Janaka Instructs Śuka: Āśrama-Sequence, Guru-Dependence, and Marks of Liberation
സനന്ദനൻ രാജോപദേശസംഭാഷണം വിവരിക്കുന്നു. രാജാവ് ജനകൻ ശുകനെ അർഘ്യ‑പാദ്യം, ആസനദാനം, ഗോപ്രദാനം, മന്ത്രപൂജ എന്നിവകൊണ്ട് ആദരിച്ചു ഉദ്ദേശം ചോദിക്കുന്നു. ശുകൻ വ്യാസാജ്ഞപ്രകാരം വന്നത്—പ്രവൃത്തി‑നിവൃത്തി, ബ്രാഹ്മണധർമ്മം, മോക്ഷസ്വരൂപം, വിമുക്തി ജ്ഞാനത്തിലൂടെയോ/തപസ്സിലൂടെയോ എന്നതിന്റെ നിർണ്ണയം തേടിയാണ്. ജനകൻ ക്രമമായി പറയുന്നു: ഉപനയനത്തിന് ശേഷം ബ്രഹ്മചര്യത്തിൽ വേദാധ്യയനം, തപസ്, നിയമാചാരം; ഗുരുവിന്റെ അനുമതിയോടെ സമാവർത്തനം ചെയ്ത് ഗൃഹസ്ഥാശ്രമത്തിൽ അഗ്നിധാരണയോടെ യജ്ഞകർമ്മം; തുടർന്ന് വാനപ്രസ്ഥം; അവസാനം അഗ്നികളെ അന്തരത്തിൽ ലയിപ്പിച്ച് ബ്രഹ്മാശ്രമ/സന്ന്യാസത്തിൽ ആസക്തി‑ദ്വന്ദ്വരഹിതനായി നിലകൊള്ളണം. ഗുരുസംഗത്തിന്റെ അനിവാര്യതയെക്കുറിച്ച്—ജ്ഞാനം നൗക, ഗുരു കടത്തുന്നവൻ; സിദ്ധി വന്നാൽ ഉപായം ഉപേക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു എന്ന് ജനകൻ പറയുന്നു. ബഹുജന്മപുണ്യത്താൽ ശീഘ്രമോക്ഷസാധ്യതയും, യയാതിയുടെ മോക്ഷശ്ലോകങ്ങൾ—അന്തര്ജ്യോതി, അഭയം, അഹിംസ, സമത, ഇന്ദ്രിയനിയമം, ശുദ്ധബുദ്ധി—ഉൾപ്പെടുന്നു. ജനകൻ ശുകന്റെ സ്ഥിരവൈരാഗ്യം തിരിച്ചറിഞ്ഞ് സമാപിക്കുന്നു; ശുകൻ ആത്മദർശനത്തിൽ സ്ഥിരനായി ഉത്തരദിക്കിൽ വ്യാസനോടു മടങ്ങി സംഭാഷണം അറിയിക്കുന്നു; വൈദിക ശിഷ്യർ പരമ്പരയും കർമ്മസേവയും തുടരുന്നു।
Shlokas
Verse 1
सनन्दन उवाच । ततः स राजा सहितो मंत्रिभिर्द्विजसत्तम । पुरः पुरोहितं कृत्वा सर्वाण्यंतः पुराणि च ॥ १ ॥
സനന്ദനൻ പറഞ്ഞു—അതിനുശേഷം ആ രാജാവ്, ഹേ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാ, മന്ത്രിമാരോടുകൂടെ, പുരോഹിതനെ മുൻപിൽ നിർത്തി, അന്തഃപുരത്തിലെ എല്ലാവരെയും കൂടി കൂട്ടിക്കൊണ്ട് മുന്നോട്ട് പുറപ്പെട്ടു।
Verse 2
शिरसा चार्ध्यमादाय गुरुपुत्रं समभ्यगात् । महदासनमादाय सर्वरत्नतम् ॥ २ ॥
അർഘ്യം ശിരസ്സിൽ ധരിച്ചു അദ്ദേഹം ഗുരുപുത്രന്റെ അടുക്കൽ ചെന്നു; കൂടാതെ സർവരത്നങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട ഉത്തമമായ മഹാസനവും (അർപ്പിക്കാനായി) എടുത്തു.
Verse 3
प्रददौ गुरुपुत्राय शुकाय परमोचितम् । तत्रोपविष्टं तं कार्ष्णिशास्त्रदृष्टेन कर्मणा ॥ ३ ॥
അദ്ദേഹം ഗുരുപുത്രനായ ശുകനു പരമോചിതമായ ദാനം അർപ്പിച്ചു; ശുകൻ അവിടെ ആസനസ്ഥനായപ്പോൾ, കാർഷ്ണി-ശാസ്ത്രത്തിൽ നിർദ്ദേശിച്ച കർമവിധിപ്രകാരം സേവയും ആരാധനയും നടത്തി.
Verse 4
पाद्यं निवेद्य प्रथमं सार्ध्यं गां च न्यद्दे । स च तांमंत्रतः पूजां प्रतिगृह्य द्विजोत्तमः ॥ ४ ॥
ആദ്യം പാദ്യം അർപ്പിച്ചു; തുടർന്ന് നൈവേദ്യത്തോടൊപ്പം ഒരു പശുവും സമർപ്പിച്ചു. മന്ത്രപൂർവ്വമായ പൂജ സ്വീകരിച്ച ദ്വിജോത്തമൻ യഥാവിധി ആദരിക്കപ്പെട്ടു.
Verse 5
पर्यपृच्छन्महातेजाराज्ञः कुशलमव्ययम् । उदारसत्त्वाभिजनो राजापि गुरुसूनवे ॥ ५ ॥
ആ മഹാതേജസ്സുള്ളവൻ രാജാവിന്റെ ക്ഷയമില്ലാത്ത കുശലക്ഷേമം ചോദിച്ചു. ഉദാരസ്വഭാവവും ഉന്നതവംശവും ഉള്ള രാജാവും ഗുരുപുത്രന്റെ കുശലക്ഷേമം അന്വേഷിച്ചു.
Verse 6
आवेद्य कुशलं भूमौ निषसाद तदाज्ञया । सोऽपि वैयासकिं भूयः पृष्ट्वा कुशलमव्ययम् । किमागमनिमित्येव पर्यपृच्छद्विधानवित् ॥ ६ ॥
കുശലക്ഷേമം അറിയിച്ചു അദ്ദേഹം ആജ്ഞപ്രകാരം നിലത്ത് ഇരുന്നു. പിന്നെ ആചാരവിധി അറിയുന്നവൻ വീണ്ടും വൈയാസകിയോട് ക്ഷയമില്ലാത്ത കുശലം ചോദിച്ച്, “വരാനുള്ള കാരണം എന്ത്?” എന്നു ചോദിച്ചു.
Verse 7
शुक उवाच । पित्राहमुक्तो भद्रं ते मोक्षधर्मार्थकोविदः । विदेहराजोह्याद्योमे जनको नाम विश्रुतः ॥ ७ ॥
ശുകൻ പറഞ്ഞു—എന്റെ പിതാവ് എന്നോട് “നിനക്കു മംഗളം” എന്നു പറഞ്ഞു ഉപദേശിച്ചു; അദ്ദേഹം മോക്ഷധർമ്മത്തിന്റെ അർത്ഥതത്ത്വത്തിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവൻ. ജനകനെന്നു പ്രസിദ്ധനായ വിദേഹരാജൻ എനിക്ക് ആദ്യ മാതൃകയാണ്.
Verse 8
तत्र त्वं गच्छ तूर्णं वै स ते हृदयसंशयम् । प्रवृत्तौ च निवृत्तौ च सर्वं छेत्स्यत्यसंशयम् ॥ ८ ॥
അതുകൊണ്ട് നീ അവിടെ ഉടൻ പോകുക; അവൻ നിന്റെ ഹൃദയത്തിലെ സംശയം മുറിച്ചുകളയും. പ്രവൃത്തിയും നിവൃത്തിയും—ഇരുവിഷയങ്ങളിലും എല്ലാം നിനക്കു സംശയമില്ലാതെ തീർപ്പാക്കിത്തരും.
Verse 9
सोऽहं पितुर्नियोगात्त्वा मुपप्रष्टुमिहागतः । तन्मे धर्मभृतां श्रेष्ट यथावद्वक्तुमर्हसि ॥ ९ ॥
പിതാവിന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം നിങ്ങളോടു ചോദിക്കാനായി ഞാൻ ഇവിടെ വന്നിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ ധർമ്മധാരികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനേ, കാര്യം യഥാവിധിയും ക്രമത്തോടെയും എനിക്ക് പറയുക।
Verse 10
किं कार्यं ब्राह्मणेनेह मोक्षार्थश्च किमात्मकः । कथं च मोक्षः कर्तव्यो ज्ञानेन तपसापि वा ॥ १० ॥
ഈ ലോകത്തിൽ ബ്രാഹ്മണന്റെ കര്ത്തവ്യം എന്ത്? മോക്ഷമെന്ന പരമലക്ഷ്യത്തിന്റെ സ്വഭാവം എന്ത്? മോക്ഷം എങ്ങനെ നേടാം—ജ്ഞാനത്തിലൂടെയോ, തപസ്സിലൂടെയോ?
Verse 11
जनक उवाच । यत्कार्यं ब्राह्मणेनेह जन्मप्रभृति तच्छुणु । कृतोपनयनस्तात भवेद्वेदपरायणः ॥ ११ ॥
ജനകൻ പറഞ്ഞു—ജന്മം മുതൽ ബ്രാഹ്മണൻ ഇവിടെ ചെയ്യേണ്ടത് കേൾക്കുക. പ്രിയ പുത്രാ, ഉപനയനം കഴിഞ്ഞാൽ അവൻ വേദാധ്യയനത്തിലും ജപത്തിലും പരായണനാകണം।
Verse 12
तपसा गुरुवृत्त्या च ब्रह्मचर्येण चान्वितः । देवतानां पितॄणां च ह्यतृष्णश्चानसूयकः ॥ १२ ॥
തപസ്സും ഗുരുവൃത്തിക്ക് യോജിച്ച ആചാരവും ബ്രഹ്മചര്യവും ചേർന്ന്, ദേവന്മാരോടും പിതൃകളോടും പോലും ആസക്തിയില്ലാതെ, അസൂയയും കുറ്റാന്വേഷണവും ഇല്ലാതെ ഇരിക്കണം।
Verse 13
वेदानधीत्य नियतो दक्षिणामपवर्त्य च । अभ्यनुज्ञामनुप्राप्य समावर्तेत वै द्विजः ॥ १३ ॥
നിയമത്തോടെ വേദങ്ങൾ പഠിച്ച് ഗുരുദക്ഷിണ അർപ്പിച്ച്, ഗുരുവിന്റെ അനുമതി ലഭിച്ച ശേഷം ദ്വിജൻ സമാവർത്തനസംസ്കാരം നടത്തി ഗൃഹാശ്രമത്തിലേക്ക് പ്രവേശിക്കണം।
Verse 14
समावृत्तस्तु गार्हस्थ्ये सदारो नियतो वसेत् । अनसूयुर्यथान्यायमाहिताग्निरनादृते ॥ १४ ॥
ബ്രഹ്മചര്യം പൂർത്തിയാക്കി ഗൃഹസ്ഥാശ്രമത്തിൽ ഭാര്യയോടുകൂടെ, നിയന്ത്രിതനായി, അസൂയരഹിതനായി വസിക്കണം. വിധിപ്രകാരം ആഹിതാഗ്നികളെ പാലിച്ച് ആരെയും അവമാനിക്കരുത്.
Verse 15
उत्पाद्य पुत्रपौत्रांश्च वन्याश्रमपदे वसेत् । तानेवाग्नीन्यथान्यायं पूजयन्नतिथिप्रियः ॥ १५ ॥
പുത്രപൗത്രന്മാരെ ജനിപ്പിച്ച ശേഷം വാനപ്രസ്ഥാശ്രമത്തിൽ വസിക്കണം. അതിഥിസത്കാരം പ്രിയമായി കരുതി, ആ പുണ്യാഗ്നികളെ വിധിപ്രകാരം പൂജിക്കണം.
Verse 16
सर्वानग्नीन्यथान्यायमात्मन्यारोप्य धर्मवित् । निर्द्वंद्वो वीतरागात्मा ब्रह्माश्रमपदे वसेत् ॥ १६ ॥
ധർമ്മവിദനായവൻ വിധിപ്രകാരം എല്ലാ അഗ്നികളെയും സ്വയം ഉള്ളിൽ തന്നെ ആലോപ്പിക്കണം. തുടർന്ന് ദ്വന്ദ്വരഹിതനായി, വിരക്തചിത്തനായി ബ്രഹ്മാശ്രമപദത്തിൽ വസിക്കണം.
Verse 17
शुक उवाच । उत्पन्ने ज्ञानविज्ञाने प्रत्यक्षे हृदि शश्वते । न विना गुरुसंवासाज्ज्ञानस्याधिगमः स्मृतः ॥ १७ ॥
ശുകൻ പറഞ്ഞു—ഹൃദയത്തിൽ പ്രത്യക്ഷവും ശാശ്വതവുമായ ജ്ഞാന-വിജ്ഞാനം ഉദിച്ചാലും, ഗുരുസാന്നിധ്യം കൂടാതെ ജ്ഞാനത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ അധിഗമം സ്മൃതിയിൽ അംഗീകരിച്ചിട്ടില്ല.
Verse 18
किमवश्यं तु वस्तव्यमाश्रमेषु न वा नृप । एतद्भवंतं पृच्छामि तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥ १८ ॥
ഹേ നൃപാ! അനിവാര്യമായി ജീവിച്ചു പാലിക്കേണ്ടത് ആശ്രമങ്ങളിലാണോ, അതോ അവയ്ക്കു പുറത്താണോ? ഇതു ഞാൻ നിങ്ങളോടു ചോദിക്കുന്നു; വിശദീകരിക്കാൻ നിങ്ങൾ അർഹനാണ്.
Verse 19
जनक उवाच । न विना ज्ञानविज्ञाने मोक्षस्याधिगमो भवेत् । न विना गुरुसंबधाज्ज्ञानस्याधिगमस्तथा ॥ १९ ॥
ജനകൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ജ്ഞാനവും അനുഭവസിദ്ധ വിജ്ഞാനവും ഇല്ലാതെ മോക്ഷലാഭം ഉണ്ടാകുകയില്ല; അതുപോലെ ഗുരുസംബന്ധം ഇല്ലാതെ സത്യജ്ഞാനലാഭവും ഉണ്ടാകുകയില്ല।
Verse 20
आचार्यः प्लाविता तस्य ज्ञानं प्लव इहोच्यते । विज्ञाय कृतकृत्यस्तु तीर्णस्तत्रोभयं त्यजेत् ॥ २० ॥
അവനു ആചാര്യനാണ് കടത്തിവിടുന്നവൻ; ജ്ഞാനം ഇവിടെ തോണിയെന്നു പറയപ്പെടുന്നു. തത്ത്വം അറിഞ്ഞ് കൃതകൃത്യനായി, കടന്നശേഷം ഉപായരൂപമായ ഗുരുവിനെയും ജ്ഞാനത്തെയും—ഇരണ്ടും ഉപേക്ഷിക്കണം।
Verse 21
अनुच्छेदाय लोकानामनुच्छेदाय कर्मणाम् । कृत्वा शुभाशुभं कर्म मोक्षो नामेह लभ्यते ॥ २१ ॥
ലോകങ്ങളുടെ തുടർച്ചയ്ക്കും കർമ്മപ്രവാഹത്തിന്റെ തുടർച്ചയ്ക്കുമായി മനുഷ്യൻ ശുഭവും അശുഭവും ആയ കർമ്മങ്ങൾ ചെയ്യുന്നു; അങ്ങനെ ഇവിടെ തന്നേ ‘മോക്ഷം’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നത് ലഭിക്കുന്നു।
Verse 22
भावितैः कारणैश्चार्यं बहुसंसारयोनिषु । आसादयति शुद्धात्मा मोक्षं हि प्रथमाश्रमे ॥ २२ ॥
ഹേ ആദരണീയനേ, അനേകം ജന്മങ്ങളായ സംസാരയോനികളിൽ വളർത്തി സമ്പാദിച്ച കാരണങ്ങളാൽ (ശുദ്ധസാധനങ്ങളാൽ) ശുദ്ധാത്മാവ് ആദ്യ ആശ്രമത്തിലേയും മോക്ഷം നിശ്ചയമായി പ്രാപിക്കുന്നു।
Verse 23
तमासाद्य तु मुक्तस्य दृष्टार्थस्य विपश्चितः । त्रिधाश्रमेषु कोन्वर्थो भवेत्परमभीप्सतः ॥ २३ ॥
അത് പ്രാപിച്ച് മുക്തനും കൃതാർത്ഥനും ആയ വിവേകിക്ക്—പരമത്തെ മാത്രമേ പരമമായി ആഗ്രഹിക്കുന്നവനു—മൂന്നു ആശ്രമങ്ങളിൽ പിന്നെ എന്ത് പ്രയോജനം ശേഷിക്കും?
Verse 24
राजसांस्तामसांश्चैव नित्यं दोषान्विसर्जयेत । सात्त्विकं मार्गमास्थाय पश्येदात्मानमात्मना ॥ २४ ॥
രജസും തമസും ജനിപ്പിക്കുന്ന ദോഷങ്ങളെ നിത്യം ഉപേക്ഷിക്കണം. സാത്ത്വിക മാർഗം ആശ്രയിച്ച് ആത്മാവാൽ ആത്മാവിനെ ദർശിക്കണം॥
Verse 25
सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि । संपश्यन्नैव लिप्येत जले वारिचरगो यथा ॥ २५ ॥
സകലഭൂതങ്ങളിലും ആത്മാവിനെയും ആത്മാവിൽ സകലഭൂതങ്ങളെയും കാണുന്നവൻ ലിപ്തനാകുന്നില്ല; ജലത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന പക്ഷി ജലത്തിൽ നനയാത്തതുപോലെ॥
Verse 26
पक्षीवत्पवनाद्वर्ध्वममुत्रानुंत्यश्नुते । विहाय देहं निर्मुक्तो निर्द्वंद्वः शुभसंगतः ॥ २६ ॥
അവൻ പക്ഷിയെപ്പോലെ കാറ്റിന്റെ തുണയാൽ മേലോട്ടുയർന്ന് പരലോകത്തിൽ ആ പരമസ്ഥിതിയെ പ്രാപിക്കുന്നു. ദേഹം ഉപേക്ഷിച്ച് പൂർണ്ണ വിമുക്തനായി, ദ്വന്ദ്വാതീതനായി, ശുഭസംഗതനാകുന്നു॥
Verse 27
अत्र गाथाः पुरा गीताः श्रृणु राज्ञा ययातिना । धार्यते या द्विजैस्तात मोक्षशास्त्रविशारदैः ॥ २७ ॥
പ്രിയനേ, ഇപ്പോൾ രാജാവ് യയാതി പുരാതനകാലത്ത് പാടിയ ഗാഥകൾ കേൾക്കുക; മോക്ഷശാസ്ത്രത്തിൽ നിപുണരായ ദ്വിജർ അവയെ സംരക്ഷിച്ച് പാരായണം ചെയ്യുന്നു॥
Verse 28
ज्योतिश्चात्मनि नान्यत्र रत्नं तत्रैव चैव तत् । स्वयं च शक्यं तद्द्रष्टुं सुसमाहितर्चतसा ॥ २८ ॥
ജ്യോതി ആത്മത്തിനകത്തുതന്നെ; മറ്റെവിടെയും അല്ല; ആ രത്നവും അവിടെയേ. സുസമാഹിതചിത്തത്തോടെ ആരാധിക്കുന്നവൻ അതിനെ സ്വയം ദർശിക്കാം॥
Verse 29
न बिभेति परो यस्मान्न बिभेति पराच्च यः । यश्च नेच्छति न द्वेष्टि ब्रह्म संपद्यते स तु ॥ २९ ॥
ആരാൽ മറ്റുള്ളവർ ഭയപ്പെടുന്നില്ല, ആരും മറ്റുള്ളവരെ ഭയപ്പെടുന്നില്ല; ആഗ്രഹവും ദ്വേഷവും ഇല്ലാത്തവൻ—അവൻ നിശ്ചയമായി ബ്രഹ്മത്തെ പ്രാപിക്കുന്നു।
Verse 30
यदा भावं न कुरुते सर्वभूतेषु पापकम् । पूर्वैराचरितो धर्मश्चतुराश्रमसंज्ञकः ॥ ३० ॥
എപ്പോൾ ഒരാൾ എല്ലാ ജീവികളോടും പാപഭാവം പുലർത്തുന്നില്ല; അതുതന്നെ പൂർവ്വന്മാർ ആചരിച്ച ധർമ്മം—ചതുരാശ്രമധർമ്മം എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു।
Verse 31
अनेन क्रमयोगेन बहुजातिसुकर्मणाम् । कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ ३१ ॥
ഈ ക്രമയോഗത്തിലൂടെ, അനേകം ജന്മങ്ങളിലെ സുകർമ്മസഞ്ചയത്തിന്റെ ബലത്തിൽ—കർമ്മം, മനസ്, വാക്ക് എന്നിവയാൽ—അപ്പോൾ ബ്രഹ്മത്തെ പ്രാപിക്കുന്നു।
Verse 32
संयोज्य तपसात्मानमीर्ष्यामुत्सृज्य मोहिनीम् । त्यक्त्वा कामं च लोभं च ततो ब्रह्मत्वमश्नुते ॥ ३२ ॥
തപസ്സിലൂടെ ആത്മാവിനെ നിയന്ത്രിച്ച്, മോഹിപ്പിക്കുന്ന അസൂയയെ ഉപേക്ഷിച്ച്, കാമവും ലോഭവും ത്യജിച്ചാൽ—അപ്പോൾ ബ്രഹ്മത്വം പ്രാപിക്കുന്നു।
Verse 33
यदा श्राव्ये च दृश्ये च सर्वभूतेषु चाव्ययम् । समो भवति निर्द्वुद्वो ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ ३३ ॥
കേൾക്കുന്നതിലും കാണുന്നതിലും, എല്ലാജീവികളിലും വസിക്കുന്ന അവ്യയതത്ത്വത്തോടും, ദ്വന്ദ്വരഹിത സമഭാവം ഉണ്ടാകുമ്പോൾ—അപ്പോൾ ബ്രഹ്മത്തെ പ്രാപിക്കുന്നു।
Verse 34
यदा स्तुति च र्निदां च समत्वेन च पश्यति । कांचनं चाऽयसं चैव सुखदुःखे तथैव च ॥ ३४ ॥
സാധകൻ സ്തുതിയും നിന്ദയും സമദൃഷ്ടിയോടെ കാണുകയും, സ്വർണ്ണവും ഇരുമ്പും, അതുപോലെ സുഖവും ദുഃഖവും ഒരുപോലെ എന്നു കരുതുകയും ചെയ്താൽ, അവൻ യഥാർത്ഥ സമത്വത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു।
Verse 35
शीतमुष्णं तथैवार्थमनंर्थं प्रियमप्रियम् । जीवितं मरणं चैव ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ ३५ ॥
അപ്പോൾ ശീതവും ഉഷ്ണവും, ലാഭവും നഷ്ടവും, പ്രിയവും അപ്രിയവും, ജീവനും മരണവും പോലും—എല്ലാം ബ്രഹ്മം തന്നെയെന്ന് അവൻ അനുഭവിക്കുന്നു; അപ്പോൾ അവൻ ബ്രഹ്മഭാവം പ്രാപിക്കുന്നു।
Verse 36
प्रसार्येह यथांगानि कूर्मः संहरते पुनः । तर्थेद्रियाणि मनसा संयंतव्यानि भिक्षुणा ॥ ३६ ॥
ആമ തന്റെ നീട്ടിയ അവയവങ്ങളെ വീണ്ടും അകത്തേക്ക് വലിച്ചെടുക്കുന്നതുപോലെ, ഭിക്ഷു മനസ്സിലൂടെ ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ സംയമിപ്പിക്കണം।
Verse 37
तमः परिगतं वेश्य यथा दीपेन दृश्यते । तथा बुद्धिप्रदीपेन शक्य आत्मा निरीक्षितुम् ॥ ३७ ॥
ഇരുട്ടിൽ മൂടപ്പെട്ട വസ്തു ദീപത്തിന്റെ വെളിച്ചത്തിൽ കാണുന്നതുപോലെ, ശുദ്ധബുദ്ധിയുടെ ദീപംകൊണ്ട് ആത്മാവിനെ ദർശിക്കാം।
Verse 38
एतत्सर्वं प्रपश्यामि त्वयि बुद्धिमतांवर । यञ्चान्यदपि वेत्तव्यं तत्त्वतो वेत्ति तद्भवान् ॥ ३८ ॥
ഹേ ബുദ്ധിമാന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനേ! ഇതെല്ലാം ഞാൻ നിനക്കുള്ളിൽ കാണുന്നു; ഇനി അറിയേണ്ടതായ മറ്റെന്തുണ്ടെങ്കിലും, അതും നീ തത്ത്വമായി അറിയുന്നു।
Verse 39
ब्रह्मर्षे विदितश्वासि विषयांतमुपागतः । गुरोश्चैव प्रसादेन तव चैवोपशिक्षया ॥ ३९ ॥
ഹേ ബ്രഹ്മർഷേ, നീ സത്യമായി പ്രസിദ്ധസിദ്ധൻ; വിഷയങ്ങളുടെ അന്തിമപരിധിയിൽ എത്തിച്ചേർന്നിരിക്കുന്നു. ഗുരുപ്രസാദത്താലും നിന്റെ സ്വന്തം ശിക്ഷണ-സാധനയാലും ഇതു ലഭിച്ചു.
Verse 40
तस्य चैव प्रसादेन प्रादुर्भूतं महामुनेः । ज्ञानं दिव्यं समादीप्तं तेनासि विदितो विदितो मम ॥ ४० ॥
ഹേ മഹാമുനേ, അവന്റെ പ്രസാദത്താൽ തന്നെ ദീപ്തമായ ദിവ്യജ്ഞാനം പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. അതിനാൽ നീ എനിക്ക് പൂർണ്ണമായി അറിയപ്പെട്ടവൻ—അതെ, നന്നായി അറിയപ്പെട്ടവൻ.
Verse 41
अर्धिकं तव विज्ञानमधि कावगतिस्तव । अधिकं च तवैश्वर्यं तञ्च त्वं नावबुध्यसे ॥ ४१ ॥
നിന്റെ വിജ്ഞാനം ഇപ്പോഴും ഭാഗികം; കാവ്യബോധവും പരിമിതം. നിന്റെ ഐശ്വര്യം അതിലും വലുത്—എങ്കിലും അതും നീ യഥാർത്ഥമായി ഗ്രഹിക്കുന്നില്ല.
Verse 42
बाल्याद्वा संशयाद्वापि भयाद्वापि विमेषजात् । उत्पन्ने चापि विज्ञा ने नाधिगच्छंति तांगतिम् ॥ ४२ ॥
അപരിപക്വതയാലോ, സംശയത്താലോ, ഭയത്താലോ, ക്ഷണികമായ വീഴ്ചയാലോ—ജ്ഞാനം ഉദിച്ചാലും അവർ ആ പരമഗതിയെ പ്രാപിക്കുകയില്ല.
Verse 43
व्यवसायेन शुद्धेन मद्विधैश्छिन्नसंशयाः । विमुच्य हृदयग्रंथीनार्तिमासादयंति ताम् ॥ ४३ ॥
ശുദ്ധവും ദൃഢവുമായ ശ്രമത്താൽ, എന്നെപ്പോലെ—സംശയങ്ങൾ ഛേദിക്കപ്പെട്ടവർ—ഹൃദയഗ്രന്ഥികൾ അഴിച്ച്, സർവ്വ ആർതി അവസാനിക്കുന്ന ആ ഗതിയെ പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 44
मवांश्चोत्पन्नविज्ञानः स्थिरबगुद्धिरलोलुपः । व्यवसायादृते ब्रह्यन्नासादयति तत्पदम् ॥ ४४ ॥
ഹേ ബ്രഹ്മൻ! വിവേകജ്ഞാനം ലഭിച്ചും സ്ഥിരബുദ്ധിയുമായും ലാഭരഹിതനായവനും ദൃഢപ്രയത്നമായ (വ്യവസായം) ഇല്ലാതെ ആ പരമപദം പ്രാപിക്കുകയില്ല।
Verse 45
नास्ति ते सुखदुःखेषु विशेषो नास्ति वस्तुषु । नौत्सुक्यं नृत्यगीतेषु न राग उपजायते ॥ ४५ ॥
നിനക്കു സുഖദുഃഖങ്ങളിൽ വ്യത്യാസമില്ല; വസ്തുക്കളിലും പ്രത്യേക വിലമതിപ്പ് ഇല്ല. നൃത്തഗീതങ്ങളിൽ ഉത്സുകതയില്ല; രാഗം (ആസക്തി) ഉദിക്കുകയുമില്ല।
Verse 46
न बंधुषु निबंधस्ते न भयेष्वस्ति ते भयम् । पश्यामित्वां महाभाग तुल्यनिंदात्मसंस्तुतिम् ॥ ४६ ॥
ബന്ധുക്കളിലുപോലും നിനക്കു ബന്ധനം ഇല്ല; ഭയകര സാഹചര്യങ്ങളിലും നിനക്കു ഭയം ഇല്ല. ഹേ മഹാഭാഗ! നിന്ദയും ആത്മസ്തുതിയും സമമായി കാണുന്നവനായി നിന്നെ ഞാൻ കാണുന്നു।
Verse 47
अहं च त्वानुपश्यामि ये चान्येऽपि मनीषिणः । आस्थितं परमं मार्गे अक्षयं चाप्यनामयम् ॥ ४७ ॥
ഞാനും നിന്നെ കാണുന്നു; മറ്റു മनीഷികളും അങ്ങനെ തന്നെ—നീ പരമമാർഗത്തിൽ ദൃഢമായി നിലകൊള്ളുന്നു; അത് അക്ഷയവും അനാമയവും (ക്ലേശരഹിതവും) ആകുന്നു।
Verse 48
यत्फलं ब्राह्मणस्येह मोक्षार्थश्चापदात्मकः । तस्मिन्वै वर्तसे विप्रकिमन्यत्परिपृच्छसि ॥ ४८ ॥
ഇവിടെ ബ്രാഹ്മണൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന ഫലം—മോക്ഷാർത്ഥവും സാധനാമാർഗാധിഷ്ഠിതവും—ഹേ വിപ്ര, നീ അതിലേയ്ക്കു തന്നെ പ്രവർത്തിക്കുന്നു. പിന്നെ മറ്റെന്താണ് ചോദിക്കാനുള്ളത്?
Verse 49
सनंदन उवाच । एतच्छ्रुत्वा तु वचनं कतात्मा कृतनिश्चयः । आत्मनात्मानमास्थाय दृष्ट्वा चात्मानमात्मना ॥ ४९ ॥
സനന്ദനൻ പറഞ്ഞു—ആ വചനം കേട്ട് അവൻ സംയതചിത്തനും ദൃഢനിശ്ചയനും ആയി. ആത്മയിൽ സ്ഥാപിതനായി ആത്മാവിനാൽ തന്നേ ആത്മാവിനെ ദർശിച്ചു॥४९॥
Verse 50
कृतकार्यः सुखी शांतस्तूष्णीं प्रायादुदङ्मुखः । शैशिरं गिरिमासाद्य पाराशर्यं ददर्श च ॥ ५० ॥
കൃതകൃത്യനായി അവൻ സന്തുഷ്ടനും ശാന്തനും ആയി; മൗനം പാലിച്ച് ഉത്തരമുഖമായി പുറപ്പെട്ടു. ശൈശിരപർവ്വതത്തിലെത്തി പാരാശര്യൻ (വ്യാസൻ)നെ ദർശിച്ചു॥५०॥
Verse 51
शिष्यानध्यापयंतं च पैलादीन्वेदसंहिताः । आरर्णेयो विशुद्धात्मा दिवाकरसमप्रभः ॥ ५१ ॥
അവൻ പൈല മുതലായ ശിഷ്യന്മാർക്ക് വേദസംഹിതകൾ അധ്യാപനം ചെയ്തു കൊണ്ടിരുന്നു. ആ ആരർണേയൻ വിശുദ്ധാത്മാവായി സൂര്യസമാന പ്രഭയോടെ ദീപ്തനായിരുന്നു॥५१॥
Verse 52
पितुर्जग्राह पादौ चज सादरं हृष्टमानसः । ततो निवेदयामास पितुः सर्वमुदारधीः ॥ ५२ ॥
ആനന്ദഭരിതമായ മനസ്സോടെ അവൻ ആദരപൂർവ്വം പിതാവിന്റെ പാദങ്ങൾ പിടിച്ചു. പിന്നെ ഉദാരബുദ്ധിയോടെ പിതാവിനോട് എല്ലാം വിശദമായി നിവേദിച്ചു॥५२॥
Verse 53
शुको जनकराजेन संवादं मोक्षसाधनम् । तच्छ्रत्वा वेदकर्तासौ प्रहृष्टेनांतरात्मना ॥ ५३ ॥
ശുകൻ ജനകരാജാവിനോട് മോക്ഷസാധനമായ സംവാദം പറഞ്ഞു. അത് കേട്ട് വേദകർത്താവ് (വ്യാസൻ) അന്തരാത്മാവിൽ അത്യന്തം ആനന്ദിച്ചു॥५३॥
Verse 54
समालिंग्य सुतं व्यासः स्वपार्श्वस्थं चकार च ॥ ५४ ॥
പുത്രനെ സ്നേഹത്തോടെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് വ്യാസൻ അവനെ തന്റെ തന്നെ പാർശ്വത്തിൽ അടുത്തിരുത്തി।
Verse 55
ततः पैलादयो विप्रा वेदान् व्यासादधीत्य च । शैलश्रृंगाद्भुवं प्राप्ता याजनाध्यापने रताः ॥ ५५ ॥
അതിനുശേഷം പൈലാദി വിപ്രന്മാർ വ്യാസനിൽ നിന്ന് വേദങ്ങൾ അഭ്യസിച്ച് പർവ്വതശിഖരത്തിൽ നിന്ന് ഭൂമിയിലേക്കിറങ്ങി, മറ്റുള്ളവർക്കായി യാഗം നടത്തുന്നതിലും വേദാധ്യാപനത്തിലും ലീനരായി।
Frequently Asked Questions
It establishes śāstric hierarchy and epistemic legitimacy: knowledge of mokṣa is approached through proper guru-honor (arghya, pādya, mantra-pūjā, dāna). The ritual reception frames the ensuing teaching as authorized transmission rather than mere debate.
It integrates both: Janaka presents krama (stage-wise discipline) and acknowledges action’s role in sustaining worlds, yet insists mokṣa is impossible without knowledge grounded in guru-relationship; once realization is complete, the means (including conceptual supports) are relinquished.
It allows for early liberation—potentially even in the first āśrama—when purified causes from many births mature, while also teaching the normative āśrama ladder as a disciplined pathway for most aspirants.