തോഷം പ്രാപിക്കുന്നു. എല്ലാ സമ്പാദ്യങ്ങളും ഒടുവിൽ ക്ഷയത്തിലേക്ക്; എല്ലാ ഉയർച്ചകളും ഒടുവിൽ പതനത്തിലേക്ക്.

Verse 37

संयोगा विप्रयोगांता मरणांतं हि जीवितम् । अन्तो नास्ति पिपासायास्तुष्टिस्तु परमं सुखम् ॥ ३७ ॥

എല്ലാ സംഗമങ്ങളും വേർപാടിൽ അവസാനിക്കുന്നു; ജീവിതം തീർച്ചയായും മരണത്തിൽ അവസാനിക്കുന്നു. തൃഷ്ണയ്ക്ക് അവസാനം ഇല്ല; എന്നാൽ തൃപ്തിയേ പരമസുഖം.

Verse 38

तस्मात्संतोषमेवेह धनं शंसन्ति पंडिताः । निमेषमात्रमपि हि योऽधिगच्छन्न तिष्टति ॥ ३८ ॥

അതുകൊണ്ട് ഇവിടെ പണ്ഡിതർ സന്തോഷത്തെയേ ധനമായി പ്രശംസിക്കുന്നു; കാരണം ലഭിക്കുന്നതൊന്നും കണ്ണിമയ്ക്കുന്ന നേരം പോലും നിലനിൽക്കില്ല.

Verse 39

सशरीरेष्वनित्येषु नित्यं किमनुचिंतयेत् । भूतेषु भावं संचिंत्य ये बुद्ध्या तमसः परम् ॥ ३९ ॥

അനിത്യമായ ശരീരങ്ങളുള്ള ജീവികളിൽ ‘നിത്യം’ എന്തിനെ തുടർച്ചയായി ചിന്തിക്കണം? സർവ്വഭൂതങ്ങളിലുമുള്ള അന്തർസത്യത്തെ വിവേചിച്ച്, ബുദ്ധിയാൽ തമസ്സിന് അപ്പുറമുള്ള ആ തത്ത്വം ജ്ഞാനികൾ പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 40

न शोचंति गताध्वानः पश्यंति परमां गतिम् । संचिन्वन्नेकमेवैनं कामानावितृप्तकम् ॥ ४० ॥

യാത്ര പൂർത്തിയാക്കിയവർ ശോകിക്കുന്നില്ല; അവർ പരമഗതി ദർശിക്കുന്നു. എന്നാൽ ആഗ്രഹങ്ങൾ മാത്രം കൂട്ടിച്ചേർക്കുന്നവൻ എപ്പോഴും അതൃപ്തനായി തുടരുന്നു.

Verse 41

व्याघ्र पशुमिवासाद्य मृत्युरादाय गच्छति । अथाप्युपायं संपश्येद्दुःखस्यास्य विमोक्षणे ॥ ४१ ॥

കടുവ മൃഗത്തെ പിടിച്ച് കൊണ്ടുപോകുന്നതുപോലെ, മരണം മനുഷ്യനെ പിടിച്ച് കൊണ്ടുപോകുന്നു. അതിനാൽ ഈ ദുഃഖത്തിൽ നിന്ന് മോചനത്തിനുള്ള മാർഗം തീർച്ചയായും അന്വേഷിക്കണം.

Verse 42

अशोचन्नारभेन्नैव युक्तश्चाव्यसनी भवेत् । शब्दे स्पर्शे रसे रूपे गंधे च परमं तथा ॥ ४२ ॥

ശോകമില്ലാതെ ആചരിക്കണം; ശോകാവേശത്തിൽ പ്രവർത്തികൾ ആരംഭിക്കരുത്. ശാസനയോടെ, വ്യസനരഹിതനായി ഇരിക്കണം; ശബ്ദം, സ്പർശം, രസം, രൂപം, ഗന്ധം എന്നിവയിൽ പരമ സംയമം പാലിക്കണം.

Verse 43

नोपभोगात्परं किंचिद्धनिनो वाऽधनस्य वा । वाक्संप्रयोगाद्भृतानां नास्ति दुःखमनामयम् ॥ ४३ ॥

ധനികനായാലും ദരിദ്രനായാലും—(വെറും) ഭോഗത്തേക്കാൾ മേലുള്ളതൊന്നുമില്ലെന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു. എന്നാൽ ആശ്രിതർക്കു കഠിനവും മുറിവേൽപ്പിക്കുന്നതുമായ വാക്കുകളിൽ നിന്ന് എളുപ്പം മാറാത്ത ദുഃഖം ജനിക്കുന്നു.

Verse 44

विप्रयोगश्च सर्वस्य न वाचा न च विद्यया । प्रणयं परिसंहृत्य संस्तुतेष्वितरेषु च ॥ ४४ ॥

എല്ലാറ്റിനോടുമുള്ള വിരക്തി വെറും വാക്കുകളാൽ മാത്രമല്ല, വെറും വിദ്യയാൽ മാത്രവും അല്ല. സ്നേഹപരിചയം പിൻവലിച്ച്, പ്രശംസിക്കപ്പെട്ടവരോടും മറ്റുള്ളവരോടും സമഭാവം പുലർത്തണം.

Verse 45

विचरेदसमुन्नद्धः स सुखी स च पंडितः । अध्यात्मगतमालीनो निरपेक्षो निरामिषः ॥ ४५ ॥

അഹങ്കാരമില്ലാതെ അവൻ സഞ്ചരിക്കട്ടെ; അത്തരംവൻ തന്നെയാണ് സത്യസുഖിയും പണ്ഡിതനും—ആത്മനിഷ്ഠൻ, അന്തർമുഖൻ, നിരപേക്ഷൻ, വിഷയലാലസാരഹിതൻ।

Verse 46

आत्मनैव सहायेन चश्चरेत्स सुखी भवेत् । सुखदुःखविपर्यासो यदा समुपपद्यते ॥ ४६ ॥

ആത്മാവിനെ തന്നെയായി സഹായമാക്കി ജീവിതത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നവൻ സുഖിയാകും—സുഖദുഃഖങ്ങളുടെ മറിവ് അനിവാര്യമായി സംഭവിക്കുമ്പോൾ പ്രത്യേകിച്ച്।

Verse 47

नैनं प्रज्ञा सुनियतं त्रायते नापि पौरुषम् । स्वभावाद्यत्नमातिष्ठेद्यत्नवान्नावसीदति ॥ ४७ ॥

വെറും പ്രജ്ഞയോ, നന്നായി നിയന്ത്രിത ശാസനയോ, അല്ലെങ്കിൽ മാത്രം പൗരുഷമോ—ഇവ ഒന്നും മനുഷ്യനെ രക്ഷിക്കുന്നില്ല. അതിനാൽ സ്വന്തം സ്വഭാവത്തിൽ നിന്ന് ആരംഭിച്ച് സ്ഥിരമായ പരിശ്രമം ചെയ്യുക; പരിശ്രമിക്കുന്നവൻ പതനത്തിലാഴുകയില്ല।

Verse 48

उपद्रव इवानिष्टो योनिं गर्भः प्रपद्यते । तानि पूर्वशरीराणि नित्यमेकं शरीरिणम् ॥ ४८ ॥

അനിഷ്ടമായ ഉപദ്രവംപോലെ ഗർഭം യോനിയിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു; എന്നാൽ ദേഹിയായ ആത്മാവ് നിത്യവും ഒരേതന്നെ, ആ ശരീരങ്ങൾ മുൻശരീരങ്ങൾ മാത്രമാണ്।

Verse 49

प्राणिनां प्राणसंरोधे मांसश्लेष्मविचेष्टितम् । निर्दग्धं परदेहेन परदेंहं बलाबलम् ॥ ४९ ॥

ജീവികളുടെ പ്രാണൻ തടയപ്പെടുമ്പോൾ ഈ ദേഹം—മാംസവും ശ്ലേഷ്മവും പ്രേരിപ്പിച്ച്—തളളിമറിയുന്നു; പിന്നെ പരദേഹം/ബാഹ്യശക്തിയാൽ ഈ ദേഹം ദഗ്ധമായി നശിക്കുന്നു—ഇതിന്റെ ബലവും അബലവും പരദേഹാധീനമാണെന്ന് തെളിയും।

Verse 50

विनश्यति विनाशांते नावि नावमिवाचलाम् । संगत्या जठरे न्यस्तं रेतोबिंदुमचेतनम् ॥ ५० ॥

പ്രളയകാലത്ത് അത് നിശ്ചയമായി നശിക്കുന്നു—സമുദ്രത്തിൽ സ്ഥിരമായി തോന്നുന്ന നാവുപോലെ. അതുപോലെ വെറും സംഗത്യാൽ അചേതനമായ രേതോബിന്ദു ജഠരത്തിൽ ഗർഭത്തിൽ സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു॥50॥

Verse 51

केन यत्नेन जीवंतं गर्भं त्वमिह पश्यसि । अन्नपानानि जीर्यंते यत्र भक्ष्याश्च भक्षिताः ॥ ५१ ॥

ഏത് ശ്രമത്താൽ നീ ഇവിടെ ജീവിക്കുന്ന ഗർഭത്തെ കാണുന്നു? അവിടെ അന്നപാനങ്ങൾ ജീർണ്ണമാകുന്നു; ഭക്ഷ്യമായവയും ഭക്ഷിക്കപ്പെട്ട് ക്ഷയിക്കുന്നു॥51॥

Verse 52

तस्मिन्नेवोदरे गर्भः किं नान्नमिव जीर्यति । गर्भे मूत्रपुरीषाणां स्वभावनियता गतिः ॥ ५२ ॥

അതേ ഉദരത്തിൽ ഗർഭം അന്നംപോലെ ജീർണ്ണമാകുന്നില്ലേ? ഗർഭത്തിൽ മൂത്രവും മലവും സ്വഭാവനിയമം നിശ്ചയിച്ച വഴിയിലേ സഞ്ചരിക്കുന്നു॥52॥

Verse 53

धारणे वा विसर्गे च न कर्तुं विद्यतेऽवशः । प्रभवंत्युदरे गर्भा जायमानास्तथापरे ॥ ५३ ॥

ധാരണമാകട്ടെ വിസർഗമാകട്ടെ—അശക്തനായ ജീവന് മറ്റെങ്ങനെ ചെയ്യാൻ കഴിയില്ല. ഉദരത്തിൽ ഗർഭങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു; മറ്റുള്ളവരും ജനിക്കുന്നു—ആ നിർബന്ധനിയമത്തിന്റെ വശാൽ॥53॥

Verse 54

आगमेन महान्येषां विनाश उपपद्यते । एतस्माद्योनिसंबंधाद्यो जीवन्परिमुच्यते ॥ ५४ ॥

ആഗമപ്രമാണംകൊണ്ട് മഹാത്മാക്കൾക്ക് ബന്ധത്തിന്റെ പൂർണ്ണ നാശം സാധ്യമാകുന്നു. ഈ യോനി-ബന്ധത്തിൽ നിന്ന് ജീവിച്ചിരിക്കെ തന്നെ പൂർണ്ണമായി വിടുതൽ നേടുന്നവൻ—അവൻ തന്നെയാണ് മുക്തൻ॥54॥

Verse 55

पूजां न लभते कांचित्पुनर्द्धंद्वेषु मज्जति । गर्भस्य सह जातस्य सप्तमीमीदृशीं दशाम् ॥ ५५ ॥

അവന് യാതൊരു പൂജയും ആദരവും ലഭിക്കാതെ, വീണ്ടും സുഖദുഃഖം, ലാഭനഷ്ടം എന്നീ ദ്വന്ദ്വങ്ങളിൽ മുങ്ങിപ്പോകുന്നു. ഗർഭസഹജമായി ജനിച്ച ദേഹധാരിയുടെ ഏഴാം അവസ്ഥ ഇത്തരത്തിലാകുന്നു.

Verse 56

प्राप्नुवंति ततः पंच न भवंति शतायुषः । नाभ्युत्थाने मनुष्याणां योगाः स्युर्नात्र संशयः ॥ ५६ ॥

അതിനാൽ അവർക്ക് അഞ്ചു വർഷം മാത്രമേ ലഭിക്കൂ; ശതായുസ്സുകാർ ആകുന്നില്ല. മനുഷ്യരിൽ ദൃഢമായ ഉയർച്ചയും ശാസ്ത്രീയമായ പരിശ്രമവും ഇല്ലെങ്കിൽ യോഗസിദ്ധികൾ ഉദിക്കുകയില്ല—ഇതിൽ സംശയമില്ല.

Verse 57

व्याधिभिश्च विवध्यंते व्याघ्रैः क्षुद्रमृगा इव । व्याधिभिर्भक्ष्यमाणानां त्यजतां विपुलंधनम् ॥ ५७ ॥

അവർ രോഗങ്ങളാൽ, പുലികളാൽ ചെറുമൃഗങ്ങൾ പീഡിക്കപ്പെടുന്നതുപോലെ തന്നെ പീഡിക്കപ്പെടുന്നു. രോഗങ്ങൾ തിന്നുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ അവർ തങ്ങളുടെ മഹാധനവും ഉപേക്ഷിക്കുന്നു.

Verse 58

वेदना नापकर्षंति यतमानास्चिकित्सकाः ॥ ५८ ॥

വൈദ്യർ എത്ര ശ്രമിച്ചാലും ആ വേദന നീക്കാൻ കഴിയുന്നില്ല.

Verse 59

ते चापि विविधा वैद्याः कुशला संमतौषधाः । व्याधिभिः परिकृष्यंते मृगा ज्याघ्रैरिवार्दिताः ॥ ५९ ॥

ആ പലവിധ വൈദ്യർ—ഔഷധങ്ങളിൽ നിപുണരും അംഗീകൃത ഔഷധങ്ങളുള്ളവരും—അവരും രോഗങ്ങളാൽ വലിച്ചിഴക്കപ്പെടുന്നു; പുലികളാൽ പീഡിതമായ മൃഗങ്ങളെപ്പോലെ.

Verse 60

ते पिबंति कषायांश्च सर्पीषि विविधानि च । दृश्यंते जरया भग्ना नागैर्नागा इवोत्तमाः ॥ ६० ॥

അവർ കഷായങ്ങളും നാനാവിധ ഘൃതങ്ങളും പാനം ചെയ്യുന്നു; എങ്കിലും ജരയാൽ തകർന്നവരായി ദൃശ്യമാകുന്നു—ശ്രേഷ്ഠ ഗജങ്ങൾ മറ്റുഗജങ്ങളാൽ വീഴ്ത്തപ്പെടുന്നതുപോലെ।

Verse 61

कैर्वा भुवि चिकित्स्येंत रोगार्त्ता मृगपक्षिणः । श्वापदाश्च दरिद्राश्च प्रायो नार्ता भवंति ते ॥ ६१ ॥

ഭൂമിയിൽ രോഗപീഡിതമായ മൃഗപക്ഷികൾക്ക് ചികിത്സ ആരാണ് ചെയ്യുക? കാട്ടുമൃഗങ്ങളും ദരിദ്രരും—അവരിൽ പലരും സഹായമില്ലാതെ ദുഃഖത്തിൽ തന്നെ കഴിയുന്നു।

Verse 62

घोरानपि दुराधर्षान्नृपतीनुग्रतेजस । आक्रम्य रोग आदत्ते पशून्पशुपचो यथा ॥ ६२ ॥

ഭയങ്കരവും ജയിക്കാനാകാത്തതുമായ ഉഗ്രതേജസ്സുള്ള രാജാക്കളെയും രോഗം ആക്രമിച്ച് കൊണ്ടുപോകുന്നു—കശാപ്പുകാരൻ മൃഗങ്ങളെ പിടിക്കുന്നതുപോലെ।

Verse 63

इति लोकमनाक्रंदं मोहशोकपरिप्लुतम् । स्रोतसा महसा क्षिप्रं ह्रियमाणं बलीयसा ॥ ६३ ॥

ഇങ്ങനെ ലോകം—കരയാനും കഴിയാതെ, മോഹവും ശോകവും നിറഞ്ഞ്—മഹാബലമുള്ള മഹാപ്രവാഹത്തിൽ വേഗത്തിൽ ഒഴുകിക്കൊണ്ടുപോകപ്പെട്ടു।

Verse 64

न धनेन न राज्येन नोग्रेण तपसा तथा । स्वभावा ह्यतिवर्तंते ये निर्मुक्ताः शरीरिषु ॥ ६४ ॥

ധനത്താലല്ല, രാജ്യത്വത്താലല്ല, കഠിനതപസ്സാലും അല്ല—സ്വഭാവവാസനകൾ അതിക്രമിക്കപ്പെടുന്നില്ല; ദേഹാഭിമാനത്തിൽ നിന്ന് വിമുക്തരായവരേ സ്വഭാവത്തെ മറികടക്കുന്നു।

Verse 65

उपर्यपरि लोकस्य सर्वो भवितुमिच्छति । यतते च यथाशक्ति न च तद्वर्तते तथा ॥ ६५ ॥

ലോകത്തിൽ എല്ലാവരും ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠനാകാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. തങ്ങളുടെ ശേഷിയോളം പരിശ്രമിച്ചാലും ഫലം അതുപോലെ സംഭവിക്കണമെന്നില്ല।

Verse 66

न म्रियेरन्नजीर्येरन्सर्वे स्युः सार्वकामिकाः । नाप्रियं प्रतिपद्येरन्नुत्थानस्य फलं प्रति ॥ ६६ ॥

എല്ലാ ജീവികൾക്കും അചഞ്ചലമായ പരിശ്രമം ഉണ്ടായിരുന്നെങ്കിൽ, ആരും മരിക്കില്ല; ജരയും വരില്ല. എല്ലാവരും സർവകാമസിദ്ധരാകും; പരിശ്രമഫലമായി അപ്രിയം ഒന്നും സംഭവിക്കില്ല।

Verse 67

ऐश्वर्यमदमत्ताश्च मानान्मयमदेन च । अप्रमत्ताः शठाः क्रूरा विक्रांताः पर्युपासते ॥ ६७ ॥

ഐശ്വര്യവും ശക്തിയും നൽകുന്ന മദത്താലും, മാനം-മായയുടെ അഹങ്കാരത്താലും മത്തായവർ—നിർലജ്ജർ, ശഠർ, ക്രൂരർ, ഉദ്ധതർ—സജ്ജനരെ നിരീക്ഷിച്ച് കാത്തിരിക്കുന്നു।

Verse 68

शोकाः प्रतिनिवर्तंते केषांचिदसमीक्षताम् । स्वं स्वं च पुनरन्येषां न कंचिदतिगच्छति ॥ ६८ ॥

വിവേകത്തോടെ നോക്കാത്തവരുടെ ദുഃഖങ്ങൾ തിരിഞ്ഞു തിരിഞ്ഞു അവരിലേക്കുതന്നെ മടങ്ങിവരും. സത്യത്തിൽ ഓരോരുത്തനും തന്റേതായ പങ്ക് മാത്രമേ അനുഭവിക്കൂ; മറ്റൊരാളുടെ പങ്ക് ആരും അതിക്രമിക്കില്ല।

Verse 69

महञ्च फलवैषम्यं दृश्यते कर्मसंधिषु । वहंति शिबिकामन्ये यांत्यन्ये शिबिकारुहः ॥ ६९ ॥

കർമ്മത്തിന്റെ വഴികളിൽ ഫലത്തിൽ വലിയ അസമത്വം കാണപ്പെടുന്നു. ചിലർ ശിബിക (പല്ലക്കി) വഹിക്കുന്നു; മറ്റുചിലർ അതിൽ കയറി പോകുന്നു।

Verse 70

सर्वेषामृद्धिकामानामन्ये रथपुरः सराः । मनुजाश्च गतश्रीकाः शतशो विविधाः स्त्रियाः ॥ ७० ॥

സമൃദ്ധി ആഗ്രഹിക്കുന്നവർക്കു എവിടെയോ രഥങ്ങളും നഗരങ്ങളും സരോവരങ്ങളും പോലെയുള്ള ഭോഗസാധനങ്ങൾ ഉണ്ട്; മറ്റെവിടെയോ ശ്രീ നഷ്ടപ്പെട്ട മനുഷ്യരും, നാനാവിധ സ്ത്രീകൾ നൂറുകണക്കിനും കാണപ്പെടുന്നു॥७०॥

Verse 71

द्वंद्वारामेषु भूतेषु गच्छन्त्येकैकशो नराः । इदमन्यत्परं पश्य नात्र मोहं करिष्यसि ॥ ७१ ॥

ദ്വന്ദ്വങ്ങളുടെ കളിയിൽ രമിക്കുന്ന ജീവികളിടയിൽ മനുഷ്യർ ഓരോരുത്തരായി ഒറ്റയ്ക്കാണ് മുന്നേറുന്നത്. ഇതിൽ നിന്നു വ്യത്യസ്തമായ പരമസത്യം കാണുക; അപ്പോൾ ഈ വിഷയത്തിൽ നീ മോഹത്തിലാകുകയില്ല॥७१॥

Verse 72

धर्मं चापि त्यजा धर्मं त्यज सत्यानृतां धियम् । सर्वं त्यक्त्वा स्वरूपस्थः सुखी भव निरामयः ॥ ७२ ॥

ധർമ്മത്തെയും ത്യജിക്കുക; ധർമ്മത്തെ ‘എന്റെ’ എന്നു പിടിച്ചുനിൽക്കുന്ന അഭിമാനവും ആസക്തിയും ഉപേക്ഷിക്കുക. സത്യം-അസത്യം എന്ന ദ്വന്ദ്വത്തിൽ ആടുന്ന ബുദ്ധിയെ ത്യജിക്കുക. എല്ലാം വിട്ട് സ്വരൂപത്തിൽ സ്ഥാപിതനായി സുഖിയായിരിക്കുക, നിരാമയനായിരിക്കുക॥७२॥

Verse 73

एतत्ते परमं गुह्यमाख्यातमृषिसत्तम । येन देवाः परित्यज्य भर्त्यलोकं दिवं गताः ॥ ७३ ॥

ഹേ ഋഷിശ്രേഷ്ഠാ! ഈ പരമ ഗൂഢ രഹസ്യം ഞാൻ നിന്നോട് വെളിപ്പെടുത്തി; ഇതിലൂടെ ദേവന്മാർ ദാസ്യലോകം ഉപേക്ഷിച്ച് ദിവ്യലോകം (സ്വർഗം) പ്രാപിച്ചു॥७३॥

Verse 74

सनंदन उवाच । इत्युक्त्वा व्यासतनयं समापृच्छ्य महामुनिः । सनत्कुमारः प्रययौ पूजितस्तेन सादरम् ॥ ७४ ॥

സനന്ദനൻ പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശേഷം മഹാമുനി സനത്കുമാരൻ വ്യാസപുത്രനോട് വിടപറഞ്ഞു; അവൻ സാദരമായി പൂജിച്ചതിനാൽ അദ്ദേഹം അവിടെ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടു॥७४॥

Verse 75

शुकोऽपि योगिनां श्रेष्टः सम्यग्ज्ञात्वा ह्यवस्थितम् । ब्रह्मणः पदमन्वेष्टुमुत्सुकः पितरं ययौ ॥ ७५ ॥

യോഗികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ശുകനും സ്ഥാപിതമായ തത്ത്വം സമ്യകായി അറിഞ്ഞ്, ബ്രഹ്മന്റെ പരമപദം അന്വേഷിക്കാൻ ഉത്സുകനായി പിതാവിനടുത്തേക്ക് പോയി।

Verse 76

ततः पित्रा समागम्य प्रणम्य च महामुनिः । शुकः प्रदक्षिणीकृत्य ययौ कैलासपर्वतम् ॥ ७६ ॥

അതിനുശേഷം പിതാവിനെ കണ്ടുമുട്ടി നമസ്കരിച്ചു, മഹാമുനി ശുകൻ അദ്ദേഹത്തെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത് കൈലാസപർവതത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു।

Verse 77

व्यासस्तद्विरहाद्दूनः पुत्रस्नेहसमावृतः । क्षणैकं स्थीयतां पुत्र इति च क्रोश दुर्मनाः ॥ ७७ ॥

അവന്റെ വിരഹത്തിൽ വ്യാസൻ ദുഃഖിതനായി; പുത്രസ്നേഹത്തിൽ മൂടപ്പെട്ട് വ്യാകുലചിത്തത്തോടെ അദ്ദേഹം നിലവിളിച്ചു—“മകനേ, ഒരു ക്ഷണം നിൽക്കുക।”

Verse 78

निरपेक्षः शुको भूत्वा निःस्नेहो मुक्तबन्धनः । मोक्षमेवानुसंचित्य गत एव परं पदम् ॥ ७८ ॥

ശുകനെപ്പോലെ നിരപേക്ഷനായി, അസക്തനായി, എല്ലാ ബന്ധനങ്ങളിൽ നിന്നും വിമുക്തനായി, മോക്ഷം മാത്രമേ ലക്ഷ്യമെന്നു നിശ്ചയിച്ച് അവൻ പരമപദം പ്രാപിച്ചു।

Verse 79

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने द्वितीयपादे एकषष्टितमोऽध्यायः ॥ ६१ ॥

ഇങ്ങനെ ശ്രീ ബൃഹന്നാരദീയപുരാണത്തിന്റെ പൂർവഭാഗത്തിലെ ബൃഹദുപാഖ്യാനത്തിൽ ദ്വിതീയപാദത്തിലെ അറുപത്തൊന്നാം അധ്യായം സമാപിച്ചു।