Adhyaya 11: The Son’s Discourse on Embryogenesis, Birth, and the Wheel of Saṃsāra

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे पितापुत्रसंवादो नाम दशमोऽध्यायः । एकादशोऽध्यायः । पुत्र उवाच निषेकं मानवः स्त्रीणां बीजं प्राप्तं रजस्यथ । विमुक्तमात्रो नरकात् स्वर्गाद्वापि प्रपद्यते ॥

ഇങ്ങനെ ‘പിതാവും പുത്രനും തമ്മിലുള്ള സംവാദം’ എന്ന പത്താം അധ്യായം സമാപിച്ചു. ഇനി പതിനൊന്നാം അധ്യായം ആരംഭിക്കുന്നു. പുത്രൻ പറഞ്ഞു—സ്ത്രീയുടെ ഋതുകാലത്ത് പുരുഷബീജം അവളിൽ നിക്ഷേപിക്കപ്പെടുമ്പോൾ, നരകത്തിൽ നിന്ന് മോചിതനായോ സ്വർഗത്തിൽ നിന്നുപോലും ച്യുതനായോ ആയ ജീവൻ ആ അവസ്ഥയിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു.

Verse 2

तेनाभिभूतं तत्स्थैर्यं याति बीजद्वयं पितः । कललत्वं बुद्बुदत्वं ततः पेशित्वमेव च ॥

ഓ പിതാവേ, ആ പ്രക്രിയയാൽ അധീനരായി ആ രണ്ടു ബീജങ്ങളും ഒരു നിശ്ചിതാവസ്ഥയെ പ്രാപിക്കുന്നു—ആദ്യം ‘കലല’ (ജെല്ലിപോലുള്ള കട്ട), പിന്നെ ‘ബുദ്ബുദ’ (ബുബ്ബിള്‍പോലുള്ള രൂപം), തുടർന്ന് തീർച്ചയായും ‘പേശി’ (മാംസകട്ട) ആകുന്നു.

Verse 3

पेष्यां यथाणुबीजं स्यादङ्कुरस्तद्वदुच्यते । अङ्गानां च तथोत्पत्तिः पञ्चानामनुभागशः ॥

‘പേശി’യിൽ നിലകൊള്ളുന്ന സൂക്ഷ്മ ബീജം മുളയായി മാറുന്നു എന്നു പറയുന്നു; അതുപോലെ അഞ്ചുവിധ വിഭജനത്തിൽ അവയവങ്ങളുടെ ഉത്പത്തി ക്രമമായി, ഭാഗം ഭാഗമായി സംഭവിക്കുന്നു.

Verse 4

उपाङ्गान्यङ्गुली-नेत्र-नासास्य-श्रवणानि च । प्ररोहं यान्ति चाङ्गेभ्यस्तद्वत्तेभ्यो नखादिकम् ॥

അവയവങ്ങളിൽ നിന്ന് ഉപാവയവങ്ങൾ—വിരലുകൾ, കണ്ണുകൾ, മൂക്ക്, വായ്, ചെവികൾ—മുളച്ചുയരുന്നു; അതുപോലെ അവയിൽ നിന്നുതന്നെ നഖാദികളും വീണ്ടും ഉത്ഭവിക്കുന്നു.

Verse 5

त्वचि रोमाणि जायन्ते केशाश्चैव ततः परम् । समं समृद्धिमायाति तेनैवोद्भवकोषकम् ॥

ചർമ്മത്തിൽ രോമങ്ങൾ ജനിക്കുന്നു; തുടർന്ന് തലയിൽ കേശവും. അതേ രീതിയിൽ ‘ജനന-കോശം’ (ഉത്ഭവത്തിന്റെ ആവരണം) സമമായി വളർന്ന് പൂർണ്ണവികാസത്തെ പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 6

नारिकेलफलं यद्वत् सकोषं वृद्धिमृच्छति । तद्वत् प्रयात्यसौ वृद्धिं सकोषोऽधोमुखः स्थितः ॥

എങ്ങനെ തേങ്ങാഫലം തന്റെ പുറംചട്ടയിൽ അടഞ്ഞുകിടന്നുകൊണ്ട് വളരുന്നുവോ, അതുപോലെ ഗർഭസ്ഥ ജീവിയും ആവരണങ്ങളാൽ പൊതിഞ്ഞ്, തലകീഴായി നിലകൊണ്ട് വളർച്ച പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 7

तले तु जानुपार्श्वाभ्यां करौ न्यस्य स वर्धते । अङ्गुष्ठो चोपरि न्यस्तौ जान्वोरग्रे तथाङ्गुली ॥

അവൻ മുട്ടുകളുടെ ഇരുവശത്തും പാദതലങ്ങളിൽ കൈകൾ വെച്ചുകൊണ്ട് വളരുന്നു; പെരുവിരലുകൾ മുകളിലായി, മറ്റു വിരലുകൾ മുട്ടുകളുടെ മുൻഭാഗത്ത് സ്ഥാപിതമാകുന്നു।

Verse 8

जानुपृष्ठे तथा नेत्रे जानुमध्ये च नासिका । स्फिचौ पार्ष्णिद्वयस्थे च बाहुजङ्घे बहिः स्थिते ॥

കണ്ണുകൾ മുട്ടുകളുടെ പിന്നിൽ, മൂക്ക് മുട്ടുകളുടെ മദ്ധ്യേ; ഇടുപ്പ് ഇരുകുതികാലുകളുടെ സമീപത്ത്, കൈകളും കാൽതണ്ടുകളും പുറത്തോട്ടായി കിടക്കുന്നു।

Verse 9

एवं वृद्धिं क्रमाद्याति जन्तुः स्त्रीगर्भसंस्थितः । अन्यसत्त्वोदरे जन्तोर्यथा रूपं तथा स्थितिः ॥

ഇങ്ങനെ സ്ത്രീയുടെ ഗർഭത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ജീവി ക്രമേണ വളരുന്നു. മറ്റൊരു സത്തയുടെ ഗർഭത്തിൽ ജീവിയുടെ അവസ്ഥ അതിന്റെ സ്വന്തം രൂപത്തിനനുസരിച്ചായിരിക്കും।

Verse 10

काठिन्यमग्निना याति भुक्तपीतेन जीवति । पुण्यापुण्याश्रयमयी स्थितिर्जन्तोस्तथोदरे ॥

അവൻ ദേഹാഗ്നിയാൽ ദൃഢത പ്രാപിക്കുകയും, ഭക്ഷ്യപേയങ്ങളാൽ ജീവിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇങ്ങനെ ഗർഭത്തിലെ ജീവിയുടെ അവസ്ഥ പുണ്യപാപങ്ങളെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു।

Verse 11

नाडी चाप्यायनी नाम नाभ्यां तस्य निबध्यते । स्त्रीणां तथान्त्रसुषिरे सा निबद्धोपजायते ॥

അവന്റെ നാഭിയിൽ ‘ആപ്യായനീ’ എന്ന നാഡി ബന്ധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; സ്ത്രീകളിൽ അതേ നാഡി ആന്ത്രങ്ങളുടെ ഗുഹാഭാഗത്തിനുള്ളിൽ അതുപോലെ ബന്ധിക്കപ്പെട്ട് ഉദ്ഭവിക്കുന്നു।

Verse 12

क्रामन्ति भुक्तपीतानि स्त्रीणां गर्भोदरे यथा । तैराप्यायितदेहोऽसौ जन्तुर्वृद्धिमुपैति वै ॥

സ്ത്രീകൾ കഴിക്കുന്നതും കുടിക്കുന്നതും ഗർഭാശയത്തിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുന്നു; ആ പോഷണത്താൽ ഗർഭസ്ഥ ജീവിയുടെ ദേഹം നിലനിൽക്കുകയും അവൻ തീർച്ചയായും വളർച്ച പ്രാപിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു।

Verse 13

स्मृतीस्तस्य प्रयान्त्यस्य बह्व्यः संसारभूमयः । ततो निर्वेदमायाति पीड्यमान इतस्ततः ॥

അവൻ മുന്നോട്ട് നീങ്ങുമ്പോൾ അനേകം സ്മരണകൾ അവനിൽ ഉദിക്കുന്നു—സംസാരത്തിന്റെ കാരണങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള സ്മരണകൾ; പിന്നെ എല്ലാ വശത്തുനിന്നും പീഡിതനായി അവൻ വൈരാഗ്യം പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 14

पुनर्नैवं करिष्यामि मुक्तमात्र इहोदरात् । तथा तथा यतिष्यामि गर्भं नाप्स्याम्यहं यथा ॥

‘ഈ ഗർഭത്തിൽ നിന്ന് മോചിതനായാൽ പിന്നെ ഒരിക്കലും ഇങ്ങനെ പ്രവർത്തിക്കുകയില്ല. വീണ്ടും ഗർഭപ്രാപ്തി വരാതിരിക്കുവാൻ ഞാൻ അങ്ങനെ അങ്ങനെ പരിശ്രമിക്കും’ എന്ന്।

Verse 15

इति चिन्तयते स्मृत्वा जन्मदुःखशतानि वै । यानि पूर्वानुभूतानि दैवभूतानि यानि वै ॥

ഇങ്ങനെ ചിന്തിച്ചുകൊണ്ട് അവൻ നൂറുകണക്കിന് ജന്മദുഃഖങ്ങൾ സ്മരിക്കുന്നു—മുമ്പ് അനുഭവിച്ചവയും, ദൈവവിധിയാൽ ഉദ്ഭവിച്ചവയും.

Verse 16

ततः कालक्रमाज्जन्तुः परिवर्तत्यधोमुखः । नवमे दशमे वापि मासि सज्जायते यतः ॥

പിന്നീട് കാലക്രമത്തിൽ ദേഹധാരി ജീവൻ തലകീഴായി തിരിയുന്നു; ഒൻപതാം അല്ലെങ്കിൽ പത്താം മാസത്തിൽ നിന്ന് പ്രസവത്തിനായി അവൻ സന്നദ്ധനാകുന്നു।

Verse 17

निष्क्रम्यमाणो वातेन प्राजापत्येन पीड्यते । निष्क्राम्यते च विलपन् हृदि दुःखनिपीडितः ॥

പ്രസവസമയത്ത് പുറത്തേക്ക് വരുമ്പോൾ പ്രാജാപത്യവായുവാൽ അവൻ പീഡിതനാകുന്നു; വേദനകൊണ്ട് അമർന്ന ഹൃദയത്തോടെ കരഞ്ഞുകൊണ്ട് പുറത്തുവരുന്നു।

Verse 18

निष्क्रान्तश्चोदरान्मूर्च्छामसह्यां प्रतिपद्यते । प्राप्नोति चेतनां चासौ वायुस्पर्शसमन्वितः ॥

ഗർഭത്തിൽ നിന്ന് പുറത്തുവന്നാൽ അവൻ സഹിക്കാനാകാത്ത മൂർച്ചയിൽ വീഴുന്നു; പിന്നെ വായുവിന്റെ സ്പർശത്തോടുകൂടി വീണ്ടും ബോധം പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 19

ततस्तं वैष्णवी माया समास्कन्दति मोहिनी । तया विमोहितात्मासौ ज्ञानभ्रंशमवाप्नुते ॥

അപ്പോൾ മോഹിനിയായ വൈഷ്ണവീ മായ അവനെ അധീനമാക്കുന്നു; അവളാൽ ആത്മാവ് വിമൂഢനായപ്പോൾ അവൻ ജ്ഞാനത്തിൽ നിന്ന് പതനം പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 20

भ्रष्टज्ञानो बालभावं ततो जन्तुः प्रपद्यते । ततः कौमारकावस्थां यौवनं वृद्धतामपि ॥

ജ്ഞാനത്തിൽ നിന്ന് പതിച്ച ജീവൻ പിന്നെ ബാല്യാവസ്ഥയിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു; തുടർന്ന് കൗമാരം, യൗവനം, അതുപോലെ വാർദ്ധക്യവും പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 21

पुनश्च मरणं तद्वज्जन्म चाप्नोति मानवः । ततः संसारचक्रे 'स्मिन् भ्राम्यते घटियन्रवत् ॥

വീണ്ടും മരണം വരുന്നു; അതുപോലെ മനുഷ്യന് പുനർജന്മവും ലഭിക്കുന്നു; ഇങ്ങനെ അവൻ സംസാരചക്രത്തിൽ ജലചക്രയന്ത്രംപോലെ ചുറ്റിത്തിരിയുന്നു।

Verse 22

कदाचित् स्वर्गमाप्नोति कदाचिन्निरयं नरः । नरकं चैव स्वर्गं च कदाचिच्च मृतो 'श्नुते ॥

ചിലപ്പോൾ മനുഷ്യൻ സ്വർഗം പ്രാപിക്കുന്നു, ചിലപ്പോൾ നരകത്തിലേക്ക് പോകുന്നു; മരിച്ച ശേഷം വ്യത്യസ്ത സമയങ്ങളിൽ നരകവും സ്വർഗവും രണ്ടും അനുഭവിക്കുന്നു।

Verse 23

कदाचिदत्रैव पुनर्जातः स्वं कर्म सो 'श्नुते । कदाचिद्भुक्तकर्मा च मृतः स्वल्पेन गच्छति ॥

ചിലപ്പോൾ അവൻ ഇവിടെ തന്നേ പുനർജന്മം നേടി തന്റെ കർമഫലങ്ങൾ അനുഭവിക്കുന്നു; ചിലപ്പോൾ ചില കർമങ്ങൾ ക്ഷയിപ്പിച്ച് അല്പകാലത്തിനകം മരിച്ച് പുറപ്പെടുന്നു।

Verse 24

कदाचिदल्पैश्च ततो जायते 'त्र शुभाशुभैः । स्वर्लोके नरके चैव भुक्तप्रायो द्विजोत्तम ॥

കൂടാതെ ചിലപ്പോൾ അതിനുശേഷം, ഹേ ദ്വിജോത്തമാ, സ്വർഗത്തിലും നരകത്തിലും മിക്ക ഫലങ്ങളും അനുഭവിച്ച ശേഷം, പുണ്യപാപകർമ്മങ്ങളുടെ അല്പാംശങ്ങൾ കൊണ്ടുമാത്രം അവൻ ഇവിടെ ജനിക്കുന്നു।

Verse 25

नरकेषु महद्दुःखमेतद् यत् स्वर्गवासिनः । दृश्यन्ते तात मोदन्ते पात्यमानाश्च नारकाः ॥

നരകങ്ങളിൽ ഇതാണ് മഹാദുഃഖം, ഹേ പ്രിയേ: സ്വർഗവാസികൾ ആനന്ദിക്കുന്നതായി കാണപ്പെടുന്നു; എന്നാൽ നരകജീവികൾ അധോഭാഗത്തേക്ക് തള്ളപ്പെടുന്നു।

Verse 26

स्वर्गेऽपि दुःखमतुलं यदारोहणकालतः । प्रभृत्यहं पतिष्यामीत्येतन्मनसि वर्तते ॥

സ്വർഗ്ഗത്തിലുപോലും അതുല്യമായ ദുഃഖമുണ്ട്; അവിടെ കയറുന്ന നിമിഷം മുതൽ മനസ്സിൽ—“അവിടെ നിന്ന് ഞാൻ വീണ്ടും വീഴും” എന്ന ചിന്ത നിലനിൽക്കും.

Verse 27

नारकांश्चैव संप्रेक्ष्य महद्दुःखमवाप्यते । एतां गतिमहं गन्तेत्यहर्निशमनिर्वृतः ॥

നരകത്തിലുള്ളവരെ കണ്ടാൽ മഹാവേദന പിടികൂടും; പകലും രാത്രിയും ഇടവിടാതെ—“അത്തരം ഗതി എനിക്കും വരാം” എന്ന് ചിന്തിക്കുന്നു.

Verse 28

गर्भवासे महद्दुःखं जायमानस्य योनितः । जातस्य बलाभावे च वृद्धत्वे दुःखमेव च ॥

ഗർഭവാസത്തിൽ മഹാദുഃഖം, ഗർഭത്തിൽ നിന്ന് പ്രസവത്തിൽ ദുഃഖം; ജനിച്ച കുഞ്ഞിന്റെ അശക്താവസ്ഥയിൽ ദുഃഖം, വാർദ്ധക്യത്തിലും നിശ്ചയമായും ദുഃഖമേ.

Verse 29

कामेर्ष्याक्रोधसम्बन्धं यौवने चातिदुःसहम् । दुःखप्राया वृद्धता च मरणे दुःखमुत्तमम् ॥

യൗവനത്തിൽ കാമം, അസൂയ, കോപം എന്നിവയുടെ കൂട്ടുകെട്ട് അത്യന്തം അസഹ്യം; വാർദ്ധക്യവും മിക്കവാറും ദുഃഖമയം—മരണസമയത്ത് ദുഃഖം ഏറ്റവും കൂടുതലാണ്.

Verse 30

कृष्यमाणस्य याम्यैश्च नरकेषु च पात्यतः । पुनश्च गर्भो जन्माथ मरणं नरकस्तथा ॥

യമദൂതന്മാർ വലിച്ചിഴച്ച് നരകങ്ങളിൽ തള്ളുന്നു; പിന്നെ വീണ്ടും ഗർഭപ്രവേശം, വീണ്ടും ജനനം, വീണ്ടും മരണം—വീണ്ടും നരകമേ.

Verse 31

एवं संसारचक्रेऽस्मिन् जन्तवो घटियन्त्रवत् । भ्राम्यन्ते प्राकृतैर्बन्धैर्बद्ध्वा बाध्यन्ति चासकृत् ॥

ഇങ്ങനെ ഈ സംസാരചക്രത്തിൽ ജീവികൾ ജലം ഉയർത്തുന്ന യന്ത്രചക്രംപോലെ ചുറ്റുന്നു; പ്രകൃതിയുടെ (ഭൗതിക) ബന്ധനങ്ങളിൽ ബന്ധിതരായി അവർ വീണ്ടും വീണ്ടും നിയന്ത്രിതരാകുന്നു।

Verse 32

नास्ति तात! सुखं किञ्चिदत्र दुःखशताकुले । तस्मान्मोक्षाय यतता कथं सेव्याऽ मया त्रयी ॥

ഓ പിതാവേ, നൂറുകണക്കിന് ദുഃഖങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞ ഈ സ്ഥലത്ത് ഒട്ടും സുഖമില്ല. അതിനാൽ മോക്ഷം ആഗ്രഹിക്കുന്ന ഞാൻ വെറും വേദത്രയത്തെ മാത്രം എങ്ങനെ പിന്തുടരും?