Previous Verse
Next Verse

Shloka 17

Adhyaya 11The Son’s Discourse on Embryogenesis, Birth, and the Wheel of Saṃsāra

निष्क्रम्यमाणो वातेन प्राजापत्येन पीड्यते ।

निष्क्राम्यते च विलपन् हृदि दुःखनिपीडितः ॥

niṣkramyamāṇo vātena prājāpatyena pīḍyate | niṣkrāmyate ca vilapan hṛdi duḥkhanipīḍitaḥ ||

പ്രസവസമയത്ത് പുറത്തേക്ക് വരുമ്പോൾ പ്രാജാപത്യവായുവാൽ അവൻ പീഡിതനാകുന്നു; വേദനകൊണ്ട് അമർന്ന ഹൃദയത്തോടെ കരഞ്ഞുകൊണ്ട് പുറത്തുവരുന്നു।

niṣkramyamāṇaḥwhile coming out; emerging
niṣkramyamāṇaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeVerb
Rootnis√kram (धातु) + śatṛ/śānac (कृदन्त-प्रत्यय)
Formवर्तमानकाले शानच्-प्रत्ययान्त कृदन्त (present middle participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन
vātenaby the wind
vātena:
Karaṇa (करण)
TypeNoun
Rootvāta (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (3rd), एकवचन
prājāpatyenabelonging to Prajāpati; procreative
prājāpatyena:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootprājāpatya (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (3rd), एकवचन; विशेषण (of vāta)
pīḍyateis afflicted/pressed
pīḍyate:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Root√pīḍ (धातु)
Formलट्-लकार (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन; कर्मणि-प्रयोग (passive)
niṣkrāmyatecomes out; emerges
niṣkrāmyate:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootnis√kram (धातु)
Formलट्-लकार (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद
caand
ca:
Sambandha/Particle (निपात)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
Formअव्यय, समुच्चयार्थक-निपात (conjunction)
vilapanlamenting; crying
vilapan:
Karta (कर्ता)
TypeVerb
Rootvi√lap (धातु) + śatṛ (कृदन्त)
Formवर्तमानकाले शतृ-प्रत्ययान्त कृदन्त (present active participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन
hṛdiin the heart
hṛdi:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Roothṛd (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन
duḥkha-nipīḍitaḥoppressed by pain
duḥkha-nipīḍitaḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootduḥkha (प्रातिपदिक) + ni√pīḍ (धातु) + kta (कृदन्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त भूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle) as adjective; पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; तत्पुरुषः (duḥkhena nipīḍitaḥ)
Not specified in excerpt; didactic narrator within Markandeya Purana’s philosophical section.

{ "primaryRasa": "karuna", "secondaryRasa": "bhayanaka", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Prajāpati (implicit via 'prājāpatya')
Suffering at birthPrāṇa and vāyu doctrineEmbodimentSaṃsāra

FAQs

Life in saṃsāra begins with duḥkha; this undercuts pride in embodiment and supports detachment (vairāgya) and the pursuit of liberating knowledge rather than mere worldly aims.

Didactic material aligned with 'Sarga/Pratisarga' themes (conditions of embodied beings) rather than cosmography or dynastic history.

The 'vāyu' imagery points to prāṇic compulsion: the individual self (jīva) is driven by subtle forces, suggesting that mastery of prāṇa (yogic discipline) is linked to mastery over suffering and rebirth.