Adhyaya 78
Akṣa-hṛdaya-dāna and Phalāśruti of the Nalopākhyāna (अक्षहृदयदानम् / नलोपाख्यान-फलश्रुतिः)
Upa-parva: Nalopākhyāna (The Nala–Damayantī Episode)
Bṛhadaśva concludes the Nala narrative by describing Damayantī’s return to Nala amid civic celebration and Nala’s restored sovereignty, followed by his performance of properly regulated sacrifices with due gifts. The speaker reframes Nala’s extreme suffering as a precedent for recovery, offering Yudhiṣṭhira a consolatory comparison: the Pāṇḍava’s forest life is accompanied by brothers, Draupadī, and learned Brāhmaṇas, mitigating grounds for lament. The chapter then presents explicit meta-commentary: the Nalopākhyāna is termed ‘kali-nāśana’ (a remover of misfortune/discord) and includes a phalāśruti promising prosperity, social esteem, wellbeing, and lineage benefits for those who recite or repeatedly hear Nala’s great conduct. Addressing Yudhiṣṭhira’s anxiety about being challenged again in dice-play, Bṛhadaśva promises to remove the stigma of being ‘unskilled at dice’ by imparting the complete ‘akṣa-hṛdaya’ (the “heart/secret of dice,” i.e., technical mastery). Vaiśaṃpāyana then narrates that Yudhiṣṭhira receives this knowledge; Bṛhadaśva departs for ritual purification. Subsequent report-lines shift attention to Arjuna (Dhanaṃjaya) undertaking severe austerities in solitude—described by multiple ascetic witnesses—prompting Yudhiṣṭhira’s concern and inquiries among learned Brāhmaṇas.
Chapter Arc: ऋतुपर्ण के स्वदेश लौट जाने के बाद, नल अपने भीतर संचित धैर्य और कौशल के साथ निर्णायक प्रतिज्ञा लेकर पुष्कर के द्वार पर पहुँचता है—अब भाग्य नहीं, न्याय बोलने वाला है। → राजसी वैभव के साथ नल का आगमन होता है—एक शुभ्र रथ, सोलह हाथियों का घेरा, पचास घोड़े और असंख्य पदाति; पृथ्वी काँपती-सी लगती है। सभा में संदेश फैलता है कि वही नल लौट आया है। नल पुष्कर को चुनौती देता है और स्पष्ट करता है कि वह ‘परकृत दोष’ (कली के अपराध) को पुष्कर के माथे नहीं मढ़ेगा—पर राज्य और दमयन्ती का अपमान अब सह्य नहीं। → पुष्कर और नल के बीच द्यूत आरम्भ होता है; इस बार नल के पास ऋतुपर्ण से प्राप्त अक्ष-विद्या/कौशल है। पुष्कर की वाणी—“पणावः किं व्याहरसे… ततः प्रावर्तत द्यूतं”—के साथ खेल चरम पर पहुँचता है और नल पुष्कर को पराजित कर देता है, धन-वैभव और राज्य पर अपना अधिकार पुनः सिद्ध करता है। → नल पुष्कर को जीवनदान देता है और कहता है कि वह कली के कारण हुए अपराध को पुष्कर पर नहीं थोपेगा—‘यथासुखं वै जीव… प्राणानवसृजामि ते’। पुष्कर पराजय स्वीकार कर राज्य लौटाता है; नगर-जन और मंत्रीगण नल का स्वागत करते हैं, जैसे इन्द्रयज्ञ के शतक्रतु की उपासना को देव लौट आए हों। दमयन्ती के पुनर्मिलन और प्रतिष्ठा की पुनर्स्थापना का भाव दृढ़ होता है। → नल का ‘कृतकृत्य’ होने का संकेत मिलते हुए भी, द्यूत के विष और कली की छाया का प्रश्न शेष रहता है—क्या यह विजय केवल राज्य की है, या आत्म-विजय की भी?
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत नलोपाख्यानपर्वमें ऋतुपर्णका स्वदेशगमनविषयक सतहत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ७७ ॥ हि मय ० (0) है ० अष्टसप्ततितमो< ध्याय: राजा नलका की आ जूएमें हताना और उसको राजधानीमें अपने नगरमें प्रवेश करना बृहदश्चव उवाच स मासमुष्य कौन्तेय भीममामन्त्र्य नैषध: । पुरादल्पपरीवारो जगाम निषधान् प्रति
ബൃഹദശ്വൻ പറഞ്ഞു—ഹേ കൗന്തേയാ! നിഷധരാജാവായ നലൻ അവിടെ ഒരു മാസം താമസിച്ച് രാജാവ് ഭീമനോട് വിട വാങ്ങി, അല്പപരിവാരത്തോടുകൂടെ നഗരത്തിൽ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടു നിഷധദേശത്തേക്കു യാത്രയായി।
Verse 2
रथेनैकेन शुभ्रेण दन्तिभि: परिषोडशै: । पज्चाशद्/ि्यैश्वेव षघट्शतैश्व पदातिभि:,उनके साथ चारों ओरसे सोलह हाथियोंद्वारा घिरा हुआ एक सुन्दर रथ, पचास घोड़े और छः: सौ पैदल सैनिक थे
അവനോടൊപ്പം ഒരു മനോഹരമായ ഒരേയൊരു രഥവും, അതിനെ ചുറ്റി പതിനാറു ആനകളും; കൂടാതെ അമ്പതു കുതിരകളും ആറുനൂറ് പടയാളികളും ഉണ്ടായിരുന്നു।
Verse 3
स कम्पयन्न्रिव महीं त्वरमाणो महीपति: । प्रविवेशाथ संरब्धस्तरसैव महामना:
മഹാമനസ്സുള്ള രാജാവ് നലൻ അത്യുത്സാഹത്തോടെയും ക്രോധാവേശത്തോടെയും അതിവേഗത്തിൽ നിഷധരാജധാനിയിൽ പ്രവേശിച്ചു—അവന്റെ ഗമനത്തിൽ ഭൂമി തന്നെ കുലുങ്ങുന്നതുപോലെ തോന്നി।
Verse 4
ततः पुष्करमासाद्य वीरसेनसुतो नल: । उवाच दीव्याव पुनर्बहुवित्तं मयार्जितम्
അനന്തരം വീരസേനപുത്രനായ നലൻ പുഷ്കരനെ സമീപിച്ച് പറഞ്ഞു—“വാ, നാം വീണ്ടും പാശക്രീഡ കളിക്കാം; ഞാൻ മഹത്തായ ധനം സമ്പാദിച്ചിട്ടുണ്ട്।”
Verse 5
दमयन्ती च यच्चान्यन्मम किंचन विद्यते | एष वै मम संन्यासस्तव राज्यं तु पुष्कर
“ദമയന്തിയും, എനിക്കുള്ള മറ്റെന്തും—ഇതെല്ലാം എന്റെ പണമാണ്; പുഷ്കരാ, നിന്റെ ഭാഗത്ത് നിന്റെ രാജ്യം പണമായിരിക്കട്ടെ।”
Verse 6
पुन: प्रवर्ततां द्यूतमिति मे निश्चिता मति: । एकपाणेन भद्रं ते प्राणयोश्व॒ पणावहे
ബൃഹദശ്വൻ പറഞ്ഞു—“വീണ്ടും ദ്യൂതം ആരംഭിക്കട്ടെ—ഇതാണ് എന്റെ ഉറച്ച തീരുമാനം. ഒരൊറ്റ പണത്തിൽ, നിനക്കു മംഗളം വരട്ടെ; വരിക, നാം പ്രാണങ്ങളെയും പണയമിടാം.”
Verse 7
जित्वा परस्वमाहृत्य राज्यं वा यदि वा वसु । प्रतिपाण: प्रदातव्य: परमो धर्म उच्यते
ബൃഹദശ്വൻ പറഞ്ഞു—“ദ്യൂതത്തിൽ മറ്റൊരാളുടെ രാജ്യമോ ധനമോ ജയിച്ച് അത് കൈവശം വെച്ചാൽ, തോറ്റവൻ വീണ്ടും കളിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിക്കുമ്പോൾ അവനു പ്രതിപണം നൽകണം—ഇതാണ് പരമധർമ്മമെന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു.”
Verse 8
न चेद् वाञ्छसि त्वं द्यूतं युद्धद्यूत॑ प्रवर्तताम् । द्वैरथेनास्तु वै शान्तिस्तव वा मम वा नृप
ബൃഹദശ്വൻ പറഞ്ഞു—“നിനക്ക് പാശദ്യൂതം വേണ്ടെങ്കിൽ, അമ്പുകളാൽ യുദ്ധദ്യൂതം ആരംഭിക്കട്ടെ. രാജാവേ, രഥദ്വന്ദ്വത്തിലൂടെ നിനക്കോ എനിക്കോ—ആർക്കെങ്കിലും—ശാന്തി ലഭിക്കട്ടെ.”
Verse 9
वंशभोज्यमिदं राज्यमर्थितव्यं यथा तथा । येन केनाप्युपायेन वृद्धानामिति शासनम्
ബൃഹദശ്വൻ പറഞ്ഞു—“ഈ രാജ്യം നമ്മുടെ വംശത്തിന്റെ പാരമ്പര്യഭോഗമാണ്; അതിനാൽ എങ്ങനെയായാലും, ഏതു ഉപായത്തിലായാലും, ഇതിനെ തേടി നേടി ഉറപ്പിക്കണം—ഇതാണ് മൂപ്പന്മാരുടെ വിധി.”
Verse 10
द्वयोरेकतरे बुद्धि: क्रियतामद्य पुष्कर । कैतवेनाक्षवत्यां तु युद्धे वा ना ताम्यतां धनु:,“पुष्कर! आज तुम दोमेंसे एकमें मन लगाओ। छलपूर्वक जूआ खेलो अथवा युद्धके लिये धनुषपर प्रत्यज्चा चढ़ाओ”
ബൃഹദശ്വൻ പറഞ്ഞു—“പുഷ്കരാ! ഇന്ന് ഈ രണ്ടിൽ ഒന്നിൽ ബുദ്ധി ഉറപ്പിക്കൂ—കപടത്തോടെ പാശദ്യൂതം കളിക്കൂ, അല്ലെങ്കിൽ യുദ്ധത്തിനായി മടിയാതെ ധനുസ്സിൽ ഞാണേറ് കെട്ടൂ.”
Verse 11
नैषधेनैवमुक्तस्तु पुष्कर: प्रहसन्निव । ध्रुवमात्मजयं मत्वा प्रत्याह पृथिवीपतिम्,निषधराज नलके ऐसा कहनेपर पुष्करने अपनी विजयको अवश्यम्भावी मानकर हँसते हुए उनसे कहा--
നൈഷധരാജൻ നളൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ പുഷ്കരൻ ചിരിയോടെ, തന്റെ വിജയം ഉറപ്പെന്നു കരുതി ഭൂമിപതിയോട് മറുപടി പറഞ്ഞു।
Verse 12
दिष्ट्या त्वयार्जित वित्त प्रतिपाणाय नैषध । दिष्ट्या च दुष्कृतं कर्म दमयन्त्या: क्षयं गतम्
നൈഷധാ! പന്തയത്തിനായി വെക്കേണ്ട ധനം നീ സമ്പാദിച്ചതും ഭാഗ്യം; ദമയന്തിയുടെ ദുഷ്കൃതകർമ്മം ക്ഷയിച്ചതും ഭാഗ്യം തന്നെ।
Verse 13
दिष्ट्या च प्रियसे राजन् सदारोउद्य महाभुज | धनेनानेन वै भेमी जितेन समलंकृता
മഹാബാഹു രാജാവേ! ഇന്ന് നീ ഭാര്യയോടുകൂടി ജീവിച്ചിരിക്കുന്നതു ഭാഗ്യം. ഹേ ഭൈമീ! ഈ ധനം ജയിച്ചാൽ നീ അലങ്കരിച്ച് തീർച്ചയായും എന്റെ സേവയിൽ എത്തും.
Verse 14
मामुपस्थास्यति व्यक्त दिवि शक्रमिवाप्सरा: । नित्यशो हि स्मरामि त्वां प्रतीक्षेषपि च नैषध
അവൾ തീർച്ചയായും എന്റെ സേവയിൽ വരും—സ്വർഗത്തിൽ അപ്സരസ്സുകൾ ശക്രനെ (ഇന്ദ്രനെ) സേവിക്കുന്നതുപോലെ. നൈഷധാ! ഞാൻ നിന്നെ നിത്യം സ്മരിക്കുകയും നിന്റെ വരവിനായി കാത്തിരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു।
Verse 15
देवनेन मम प्रीतिर्न भवत्यसुहद्रणै: । जित्वा त्वद्य वरारोहां दमयन्तीमनिन्दिताम्
ചൂതാട്ടത്തിൽ എനിക്ക് പ്രീതി ഇല്ല; ദ്വേഷമുള്ളവരോടുള്ള മത്സരത്തിലും ഇല്ല. എന്നാൽ ഇന്ന് അനിന്ദ്യയും വരാരോഹയുമായ ദമയന്തിയെ ജയിച്ച് ഞാൻ തൃപ്തനാകും।
Verse 16
श्रुत्वा तु तस्य वा वाचो बह्नबद्धप्रलापिन:
അവന്റെ പല അസംബദ്ധ പ്രലാപവാക്കുകളും കേട്ടപ്പോൾ രാജാവ് നലന് അത്യന്തം ക്രോധം പിടിച്ചു. വാളുകൊണ്ട് അവന്റെ തല വെട്ടിക്കളയണമെന്ന തോന്നലും ഉണ്ടായി. കോപത്തിൽ കണ്ണുകൾ ചുവന്നിട്ടും നലൻ സ്വയം നിയന്ത്രിച്ച്, നിയന്ത്രിതമായ പുഞ്ചിരിയോടെ അവനോട് പറഞ്ഞു.
Verse 17
इयेष स शिरश्छेत्तुं खड्गेन कुपितो नल: । स्मयंस्तु रोषताम्राक्षस्तमुवाच नलो नृप:
കോപാകുലനായ നലൻ വാളുകൊണ്ട് അവന്റെ തല വെട്ടണമെന്നു ആഗ്രഹിച്ചു. എങ്കിലും രോഷത്തിൽ കണ്ണുകൾ ചുവന്നിട്ടും രാജാവ് നലൻ പുഞ്ചിരിയോടെ അവനോട് പറഞ്ഞു.
Verse 18
पणाव: किं व्याहरसे जितो न व्याहरिष्यसि । ततः प्रावर्तत द्यूतं पुष्करस्य नलस्य च
“പണത്തിലിരിക്കെ നീ എന്തിന് ഇങ്ങനെ സംസാരിക്കുന്നു? തോറ്റാൽ പിന്നെ സംസാരിക്കാനും കഴിയില്ല.” അങ്ങനെ പുഷ്കരനും നലനും തമ്മിൽ ചൂതാട്ടം ആരംഭിച്ചു.
Verse 19
एकपाणेन वीरेण नलेन स पराजित: । स रत्नकोशनिचयै: प्राणेन पणितो5पि च
ഒറ്റ കൈകൊണ്ട് കളിച്ച വീരനായ നലൻ അവനെ പരാജയപ്പെടുത്തി. പുഷ്കരൻ രത്നങ്ങളുടെയും നിധികളുടെയും കൂമ്പാരങ്ങൾ മാത്രമല്ല, തന്റെ ജീവനും പണയമിട്ടിരുന്നു.
Verse 20
जित्वा च पुष्करं राजा प्रहसन्निदमब्रवीत् । मम सर्वमिदं राज्यमव्यग्रं हतकण्टकम्
പുഷ്കരനെ ജയിച്ച രാജാവ് നലൻ ചിരിച്ചുകൊണ്ട് പറഞ്ഞു—“ഈ മുഴുവൻ രാജ്യം ഇനി എന്റേതാണ്—നിശ്ചിന്തം, നിർവിഘ്നം, കൺടകരഹിതം.”
Verse 21
वैदर्भी न त्वया शक््या राजापसद वीक्षितुम् | तस्यास्त्वं सपरीवारो मूढ दासत्वमागत:
ഹേ രാജാപസദാ! വിദർഭരാജകുമാരിയിലേക്കു കണ്ണുയർത്തി നോക്കുവാൻ പോലും നീ യോഗ്യനല്ല. മൂഢാ! ഇനി നീ നിന്റെ പരിവാരത്തോടുകൂടി അവളുടെ ദാസത്വത്തിലേക്കു വീണിരിക്കുന്നു.
Verse 22
न त्वया तत् कृतं कर्म येनाहं विजित: पुरा । कलिना तत् कृतं कर्म त्वं च मूढ न बुध्यसे
ഞാൻ മുമ്പ് തോറ്റതിനു കാരണമായ ആ പ്രവൃത്തി നിന്റെ സ്വന്തം പരിശ്രമം കൊണ്ടുണ്ടായതല്ല. മൂഢാ! അത് കലിയാൽ ചെയ്തതാകുന്നു; നീ അതു ഗ്രഹിക്കുന്നില്ല.
Verse 23
नाहं परकृतं दोषं त्वय्याधास्थे कथंचन । यथासुखं वै जीव त्वं प्राणानवसृजामि ते
മറ്റൊരാൾ ചെയ്ത ദോഷം ഞാൻ ഒരുവിധത്തിലും നിന്റെ മേൽ ചുമത്തുകയില്ല. നീ സുഖമായി ജീവിക്ക; നിന്റെ പ്രാണങ്ങളെ ഞാൻ നിനക്കു തിരികെ വിടുന്നു.
Verse 24
तथैव सर्वसम्भारं स्वमंशं वितरामि ते । तथैव च मम प्रीतिस्त्वयि वीर न संशय:,“तेरा सारा सामान और तेरे हिस्सेका धन भी तुझे लौटाये देता हूँ। वीर! तेरे ऊपर मेरा पूर्ववत् प्रेम बना रहेगा, इसमें संशय नहीं है
അതുപോലെ നിന്റെ എല്ലാ സാമഗ്രികളും നിനക്കുള്ള ന്യായമായ പങ്കും ഞാൻ നിനക്കു തിരികെ നൽകുന്നു. ഹേ വീരാ! നിനക്കുള്ള എന്റെ പ്രീതി മുമ്പുപോലെ തന്നെയാണു—സംശയമില്ല.
Verse 25
सौहार्द चापि मे त्वत्तो न कदाचित् प्रहास्यति । पुष्कर त्वं हि मे भ्राता संजीव शरद: शतम्
നിനക്കുള്ള എന്റെ സൗഹൃദബന്ധം ഒരിക്കലും എന്റെ ഹൃദയത്തിൽ നിന്ന് മങ്ങുകയില്ല. പുഷ്കരാ! നീ എന്റെ സഹോദരൻ തന്നേ; പോക, നൂറു ശരദ്കാലങ്ങൾ ജീവിക്ക.
Verse 26
एवं नल: सान्त्वयित्वा भ्रातरं सत्यविक्रम: । स्वपुरं प्रेषयामास परिष्वज्य पुन: पुन:,इस प्रकार सत्यपराक्रमी राजा नलने अपने भाई पुष्करको सान्त्वना दे बार-बार हृदयसे लगाकर उसकी राजधानीको भेज दिया
ഇങ്ങനെ സത്യപരാക്രമനായ രാജാവ് നളൻ സഹോദരൻ പുഷ്കരനെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു; വീണ്ടും വീണ്ടും ആലിംഗനം ചെയ്ത് അവനെ തന്റെ നഗരത്തിലേക്കു അയച്ചു.
Verse 27
सान्त्वितो नैषधेनैवं पुष्कर: प्रत्युवाच तम् पुण्यश्लोकं तदा राजन्नभिवाद्य कृताउ्जलि:
രാജൻ! നിഷധരാജൻ നളൻ ഇങ്ങനെ ആശ്വസിപ്പിച്ചപ്പോൾ, പുഷ്കരൻ പുണ്യശ്ലോകനായ നളനെ കൃതാഞ്ജലി ചെയ്ത് വന്ദിച്ചു മറുപടി പറഞ്ഞു.
Verse 28
कीर्तिरस्तु तवाक्षय्या जीव वर्षशतं सुखी । यो मे वितरसि प्राणानधिष्ठानं च पार्थिव
പാർത്ഥിവാ, ഭൂനാഥാ! നിന്റെ കീർത്തി അക്ഷയമായിരിക്കട്ടെ. നീ നൂറുവർഷം സുഖത്തോടെ ജീവിക്കട്ടെ; കാരണം നീ എനിക്ക് പ്രാണവും വാസസ്ഥാനവും തിരികെ നൽകുന്നു.
Verse 29
स तथा सत्कृतो राज्ञा मासमुष्य तदा नृप । प्रययौ पुष्करो हृष्ट:स्वपुरं स्वजनावृत:
നൃപാ! രാജാവ് നളൻ ഇങ്ങനെ ആദരിച്ചതിനാൽ പുഷ്കരൻ അവിടെ ഒരു മാസം താമസിച്ചു; പിന്നെ സന്തോഷത്തോടെ സ്വന്തം ജനങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടവനായി തന്റെ നഗരത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു.
Verse 30
महत्या सेनया सार्ध विनीतै: परिचारकै: । भ्राजमान इवादित्यो वपुषा पुरुषर्षभ
പുരുഷർഷഭാ! അവൻ മഹാസേനയോടും വിനീതരായ പരിചാരകരോടും കൂടെയായിരുന്നു; തന്റെ ദേഹകാന്തിയാൽ ആദിത്യനെപ്പോലെ പ്രകാശിച്ചു.
Verse 31
प्रस्थाप्य पुष्करं राजा वित्तवन्तमनामयम् | प्रविवेश पुरं श्रीमानत्यर्थमुपशोभिताम्,पुष्करको धन--वित्तके साथ सकुशल घर भेजकर श्रीमान् राजा नलने अपने अत्यन्त शोभासम्पन्न नगरमें प्रवेश किया
പുഷ്കരനെ ധനസമ്പത്തോടും ആരോഗ്യത്തോടും കൂടി യാത്രയാക്കി, ശ്രീമാൻ രാജാവ് നളൻ അത്യന്തം ശോഭിതമായ തന്റെ നഗരത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു।
Verse 32
प्रविश्य सान्त्वयामास पौरांक्षु निषधाधिप: । पौरा जानपदाश्चापि सम्प्रहृष्टतनूरूहा:,प्रवेश करके निषधनरेशने पुरवासियोंको सान्त्वना दी। नगर और जनपदके लोग बड़े प्रसन्न हुए। उनके शरीरमें रोमांच हो आया
നഗരത്തിൽ പ്രവേശിച്ച നിഷധാധിപൻ പൗരന്മാരെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു. നഗരത്തിലും ജനപദങ്ങളിലും ഉള്ളവർ അത്യന്തം സന്തോഷിച്ചു; അവരുടെ ശരീരത്തിൽ രോമാഞ്ചം പടർന്നു।
Verse 33
ऊचुः: प्राज्जलय: सर्वे सामात्यप्रमुखा जना: । अद्य सम निर्वता राजन् पुरे जनपदेडपि च । उपासितुं पुनः प्राप्ता देवा इव शतक्रतुम्
മന്ത്രിമുഖ്യരായ എല്ലാവരും കൈകൂപ്പി പറഞ്ഞു—“രാജാവേ! ഇന്ന് നഗരത്തിലും ജനപദത്തിലും ഉള്ള ഞങ്ങൾ എല്ലാവരും ആശ്വാസത്തോടെ ശ്വാസം വിടുന്നു. ദേവന്മാർ ശതക്രതു ഇന്ദ്രന്റെ സേവയിൽ സന്നിഹിതരാകുന്നതുപോലെ, ഞങ്ങൾക്കും വീണ്ടും നിങ്ങളെ സേവിക്കാനും നിങ്ങളുടെ സന്നിധിയിൽ ഇരിക്കാനും ശുഭാവസരം ലഭിച്ചു.”
Verse 78
इति श्रीमहा भारते वनपर्वणि नलोपाख्यानपर्वणि पुष्करपरा भवपूर्वक॑ राज्यप्रत्यानयने अष्टसप्ततितमो<ध्याय:
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ വനപർവത്തിലെ നലോപാഖ്യാനപർവത്തിൽ, പുഷ്കരന്റെ പരാജയം മുതലായ സംഭവങ്ങളെ തുടർന്ന് നളന്റെ രാജ്യം പുനഃപ്രാപിച്ചതിനെ വിവരിക്കുന്ന എഴുപത്തിയെട്ടാം അധ്യായം സമാപ്തം।
Verse 153
कृतकृत्यो भविष्यामि सा हि मे नित्यशो हृदि । 'शत्रुओंके साथ जूआ खेलनेसे मुझे कभी तृप्ति ही नहीं होती। आज श्रेष्ठ अंगोंवाली अनिन्द्य सुन्दरी दमयन्तीको जीतकर मैं कृतार्थ हो जाऊँगा; क्योंकि वह सदा मेरे हृदयमन्दिरमें निवास करती है”
ഞാൻ കൃതകൃത്യനാകും; കാരണം അവൾ എപ്പോഴും എന്റെ ഹൃദയത്തിൽ വസിക്കുന്നു।
Frequently Asked Questions
The chapter addresses how a ruler should respond to prior failure in high-stakes play: whether to remain vulnerable to repeated provocation or to pursue corrective knowledge and restraint, balancing humility with prudent preparedness.
That fortune is unstable and recovery is possible through disciplined conduct; further, that lament is moderated by comparative reflection and by seeking competent guidance (technical and moral) rather than repeating avoidable errors.
Yes. The text states that narrating or repeatedly hearing Nala’s great story brings prosperity and auspiciousness—material support, social esteem, wellbeing, and continuity of lineage—functioning as a formal endorsement of the episode’s didactic efficacy.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.