Adhyaya 90: The Slaying of Shumbha and the Reabsorption of the Goddesses into Ambika
शुम्भवधः (Śumbhavadhaḥ)
Dharma Teachings
ഈ അധ്യായത്തിൽ ദേവി അംബിക ശുംബനോടു ഭീകരയുദ്ധം നടത്തുന്നു. ശുംബന്റെ അഹങ്കാരം, അവന്റെ മായാബലം, ദാനവസേന എന്നിവ ദേവിയുടെ തേജസ്സിൽ നശിച്ച് അവസാനം ശുംബവധം സംഭവിക്കുന്നു. തുടർന്ന് വ്യത്യസ്ത രൂപങ്ങളിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ട എല്ലാ ദേവീശക്തികളും വീണ്ടും അംബികയിൽ ലയിക്കുന്നു; ദേവന്മാർ സ്തുതിക്കുകയും ലോകത്ത് ശാന്തി സ്ഥാപിതമാകുകയും ചെയ്യുന്നു.
Divine Beings
Celestial Realms
Key Content Points
Focus Keywords
Shlokas in Adhyaya 90
Verse 1
ऋषिर्उवाच। निशुम्भं निहतं दृष्ट्वा भ्रातरं प्राणसम्मितम्। हन्यमानं बलं चैव शुम्भः क्रुद्धोऽब्रवीद्वचः॥
ഋഷി പറഞ്ഞു—സ്വപ്രാണസമം പ്രിയനായ സഹോദരൻ നിശുംബൻ ഹതനായതും, സ്വന്തം സൈന്യം നശിക്കുന്നതും കണ്ടു, ക്രോധം നിറഞ്ഞ ശുംബൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു।
Verse 2
बलावलेपाद्दुष्टे त्वं मा दुर्गे गर्वमावह । अन्यासां बलमाश्रित्य युध्यसे यातिमानिनी ॥
ഹേ ദുഷ്ടേ! ഹേ ദുർഗേ, നിന്റെ ബലത്തെ ആശ്രയിച്ച് അഹങ്കരിക്കരുത്. നീ മറ്റുള്ളവരുടെ ബലത്തിൽ ആശ്രയിച്ച് യുദ്ധം ചെയ്യുന്നു, ഹേ അതിഗർവിതേ!
Verse 3
श्रीदेव्युवाच । एकैवाहं जगत्यत्र द्वितीया का ममापरा । पश्यैता दुष्ट मय्येव विशन्त्यो मद्विभूतयः ॥
ദേവി പറഞ്ഞു—ഈ വിശ്വത്തിൽ ഇവിടെ ഞാൻ മാത്രമേ ഉള്ളൂ; എന്നെക്കാൾ പുറമെ മറ്റാരുണ്ട്? ഹേ ദുഷ്ടാ, നോക്കുക, എന്റെ ഈ വിഭൂതികൾ വീണ്ടും എന്നിലേക്കു തന്നെ ലയിക്കുന്നു।
Verse 4
ऋषिरुवाच । ततः समस्तास्ता देव्यो ब्रह्माणीप्रमुखा लयम् । तस्या देव्यास्तनौ जग्मुरेकावासीत्तदाम्बिका ॥
ഋഷി പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ ബ്രാഹ്മണീപ്രമുഖയായ എല്ലാ ദേവിമാരും ദേവിയുടെ ദേഹത്തിൽ ലയിച്ചു. പിന്നെ അംബിക മാത്രം ശേഷിച്ചു.
Verse 5
श्रीदेव्युवाच । अहं विभूत्या बहुभिरिह रूपैर्यदास्थिता । तत्संहृतं मयैकैव तिष्ठाम्याजौ स्थिरो भव ॥
ദേവി പറഞ്ഞു—‘എന്റെ ദിവ്യവിഭൂതിയാൽ പല രൂപങ്ങളായി ഞാൻ ഇവിടെ പ്രതിഷ്ഠിതയായിരുന്നുവല്ലോ; അതെല്ലാം ഇപ്പോൾ ഞാൻ തന്നെ പിൻവലിച്ചു. ഞാൻ ഏകയായി നില്ക്കുന്നു. യുദ്ധത്തിൽ ധൈര്യത്തോടെ സ്ഥിരനാകുക!’
Verse 6
ऋषिह्रुवाच । ततः प्रववृते युद्धं देव्याः शुम्भस्य चोभयोः । पश्यतां सर्वदेवानां असुराणां च दारुणम् ॥
ഋഷി പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ ദേവിയും ശുംഭനും തമ്മിൽ അത്യന്തം ഭയാനകമായ യുദ്ധം ആരംഭിച്ചു; അത് എല്ലാ ദേവന്മാരും ദാനവന്മാരും കണ്ടു.
Verse 7
शरवर्षैः शितैः शस्त्रैस्तथा चास्त्रैः सुदारुणैः । तयोर्युद्धमभूद् भूयः सर्वलोकभयङ्करम् ॥
മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുവർഷവും ആയുധങ്ങളും അത്യന്തം ഘോരമായ അസ്ത്രപ്രയോഗങ്ങളും കൊണ്ട് ആ ഇരുവരുടെയും യുദ്ധം വീണ്ടും പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടു; അത് സർവ്വലോകങ്ങൾക്കും ഭീതിജനകമായി.
Verse 8
दिव्यान्यस्त्राणि शतशो मुमुचे यान्यथाम्बिका । बभञ्ज तानि दैत्येन्द्रस्तत्प्रतीघातकर्तृभिः ॥
അംബിക നൂറുകളായി ഏതു ദിവ്യ അസ്ത്രങ്ങൾ പ്രയോഗിച്ചാലും, ദൈത്യാധിപൻ അവയെ പ്രത്യസ്ത്രശക്തിയുള്ള തന്റെ ആയുധങ്ങളാൽ തകർത്തുകളഞ്ഞു.
Verse 9
मुक्तानि तेन चास्त्राणि दिव्यानि परमेś्वरि । बभञ्ज लीलयैवोग्रहुंकारोच्चारणादिभिः ॥
ഹേ പരമേശ്വരീ! അവൻ വിട്ട ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങളെ ദേവി ഭയങ്കര ഹൂങ്കാരാദി ഘോര നാദങ്ങളാൽ അനായാസം തകർത്തുകളഞ്ഞു।
Verse 10
ततः शरशतैर्देवीमाच्छादयत सोऽसुरः । सा च तत्कुपिता देवी धनुश्चिच्छेद चेṣुभिः ॥
അപ്പോൾ ആ അസുരൻ നൂറുകണക്കിന് അമ്പുകളാൽ ദേവിയെ മൂടി. അതിൽ ക്രുദ്ധയായ ദേവി തന്റെ അമ്പുകളാൽ അവന്റെ വില്ല് തുണ്ടുതുണ്ടാക്കി മുറിച്ചു।
Verse 11
छिन्ने धनुषि दैत्येन्द्रस्तथा शक्तिमथाददे । चिच्छेद देवी चक्रेण तामप्यस्य करे स्थिताम् ॥
വില്ല് മുറിഞ്ഞപ്പോൾ ദൈത്യാധിപൻ ശക്തി (കുന്തം) എടുത്തു. ദേവി അത് അവന്റെ കൈയിൽ തന്നെയിരിക്കെ തന്റെ ചക്രംകൊണ്ട് മുറിച്ചു കളഞ്ഞു।
Verse 12
ततः खड्गमुपादाय शतचन्द्रं च भानुमत् । अभ्यधावत्तदा देवीṃ दैत्यानामधिपेś्वरः ॥
പിന്നീട് ദൈത്യരാജാവ് വാളും നൂറു ചന്ദ്രചിഹ്നങ്ങളാൽ അടയാളപ്പെടുത്തിയ തിളങ്ങുന്ന പരിചയും എടുത്ത് ദേവിയിലേക്കു പാഞ്ഞുവന്നു।
Verse 13
तस्यापतत एवाशु खड्गं चिच्छेद चण्डिका । धनुर्मुक्तैः शितैर्बाणैश्चर्म चार्ककरामलम् ॥
അവൻ ആക്രമിച്ചു വരുമ്പോൾ ചണ്ഡിക വേഗത്തിൽ അവന്റെ വാൾ മുറിച്ചു; പിന്നെ തന്റെ വില്ലിൽ നിന്നു വിട്ട മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ സൂര്യകിരണങ്ങളെപ്പോലെ ദീപ്തമായ അവന്റെ പരിചയും തുളച്ചു।
Verse 14
अश्वांश्च पातयामास रथं सारथिना सह । हताश्वः स तदा दैत्यश्छिन्नधान्वा विसारथिः । जग्राह मुद्गरं घोरमम्बिकानिधनodyataḥ ॥
അവൾ അവന്റെ കുതിരകളെയും രഥത്തെയും സാരഥിയോടുകൂടി വീഴ്ത്തി നശിപ്പിച്ചു. പിന്നെ ആ ദൈത്യൻ, കുതിരകൾ കൊല്ലപ്പെട്ടും ധനുസ്സ് തകർന്നും സാരഥിയില്ലാതെയും, അംബികയെ വധിക്കുവാൻ ഉദ്ദേശിച്ച് ഭീകരമായ ഗദ കൈപ്പിടിച്ചു।
Verse 15
चिच्छेदापततस्तस्य मुद्गरं निशितैः शरैः । तथापि सोऽभ्यधावत्तां मुṣ्टिमुद्यम्य वेगवान् ॥
അവൻ മുന്നേ വന്നപ്പോൾ ദേവി മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ അവന്റെ ഗദ വെട്ടിമുറിച്ചു. എങ്കിലും ക്രോധവേഗത്തോടെ അതിവേഗം, മുഷ്ടി ഉയർത്തി അവൾക്കു നേരെ പാഞ്ഞുവന്നു।
Verse 16
स मुṣ्टिं पातयामास हृदये दैत्यपुṅ्गवः । देव्यास्तं चापि सा देवी तलेनोरस्यताडयत् ॥
ദൈത്യങ്ങളിൽ കാളപോലെയുള്ള അവൻ മുഷ്ടിയാൽ അവളുടെ വക്ഷസ്സിൽ അടിച്ചു; ദേവിയും അവന്റെ വക്ഷസ്സിൽ തന്റെ കരതലത്തോടെ പ്രഹരിച്ചു।
Verse 17
तलप्रहाराभिहतो निपपात महीतले । स दैत्यराजः सहसा पुनरेव तथोत्थितः ॥
അവളുടെ കരതലപ്രഹാരത്തിൽ ആ ദൈത്യരാജൻ നിലത്തേക്ക് വീണു; എന്നാൽ പെട്ടെന്നുതന്നെ വീണ്ടും എഴുന്നേറ്റു।
Verse 18
उत्पत्य च प्रगृह्योच्चैर्देवीं गगनमास्थितः । तत्रापि सा निराधारा युयुधे तेन चण्डिका ॥
ചാടി ഉയർന്ന് ദേവിയെ പിടിച്ചുകൊണ്ട് അവൻ ആകാശത്തിൽ വളരെ ഉയരത്തിലേക്ക് കുതിച്ചു. അവിടെയും ആശ്രയമില്ലാതെ ചണ്ഡിക അവനോടു യുദ്ധം ചെയ്തു।
Verse 19
नियुद्धं खे तदा दैत्यश्चण्डिका च परस्परम् । चक्रतुः प्रथमं सिद्धमुनिविस्मयकारकम् ॥
അപ്പോൾ ആ ദൈത്യനും ചണ്ഡികയും ആകാശത്തിൽ ആദ്യം അടുത്ത പോരാട്ടത്തിൽ പരസ്പരം ഏറ്റുമുട്ടി; ആ അത്ഭുത സംഗമം സിദ്ധ ഋഷിമാരെ വിസ്മയിപ്പിച്ചു।
Verse 20
ततो नियुद्धं सुचिरं कृत्वा तेनाम्बिका सह । उत्पाट्य भ्रामयामास चिक्षेप धरणीतले ॥
പിന്നീട് അംബികയോടൊപ്പം ദീർഘകാലം അടുത്ത പോരാട്ടം നടത്തിയ ശേഷം അവൻ അവളെ പിടിച്ചു ചുറ്റിച്ചു ഭൂമിയിലേക്കെറിഞ്ഞു।
Verse 21
स क्षिप्तो धरणीं प्राप्य मुष्टिमुद्यम्य वेगितः । अभ्यधावत दुष्टात्मा चण्डिकानिधनेच्छया ॥
തള്ളിവീഴ്ത്തപ്പെട്ട അവൾ ഭൂമിയിൽ പതിച്ചു; അപ്പോൾ ആ ദുഷ്ടാത്മാവ് മുഷ്ടി ഉയർത്തി ക്രോധവേഗത്തോടെ പാഞ്ഞെത്തി, ചണ്ഡികയെ വധിക്കണമെന്നാഗ്രഹിച്ച് മുന്നേറി।
Verse 22
तमायान्तं ततो देवी सर्वदैत्यजनेश्वरम् । जगत्यां पातयामास भित्त्वा शूलेन वक्षसि ॥
അപ്പോൾ ദേവി ഭൂമിയിലേക്കു സമീപിച്ചുവരുന്ന സർവ്വ ദൈത്യഗണങ്ങളുടെ അധിപനെ തന്റെ ശൂലത്തോടെ വക്ഷസ്ഥലം ഭേദിച്ച് നിലത്തേക്ക് വീഴ്ത്തി।
Verse 23
स गतासुः पपातोर्व्यां देवीशूलाग्रविक्षतः । चालयन् सकलां पृथ्वीं साब्धिद्वीपां स पर्वताम् ॥
ദേവിയുടെ ശൂലാഗ്രം കുത്തേറ്റ അവൻ നിർജീവനായി ഭൂമിയിൽ വീണു; അവൻ വീണതോടെ സമുദ്രങ്ങളും ദ്വീപുകളും പർവ്വതങ്ങളും ഉൾപ്പെടെ സർവ്വ ലോകവും കുലുങ്ങി।
Verse 24
ततः प्रसन्नमखिलं हते तस्मिन् दुरात्मनि । जगत्स्वास्थ्यमतीवाप निर्मलं चाभवन्नभः ॥
അപ്പോൾ ആ ദുഷ്ടൻ വധിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ എല്ലാം ശാന്തമായി; ലോകം മഹാ ക്ഷേമം പ്രാപിച്ചു, ആകാശവും നിർമ്മലമായി।
Verse 25
उत्पातमेघाः सोल्का ये प्रागासंस्ते शमं ययुः । सरितो मार्गवाहिन्यस्तथासंस्तत्र पातिते ॥
മുമ്പ് ഉൽക്കകളോടുകൂടി അപശകുനം സൂചിപ്പിച്ചിരുന്ന മേഘങ്ങൾ ശാന്തമായി; അസാധാരണ വഴികളിലൂടെ ഒഴുകിയിരുന്ന നദികളും അവൻ അവിടെ വീണപ്പോൾ തങ്ങളുടെ യഥോചിത പാതകളിലേക്ക് മടങ്ങി।
Verse 26
ततो देवगणाः सर्वे हर्षनिर्भमानसाः । बभूवुर्निहते तस्मिन् गन्धर्वा ललितं जगुः ॥
അവൻ വധിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ എല്ലാ ദേവഗണങ്ങളും ആനന്ദത്തിൽ നിറഞ്ഞു; ഗന്ധർവന്മാർ മധുരമായി പാടി।
Verse 27
अवादयंस् तथैवान्ये ननृतुश्चाप्सरोगणाः । ववुः पुण्यास्तथा वाताः सुप्रभोऽभूद्दिवाकरः ॥
മറ്റുള്ളവർ വാദ്യങ്ങൾ മുഴക്കി; അപ്സരസ്സുകളുടെ സംഘങ്ങൾ നൃത്തം ചെയ്തു. ശുഭമായ കാറ്റുകൾ വീശി, സൂര്യൻ മഹത്തായ ദീപ്തിയോടെ പ്രകാശിച്ചു।
Frequently Asked Questions
The chapter addresses the theological challenge of apparent plurality in divine power: Śumbha claims the Goddess depends on others, and she replies with a non-dual assertion that all devīs are her own vibhūtis, collapsing multiplicity into a single sovereign śakti.
Placed within the Sāvarṇika Manvantara setting of the Devīmāhātmya, this Adhyaya functions as a Manvantara-era exemplum: a crisis of asuric rule is resolved by the Goddess, reaffirming cosmic governance and dharmic stability characteristic of Manvantara historiography.
It delivers the Devīmāhātmya’s climactic doctrinal and narrative closure: the devī host is reabsorbed into Ambikā to demonstrate ekatva (oneness) of śakti, and Śumbha’s death by the śūla confirms the Goddess as the supreme, self-sufficient divine agency restoring universal auspiciousness.