Chandas: Varṇa-gaṇas, Guru-Laghu, Vṛtta-bheda, and Prastāra Procedures

Verse 1

सनन्दन उवाच । वैदिकं लौकिकं चापि छन्दो द्विविधमुच्यते । मात्रावर्णविभेदेन तच्चापि द्विविधं पुनः ॥ १ ॥

സനന്ദനൻ പറഞ്ഞു—ഛന്ദസ് രണ്ടുവിധം: വൈദികവും ലൗകികവും. അതും കൂടി മാത്രാ-ഭേദം, വർണ-ഭേദം എന്നിവകൊണ്ട് വീണ്ടും രണ്ടുവിധമാകുന്നു।

Verse 2

मयौ रसौ तजौ भनौ गुरुर्लघुरपिद्विज । कारणं छंदसि प्रोक्ताश्छन्दःशास्त्रविशारदैः ॥ २ ॥

ഹേ ദ്വിജാ! ‘മ’ ‘യ’, ‘ര’ ‘സ’, ‘ത’ ‘ജ’, കൂടാതെ ‘ഭ’ ‘ന’—‘ഗുരു’ ‘ലഘു’ എന്നും—ഇവയൊക്കെയും ഛന്ദസ്സിലെ കാരണസഞ്ജ്ഞകൾ ആണെന്ന് ഛന്ദഃശാസ്ത്രവിശാരദർ പ്രസ്താവിച്ചു।

Verse 3

सर्वगो मगणः प्रोक्तो मुखलो यगणः स्मृतः । मध्यलो रगणश्वैव प्रांत्यगः सगणो मतः ॥ ३ ॥

‘മ’-ഗണം എല്ലായിടത്തും വരുന്നതായി പറയുന്നു; ‘യ’-ഗണം ആരംഭത്തിൽ എന്നാണ് സ്മരണം. ‘ര’-ഗണം മദ്ധ്യത്തിൽ; ‘സ’-ഗണം പാദാന്തത്തിൽ (അവസാനത്തിൽ) എന്നാണ് അഭിപ്രായം।

Verse 4

तगणोंऽतलघुः ख्यातो मध्यगो जो भआदिगः । त्रिलघुर्नगणः प्रोक्तस्त्रिका वर्णगणा मुने ॥ ४ ॥

‘ത’-ഗണം അവസാനം ലഘുവുള്ളതെന്നു പ്രസിദ്ധം; ‘ജ’-ഗണം മദ്ധ്യത്തിൽ ലഘു ഉള്ളതും ‘ഭ’ കൊണ്ട് ആരംഭിക്കുന്നതുമാണ്. ‘ന’-ഗണം മൂന്നു ലഘുക്കൾ എന്നും പറയുന്നു. ഹേ മുനേ! ഇവയാണ് വർണ-ഗണങ്ങളുടെ ത്രികങ്ങൾ।

Verse 5

चतुर्लास्तु गणाः पञ्च प्रोक्ता आर्यादिसंमताः । संयोगश्च विसर्गश्चानुस्वारो लघुतः परः ॥ ५ ॥

ആര്യാദി സമ്പ്രദായത്തിലെ പ്രമാണികൾ ചതുര്ലാ-രീതിയിൽ അഞ്ചു ഗണങ്ങൾ ഉണ്ടെന്ന് പറയുന്നു. കൂടാതെ സംയോഗം, വിസർഗം, അനുസ്വാരം—ഇവ ലഘുവിന് പിന്നാലെയുള്ള (ലഘുവിനെ ബാധിക്കുന്ന) ഘടകങ്ങളായി കണക്കാക്കുന്നു।

Verse 6

लघोर्दीर्घत्वमाख्याति दीर्घो गो लो लघुर्मतः । पादश्चतुर्थभागः स्याद्विच्छेदोयतिरुच्यते ॥ ६ ॥

‘ഗോ’ എന്ന ചിഹ്നം കൊണ്ട് ലഘുവിനെ ദീർഘമായി സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ‘ലോ’ കൊണ്ട് ദീർഘവും ലഘുവായി ഗ്രഹിക്കുന്നു. പദ്യരേഖയുടെ നാലിലൊന്ന് ‘പാദം’; ഇടവേള/വിച്ഛേദം ‘യതി’ എന്നു പറയുന്നു।

Verse 7

सममर्द्धसमं वृत्तं विषमं चापि नारद । तुल्यलक्षणतः पादचतुष्के सममुच्यते ॥ ७ ॥

ഹേ നാരദ, വൃത്തങ്ങൾ മൂന്നു വിധം—സമം, അർദ്ധസമം, വിഷമം. നാലു പാദങ്ങളിലും ഒരേ ലക്ഷണം ഉണ്ടെങ്കിൽ അതിനെ ‘സമം’ എന്നു പറയുന്നു।

Verse 8

आदित्रिके द्विचतुर्थे सममर्द्धसमं ततम् । लक्ष्म भिन्नं यस्य पादचतुष्के विषमं हि तत् ॥ ८ ॥

ഒരു പദ്യത്തിൽ ആദ്യത്തെ മൂന്ന് പാദങ്ങൾ സമവും, രണ്ടാം-നാലാം പാദങ്ങൾ അർദ്ധസമവും ആയിരിക്കെ, നാലു പാദങ്ങളിലും ഛന്ദോലക്ഷണം വ്യത്യസ്തമെങ്കിൽ അതു ‘വിഷമ’ വൃത്തം ആകുന്നു।

Verse 9

एकाक्षरात्समारभ्य वर्णैकैकस्य वृद्धितः । षड्विंशत्यक्षरं यावत्पादस्तावत्पृथक् पृथक् ॥ ९ ॥

ഒരു അക്ഷരത്തിൽ നിന്ന് ആരംഭിച്ച്, ഓരോ വർണ്ണം വീതം കൂട്ടി, ഇരുപത്താറ് അക്ഷരങ്ങൾ വരെ ഉള്ള ഓരോ പാദവും വേർതിരിച്ച് ക്രമമായി നിരത്തണം।

Verse 10

तत्परं चंडवृष्ट्यादिदंडकाः परिकल्पिताः । त्रिभिः षड्भिः पदैर्गाथाः श्रृणु संज्ञा यथोत्तरम् ॥ १० ॥

അതിന് ശേഷം ചണ്ഡവൃഷ്ടി മുതലായ ദണ്ഡകവൃത്തങ്ങൾ നിർവചിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. കൂടാതെ മൂന്ന് മുതൽ ആറു പാദങ്ങൾ വരെ ഉള്ള ഗാഥകൾ രൂപപ്പെടുന്നു; അവയുടെ നാമങ്ങൾ ക്രമമായി കേൾക്കുക।

Verse 11

उक्तात्युक्ता तथा मध्या प्रतिष्टान्या सुपूर्विका । गायत्र्युष्णिगनुष्टष्टप्च बृहती पंक्तिरेव च ॥ ११ ॥

അവയുടെ നാമങ്ങൾ—ഉക്താത്യുക്താ, മധ്യാ, പ്രതിഷ്ഠാന്യാ, സുപൂർവികാ; കൂടാതെ ഛന്ദസ്സുകളിൽ ഗായത്രി, ഉഷ്ണിക്, അനുഷ്ടുപ്, ബൃഹതി, പംക്തി എന്നിവയും.

Verse 12

त्रिष्टुप्च जगती चैव तथातिजगती मता । शक्करी सातिपूर्वा च अष्ट्यत्यष्टी ततः स्मृते ॥ १२ ॥

ത്രിഷ്ടുപ്, ജഗതി, അതുപോലെ അതിജഗതി—ഇവ ഛന്ദസ്സുകളായി അംഗീകരിക്കപ്പെടുന്നു. തുടർന്ന് ശക്കരീ, സാതിപൂർവാ, പിന്നെ അഷ്ടി, അത്യഷ്ടി എന്നിവയും പരമ്പരയിൽ സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 13

धृतिश्च विधृतिश्चैव कृतिः प्रकृतिराकृतिः । विकृतिः संकृतिश्चैव तथातिकृतिरुत्कृतिः ॥ १३ ॥

ധൃതി, വിധൃതി; കൃതി, പ്രകൃതി, ആകൃതി; വികൃതി, സംകൃതി; അതുപോലെ അതികൃതി, ഉത്കൃതി—ഇവയും അറിയേണ്ടതാണ്.

Verse 14

इत्येताश्छन्दसां संज्ञाः प्रस्ताराद्भेदभागिकाः । पादे सर्वगुरौ पूर्वील्लघुं स्थाप्य गुरोरधः ॥ १४ ॥

ഇങ്ങനെ ഛന്ദസ്സുകളുടെ ഈ സാങ്കേതിക സംജ്ഞകൾ പ്രസ്ഥാരത്തിൽ നിന്ന്, ഭേദവിഭാഗാനുസാരമായി, ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. സർവഗുരു പാദത്തിൽ മുൻസ്ഥാനത്ത് ഗുരുവിന്റെ സ്ഥാനത്ത് (അതിന്റെ അധഃ) ഒരു ലഘു സ്ഥാപിക്കണം.

Verse 15

यथोपरि तथा शेषमग्रे प्रारवन्न्यसेदपि । एष प्रस्तार उदितो यावत्सर्वलघुर्भवेत् ॥ १५ ॥

മുകളിൽ പറഞ്ഞതുപോലെ ശേഷിക്കുന്ന ഭാഗവും മുൻവശത്ത്, ആദ്യത്തിൽ നിന്ന് ആരംഭിച്ച്, സ്ഥാപിക്കണം. ഇതാണ് പ്രസ്ഥാരം എന്നു പ്രസ്താവിച്ചത്; എല്ലാം ‘സർവലഘു’ ആകുന്നതുവരെ ഇത് തുടരുന്നു.

Verse 16

नष्टांकार्द्धे समे लः स्याद्विपम् सैव सोर्द्धगः । उद्दिष्टे द्विगुणानाद्यादंगान्संमोल्य लस्थितान् ॥ १६ ॥

നഷ്ടാങ്കം പകുതിയാക്കിയപ്പോൾ ഫലം സമമായാൽ ‘ല’ എന്ന സൂചകം വരും; ‘വിപം’ വിഷയത്തിലും അർദ്ധ-പടിയോടുകൂടി അതേ വിധി ഗ്രഹിക്കണം. ‘ഉദ്ദിഷ്ട’ പ്രവർത്തിയിൽ ആദ്യം ദ്വിഗുണപ്പെടുത്തി, പിന്നെ ‘ല’-സ്ഥാനത്തിലുള്ള അംശങ്ങളെ ചേർത്ത് ഏകീകരിക്കണം.

Verse 17

कृत्वा सेकान्वदैत्संख्यामिति प्राहुः पुराविदः । वर्णान्सेकान्वृत्तभवानुत्तराधरतः स्थितान् ॥ १७ ॥

പുരാതന ഋഷിമാർ പറയുന്നു—‘സേക’ങ്ങളെ ക്രമപ്പെടുത്തി അവയുടെ എണ്ണം പ്രസ്താവിക്കണം. ഈ വർണ്ണ-സേകങ്ങൾ ഉയരത്തിൽ നിന്ന് താഴേക്ക് യഥാക്രമം സ്ഥാപിതമാണ്॥१७॥

Verse 18

एकादिक्रमतश्चैकानुपर्य्युपरि विन्यसेत् । उपांत्यतो निवर्तेत त्यजन्नेकैकमूर्द्धतः ॥ १८ ॥

ഒന്നൊന്നായി ആരോഹണക്രമത്തിൽ മേലേമേലേ വിന്യസിക്കണം. പിന്നെ ഉപാന്ത്യത്തിൽ നിന്ന് തുടങ്ങി, ശിരസ്സിൽ നിന്ന് ഘട്ടംഘട്ടമായി ഓരോന്നും ഉപേക്ഷിച്ച് മടങ്ങണം॥१८॥

Verse 19

उपर्याद्याद्गुरोरेवमेकद्व्यादिलगक्रिया । लगक्रियांकसंदोहे भवेत्संख्याविमिश्रिते ॥ १९ ॥

ഇങ്ങനെ ഗുരു (ദീർഘ) ഘടകത്തിൽ നിന്ന് മേലോട്ടു നീങ്ങി, ഒന്ന്, രണ്ട് മുതലായ രീതിയിൽ ലഘു-ക്രിയകൾ പ്രയോഗിക്കണം. ലഘു-ക്രിയയിൽ നിന്നുള്ള അങ്കസമൂഹം സംഖ്യയുമായി കലർന്നാൽ മിശ്രസംഖ്യ ഉണ്ടാകും॥१९॥

Verse 20

उद्दिष्टांकसमाहारः सैको वा जनयेदिमाम् । संख्यैव द्विगुणैकोना सद्भिरध्वा प्रकीर्तितः ॥ २० ॥

ഉദ്ദിഷ്ട അങ്കങ്ങളുടെ ആകെ—അല്ലെങ്കിൽ ആ ആകെയിൽ ഒന്ന് കൂട്ടിയത്—ഈ ഫലം ജനിപ്പിക്കുന്നു. സജ്ജനർ പറയുന്നു: ‘അധ്വൻ’ എന്നത് സംഖ്യയുടെ ഇരട്ടിയിൽ നിന്ന് ഒന്ന് കുറവായ സംഖ്യ തന്നെയാണ്॥२०॥

Verse 21

इत्येतत्किंचिदाख्यातं लक्षणं छंदसां नुने । प्रस्तारोक्तप्रभेदानां नामानांस्त्यं प्रगाहते ॥ २१ ॥

ഇങ്ങനെ വേദീയ ഛന്ദസ്സുകളുടെ ലക്ഷണം ഞാൻ ഇപ്പോൾ സംക്ഷിപ്തമായി പറഞ്ഞു. തുടർന്ന്, പ്രസ്ഥാരത്തിൽ പറഞ്ഞിരിക്കുന്ന വിവിധ ഭേദങ്ങളുടെ സ്ഥാപിത നാമങ്ങൾ ഞാൻ വിശദീകരിക്കും॥२१॥