Adhyaya 253
Draupadī-apaharaṇa-saṃdeśaḥ (Report of Draupadī’s Abduction and the Pāṇḍavas’ Pursuit)
Upa-parva: Draupadī-haraṇa-anuyāna (Jayadratha Episode) — Kāmya-ka Forest Context
Vaiśaṃpāyana describes the Pāṇḍavas moving through the forest after hunting, hearing unsettling animal cries and interpreting them as signs of disorder. They turn toward the hermitage area with urgency. A jackal’s call on the left is treated as an inauspicious omen; Yudhiṣṭhira interprets it as indicating hostile action by the Kurus. The party enters the woods and finds a weeping girl—identified as Dhātreyikā, an attendant connected to Draupadī—who is questioned by Indrasena about the cause of distress and the safety of Draupadī. The attendant reports that Jayadratha has forcibly taken Draupadī, disregarding the Pāṇḍavas’ status. She points to fresh tracks and broken vegetation, urging immediate pursuit and arming. The attendant’s lament uses stark ritual and social inversions to communicate the severity of the transgression. Yudhiṣṭhira instructs her to restrain harsh speech even while acknowledging that rulers can act deceptively when intoxicated by power. The Pāṇḍavas then pursue rapidly along the indicated path, with Dhaulmya visible amid infantry, and their anger intensifies as they sight the dust of Jayadratha’s moving force and glimpse Draupadī on his chariot, prompting shouted challenge by Bhīma, Arjuna, the twins, and Yudhiṣṭhira.
Chapter Arc: हस्तिनापुर की राजनीति में अचानक अंधकार उतरता है—दुर्योधन अपमान और भय से प्रायोपवेशन (अनशन) पर बैठ जाता है, और सभा में यह प्रश्न गूंजता है कि क्या कुरुवंश का युवराज स्वयं को ही नष्ट कर देगा। → दानव-प्रेरित सलाहकार दुर्योधन को ‘साहस’ कहकर डांटते हैं, पर उसी डांट के भीतर उसे और कठोर, पाप-प्रधान उपायों की ओर मोड़ते हैं—अर्जुन-भय को लक्ष्य बनाकर वध-योजना, संशप्तकों का उकसाया जाना, और कर्ण को प्रतिज्ञा-बंधन में कसना। साथ ही, रज-तम से आक्रान्त होकर योद्धाओं के चित्त पर राक्षसी प्रभाव फैलता है; यहां तक कि भीष्म, द्रोण, कृप भी पाण्डव-स्नेह से विचलित दिखाए जाते हैं। → कर्ण, आविष्ट-चित्त होकर, दुर्योधन के भय का उत्तर प्रतिज्ञा में देता है—‘सत्यं ते प्रतिजानामि वधिष्यामि रणेऽर्जुनम्’—और दुर्योधन अनशन त्यागकर हस्तिनापुर लौटने/प्रस्थान का निश्चय करता है; राक्षसी प्रेरणा अब व्यक्तिगत शोक नहीं, संगठित हिंसा का रूप ले लेती है। → दुर्योधन का प्रायोपवेशन टूटता है, पर शांति से नहीं—उसके स्थान पर अर्जुन-वध की योजनाबद्ध प्रतिज्ञा, संशप्तक-उत्साह, और कौरव-सेना का सुसज्जित, ध्वज-पताका-छत्रों से भरा प्रस्थान स्थापित होता है; संकट टलता नहीं, दिशा बदलता है। → रज-तम से आक्रान्त संशप्तक और कर्ण की प्रतिज्ञा के साथ कौरव-सेना आगे बढ़ती है—अब प्रश्न यह है कि यह ‘अर्जुन-वध’ का उन्माद किसे पहले निगलेगा: अर्जुन को, या स्वयं कुरुवंश की मर्यादा को?
Shlokas
Verse 1
हि मय ० (0) है 7 द्विपज्चाशर्दाधिकद्विशततमो< ध्याय: सर्नेपर दुर्योधन धनको समझाना और कर्णके अनुरोध करनेपर दुयोधनका अनशन त्याग करके हस्तिनापुरको प्रस्थान दानवा ऊचु: भो: सुयोधन राजेन्द्र भरतानां कुलोद्वह । शूरै: परिवृतो नित्यं तथैव च महात्मभि:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ദാനവർ പറഞ്ഞു—“ഹേ സുയോധന! രാജേന്ദ്രാ, ഭരതവംശത്തിന്റെ കുലോദ്വഹാ! നീ എപ്പോഴും ശൂരന്മാരാലും മഹാത്മാക്കളാലും ചുറ്റപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അങ്ങനെയിരിക്കെ ആമരണ ഉപവാസമെന്ന ഈ ദുസ്സാഹസം നീ എന്തിന് ചെയ്തു? സ്വന്തം ജീവൻ നശിപ്പിക്കുന്നവൻ അധോഗതിയെ പ്രാപിക്കും; ലോകത്തിൽ നിന്ദയും നേടും—അത് അകീർത്തി മാത്രമേ പരത്തൂ.”
Verse 2
अकार्षी: साहसमिदं कस्मात् प्रायोपवेशनम् । आत्मत्यागी ह्यथो याति वाच्यतां चायशस्करीम्
“നീ എന്തിനാണ് ഈ ദുസ്സാഹസം—ഈ പ്രായോപവേശം—ചെയ്തത്? സ്വന്തം ജീവൻ ഉപേക്ഷിക്കുന്നവൻ അധോഗതിയിലേക്കു പോകും; ലോകത്തിൽ നിന്ദയ്ക്ക് പാത്രമാകും—അത് അകീർത്തി മാത്രമേ പരത്തൂ.”
Verse 3
न हि कार्यविरुद्धेषु बहुपापेषु कर्मसु । मूलघातिषु सज्जन्ते बुद्धिमन्तो भवद्विधा:
ആഗ്രഹിക്കുന്ന ലക്ഷ്യത്തിന് വിരുദ്ധവും, പാപഭാരിതവും, വേരോടെ നാശം വരുത്തുന്നതുമായ പ്രവൃത്തികളിൽ—ആത്മഹത്യ മുതലായ അശുഭകർമ്മങ്ങളിൽ—നിങ്ങളെപ്പോലുള്ള ബുദ്ധിമാന്മാർ ഏർപ്പെടുകയില്ല।
Verse 4
नियच्छैनां मतिं राजन् धर्मार्थसुखनाशिनीम् | यशःप्रतापवीर्यघ्नीं शत्रूणां हर्षवर्धनीम्
“രാജാവേ! ഈ മനസ്സിന്റെ ഉദ്ദേശം നിയന്ത്രിക്കൂ. ഇത് ധർമ്മം, അർത്ഥം, സുഖം എന്നിവ നശിപ്പിക്കുന്നു; യശസ്സ്, പ്രതാപം, വീര്യം എന്നിവയെ കൊന്നൊടുക്കുന്നു; ശത്രുക്കളുടെ ഹർഷം മാത്രമേ വർധിപ്പിക്കൂ.”
Verse 5
श्रूयतां तु प्रभो तत्त्वं दिव्यतां चात्मनो नृप । निर्माणं च शरीरस्य ततो धैर्यमवाप्रुहि
പ്രഭോ, നിങ്ങളുടെ സത്തയുടെ യഥാർത്ഥ തത്ത്വം—നിങ്ങളുടെ ദിവ്യസ്വഭാവവും നിങ്ങളുടെ ശരീരം അത്ഭുതകരമായി നിർമ്മിതമായ വിധവും—ശ്രവിക്കൂ. രാജാവേ, ഞങ്ങളിൽ നിന്ന് ഇത് കേട്ട് ധൈര്യവും സ്ഥിരതയും കൈക്കൊള്ളുക.
Verse 6
पुरा त्वं तपसास्माभिललब्धो राजन महेश्वरात् । पूर्वकायश्च पूर्वस्ते निर्मितो वज्ञसंचयै:
രാജാവേ, പൂർവകാലത്ത് ഞങ്ങൾ തപസ്സിലൂടെ മഹേശ്വരനെ (ശിവനെ) ആരാധിച്ച് നിങ്ങളെ വരമായി ലഭിച്ചു. നിങ്ങളുടെ ശരീരത്തിന്റെ മുൻഭാഗം—നാഭിക്ക് മുകളിലെ മുൻപ് നിർമ്മിതമായ ഭാഗം—വജ്രസദൃശ സഞ്ചയങ്ങളിൽ നിന്ന് രൂപപ്പെടുത്തിയതാണ്.
Verse 7
अस्त्रैरभेद्य: शस्त्रैश्ञाप्पध: कायश्ष तेडनघ । कृत: पुष्पमयो देव्या रूपत: स्त्रीमनोहर:
അനഘാ, നിങ്ങളുടെ ദേഹം യാതൊരു അസ്ത്രശസ്ത്രങ്ങളാലും ഭേദിക്കാനാവാത്തതാണ്. നാഭിക്കു താഴെയുള്ള ഭാഗം ദേവി പാർവതി പുഷ്പമയമായി നിർമ്മിച്ചു; അതിന്റെ രൂപസൗന്ദര്യം സ്ത്രീകളുടെ മനസ്സിനെ മോഹിപ്പിക്കുന്നു.
Verse 8
एवमीथ्चरसंयुक्तस्तव देहो नृपोत्तम । देव्या च राजशार्दूल दिव्यस्त्वं हि न मानुष:
നൃപോത്തമാ, ഈവിധം ദേവിയോടൊപ്പം സാക്ഷാൽ മഹേശ്വരൻ നിങ്ങളുടെ ദേഹം നിർമ്മിച്ച് സംയോജിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ, രാജശാർദൂലാ, നിങ്ങൾ മനുഷ്യൻ അല്ല—ദിവ്യസത്ത്വമാണ്.
Verse 9
क्षत्रियाश्व॒ महावीर्या भगदत्तपुरोगमा: । दिव्यास्त्रविदुष: शूरा: क्षपयिष्यन्ति ते रिपून्
ഭഗദത്തനെ മുൻപന്തിയിൽ നിർത്തി, ആ മഹാവീര ക്ഷത്രിയർ—ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങളിൽ നിപുണരായ ശൂരർ—നിങ്ങളുടെ ശത്രുക്കളെ നശിപ്പിക്കും.
Verse 10
भगदत्त आदि महापराक्रमी क्षत्रिय दिव्यास्त्रोंके ज्ञाता तथा शौर्यसम्पन्न हैं। वे आपके शत्रुओंका संहार करेंगे ।।
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ഭഗദത്തൻ മുതലായ മഹാപരാക്രമശാലികളായ ക്ഷത്രിയർ ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങളിൽ നിപുണരും ശൗര്യസമ്പന്നരുമാണ്; അവർ നിന്റെ ശത്രുക്കളെ സംഹരിക്കും. അതിനാൽ ഈ വിഷാദം ഉപേക്ഷിക്ക; നിനക്ക് ഭയം ഇല്ല. നിന്റെ സഹായത്തിനായി അനേകം വീര ദാനവർ ഭൂമിയിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് ദുഃഖിക്കേണ്ട; ഭയപ്പെടേണ്ട—ബലവാന്മാരായ കൂട്ടാളികൾ നിന്റെ പക്ഷത്ത് എഴുന്നേറ്റിരിക്കുന്നു.
Verse 11
भीष्मद्रोणकृपादी श्र प्रवेक्ष्यन्त्यपरे5सुरा: । यैराविष्टा घृणां त्यक्त्वा योत्स्यन्ते तव वैरिभि:
മറ്റു പല അസുരരും ഭീഷ്മൻ, ദ്രോണാചാര്യൻ, കൃപാചാര്യൻ മുതലായവരുടെ ശരീരങ്ങളിൽ പ്രവേശിക്കും; അവരുടെ അധീനതയിൽ അവർ കരുണ ഉപേക്ഷിച്ച് നിന്റെ ശത്രുക്കളോടു യുദ്ധം ചെയ്യും.
Verse 12
नैव पुत्रानु न च भ्रातृन् न पितृन् च बान्धवान् | नैव शिष्यान् न च ज्ञातीन् न बालात् स्थविरानू नच
അവൻ പുത്രന്മാരെയും വിട്ടുകொடുക്കുകയില്ല; സഹോദരന്മാരെയും, പിതാക്കളെയും, ബന്ധുക്കളെയും വിട്ടുകொடുക്കുകയില്ല; ശിഷ്യന്മാരെയും ജ്ഞാതികളെയും—കുട്ടികളെയും വൃദ്ധരെയും—വിട്ടുകொடുക്കുകയില്ല.
Verse 13
युधि सम्प्रहरिष्यन्तो मोक्ष्यन्ति कुरुसत्तम | निः:स्नेहा दानवाविष्टा: समाक्रान्तेडन्तरात्मनि
ഹേ കുരുശ്രേഷ്ഠാ! യുദ്ധത്തിൽ ഏറ്റുമുട്ടാൻ ഒരുങ്ങി അവർ ആയുധങ്ങൾ പ്രയോഗിക്കും. ദാനവാവേശം പിടിപെട്ട് സ്നേഹരഹിതരായി—അന്തരാത്മാവിന്മേലും അധിനിവേശം വന്നതുപോലെ—അവർ മുന്നേറും.
Verse 14
कुरुश्रेष्ठ) दानवोंका आवेश होनेपर भीष्म, द्रोण आदिकी अन्तरात्मापर भी उन दानवोंका ही अधिकार हो जायगा। उस दशामें युद्धमें स्नेहरहित हो प्रहार करते हुए वे लोग पुत्रों, भाइयों, पितृजनों, बान्धवों, शिष्यों, कुटुम्बीजनों, बालकों तथा बूढ़ोंको भी नहीं छोड़ेंगे ।।
ഹേ കുരുശ്രേഷ്ഠാ! ദാനവാവേശം വന്നാൽ ഭീഷ്മൻ, ദ്രോണൻ മുതലായവരുടെ അന്തരാത്മാവിന്മേലും ആ ദാനവർ തന്നെ അധിപത്യം ചെലുത്തും. അപ്പോൾ അവർ സ്നേഹരഹിതരായി യുദ്ധത്തിൽ പ്രഹരിക്കുമ്പോൾ പുത്രന്മാർ, സഹോദരന്മാർ, പിതൃജനങ്ങൾ, ബന്ധുക്കൾ, ശിഷ്യന്മാർ, കുടുംബക്കാർ, കുട്ടികൾ, വൃദ്ധർ—ആരെയും വിട്ടുകொடുക്കുകയില്ല. ആ പുരുഷസിംഹങ്ങൾ വിവശരായി സ്നേഹത്തെ ദൂരെയെറിഞ്ഞ്, ഹർഷത്തോടെ ആയുധങ്ങളാൽ ആക്രമിക്കും. അവരുടെ മനസ്സ് മലിനമാകും; അജ്ഞാനമോഹത്തിൽ വീഴും—ഇതെല്ലാം വിധി നിർമ്മിച്ച ദൈവഫലമാണ്.
Verse 15
व्याभाषमाणाश्षान्योन्यं न मे जीवन् विमोक्ष्यसे । सर्वे शस्त्रास्त्रमोक्षेण पौरुषे समवस्थिता:
അവർ പരസ്പരം വിളിച്ചുകൂവിക്കൊണ്ടിരിക്കെ അവൻ പ്രഖ്യാപിച്ചു—“നീ എന്റെ കൈയിൽ നിന്ന് ജീവനോടെ രക്ഷപ്പെടുകയില്ല.” ആ പ്രതിജ്ഞയോടെ എല്ലാവരും പുരുഷോചിത ദൃഢനിശ്ചയത്തിൽ ഉറച്ചു നിന്നു, ശസ്ത്രാസ്ത്രങ്ങൾ പ്രയോഗിക്കാൻ സന്നദ്ധരായി.
Verse 16
तेडपि पञ्च महात्मान: प्रतियोत्स्यन्ति पाण्डवा:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ആ അഞ്ചു മഹാത്മാക്കളെയും പാണ്ഡവർ യുദ്ധത്തിൽ നേരിടും.
Verse 17
दैत्यरक्षोगणाश्वैव सम्भूता: क्षत्रयोनिषु
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! ദൈത്യരാക്ഷസഗണങ്ങൾ ക്ഷത്രിയവംശങ്ങളിൽ ജനിച്ചിരിക്കുന്നു. ആ മഹാബലവാന്മാരായ വീരർ നിന്റെ ശത്രുക്കളെ മഹാശക്തിയോടെ പ്രഹരിക്കും.
Verse 18
योत्स्यन्ति युधि विक्रम्य शत्रुभिस्तव पार्थिव | गदाभिमरुसलै: शूलै: शस्त्रैरुच्चावचैस्तथा
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! ദൈത്യരാക്ഷസഗണങ്ങൾ ക്ഷത്രിയവംശങ്ങളിൽ ജനിച്ചിരിക്കുന്നു; അവർ നിന്റെ ശത്രുക്കളോടൊപ്പം ചേർന്ന് യുദ്ധഭൂമിയിൽ ധീരമായി പോരാടും. ഗദ, മുസലം, ശൂലം എന്നിവയും പലവിധ വലിയ-ചെറിയ ആയുധങ്ങളും കൊണ്ട് ആ മഹാബലവാന്മാരായ വീരർ നിന്റെ വൈരികളെ പ്രഹരിക്കും.
Verse 19
यच्च ते<न्तर्गतं वीर भयमर्जुनसम्भवम् | तत्रापि विहितो<स्माभिववधोपायो<र्जुनस्य वै
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—വീരാ! നിന്റെ ഉള്ളിൽ അർജുനനെക്കുറിച്ച് പിറന്ന ഭയം കുടിയേറിയിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ അതും ഉപേക്ഷിക്ക; കാരണം അർജുനവധത്തിനുള്ള ഉപായവും ഞങ്ങൾ ഇതിനകം ഒരുക്കിയിട്ടുണ്ട്.
Verse 20
हतस्य नरकस्यात्मा कर्णमूर्तिमुपाश्रित: । तद् वैरं संस्मरन् वीर योत्स्यते केशवार्जुनौ
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ കൈകളാൽ വധിക്കപ്പെട്ട നരകാസുരന്റെ ആത്മാവ് കർണ്ണന്റെ ദേഹരൂപത്തിൽ ആശ്രയം പ്രാപിച്ചിരിക്കുന്നു. മുൻവൈരം സ്മരിച്ച് ആ മഹാവീരൻ കേശവനോടും അർജുനനോടും യുദ്ധം തേടും.
Verse 21
स ते विक्रमशौटीरो रणे पार्थ विजेष्यति । कर्ण: प्रहरतां श्रेष्ठ: सर्वाश्षारीन् महारथ:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—പരാക്രമത്തിൽ അഭിമാനം കൊള്ളുന്ന ആ ശൂരൻ കർണ്ണൻ യുദ്ധത്തിൽ പാർഥനെ (അർജുനനെ) ജയിക്കും. പ്രഹരിക്കുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ആ മഹാരഥൻ കർണ്ണൻ നിങ്ങളുടെ എല്ലാ ശത്രുക്കളെയും തീർച്ചയായും കീഴടക്കും.
Verse 22
ज्ञात्वैतच्छझना वज्ी रक्षार्थ सव्यसाचिन: । कुण्डले कवचं चैव कर्णस्यापहरिष्यति,इस बातको समझकर वज्धारी इन्द्र अर्जुनकी रक्षाके लिये छल करके कर्णके कुण्डल और कवचका अपहरण कर लेंगे
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഈ ഉപായം അറിഞ്ഞ് വജ്രധാരിയായ ഇന്ദ്രൻ, സവ്യസാചിയായ അർജുനനെ രക്ഷിക്കാനായി വഞ്ചനയെ ആശ്രയിച്ച് കർണ്ണന്റെ കുണ്ഡലങ്ങളും ജന്മസിദ്ധ കവചവും അപഹരിക്കും.
Verse 23
तस्मादस्माभिरप्यत्र दैत्या:शतसहस््रशः । नियुक्ता राक्षसाश्वैव ये ते संशप्तका इति
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഞങ്ങളും ഇവിടെ ഈ കാര്യത്തിനായി ലക്ഷക്കണക്കിന് ദൈത്യരെയും രാക്ഷസരെയും നിയോഗിച്ചിട്ടുണ്ട്; അവർ ‘സംശപ്തകർ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധരാണ്. അവർ വീരനായ അർജുനനെ വധിക്കും; അതിനാൽ ദുഃഖിക്കേണ്ട. ഹേ നരേശ്വരാ, ഈ ഭൂമിയെ നീ നിർവിഘ്നമായി ഭരിച്ച് അനുഭവിക്കേണ്ടതായിരിക്കുന്നു.
Verse 24
प्रख्यातास्ते<र्जुनं वीरं हनिष्यन्ति च मा शुचः । असपत्ना त्वया हीयं भोक्तव्या वसुधा नूप
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ആ പ്രസിദ്ധ യോദ്ധാക്കൾ വീരനായ അർജുനനെ തീർച്ചയായും വധിക്കും; ദുഃഖിക്കേണ്ട. ഹേ നൃപാ, ഈ വസുധയെ നീ എതിരാളിയില്ലാതെ അനുഭവിക്കും—നിനക്ക് നിർവിഘ്ന രാജ്യം ലഭിക്കും.
Verse 25
मा विषादं गमस्तस्मान्नैतत्त्वय्युपपद्यते । विनष्टे त्वयि चास्माकं पक्षो हीयेत कौरव,अतः कुरुनन्दन! आप विषाद न करें। यह आपको शोभा नहीं देता है। आपके नष्ट हो जानेपर तो हमारे पक्षका ही नाश हो जायगा
ഈ കാരണത്താൽ നീ വിഷാദത്തിലേക്ക് വീഴരുത്; ഇത്തരത്തിലുള്ള നിരുത്സാഹം നിനക്കു യോജിക്കുന്നതല്ല. ഹേ കൗരവാ! നീ നശിച്ചാൽ നമ്മുടെ പക്ഷം തന്നെ ക്ഷയിക്കും—അത് നാശത്തിലേക്കും പോകും.
Verse 26
गच्छ वीर न ते बुद्धिरन्या कार्या कथठ्चन । त्वमस्माकं गतिर्नित्यं देवतानां च पाण्डवा:
ഹേ വീരാ, പുറപ്പെടുക. യാതൊരു വിധത്തിലും മറ്റൊരു മാർഗ്ഗം ചിന്തിക്കരുത്. നീയേ എന്നും നമ്മുടെ ആശ്രയവും അന്തിമ ഗതിയും; പാണ്ഡവർ ദേവന്മാർക്കും ആശ്രയമാണ്.
Verse 27
वैशम्पायन उवाच एवमुकक््त्वा परिष्वज्य दैत्यास्तं राजकुञ्जरम् । समाश्चास्य च दुर्धर्ष पुत्रवद् दानवर्षभा:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞിട്ട് ദൈത്യർ ആ ‘രാജകുഞ്ജരൻ’ (ദുര്യോധനൻ)നെ ആലിംഗനം ചെയ്തു. കാളസമാന ദാനവർ ആ ദുർധർഷ രാജകുമാരനെ പുത്രനെന്നപോലെ ആശ്വസിപ്പിച്ച് അവന്റെ നിശ്ചയം സ്ഥിരമാക്കി.
Verse 28
स्थिरां कृत्वा बुद्धिमस्य प्रियाण्युक्त्वा च भारत | गम्यतामित्यनुज्ञाय जयमाप्रुहि चेत्यथ
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരത! അവന്റെ ബുദ്ധി സ്ഥിരമാക്കി, പ്രിയവചനങ്ങൾ പറഞ്ഞു അവർ അനുമതി നൽകി—“ഇപ്പോൾ പോകുക; വിജയം നേടുക.”
Verse 29
तैर्विसृष्टं महाबाहुं कृत्या सैवानयत् पुनः । तमेव देशं यत्रासौ तदा प्रायमुपाविशत्
അവർ വിട്ടയച്ച മഹാബാഹുവിനെ അതേ കൃത്യ തന്നെ വീണ്ടും അതേ സ്ഥലത്തേക്ക് കൊണ്ടുവന്നു; അവൻ മുമ്പ് പ്രായോപവേശം (ആമരണ ഉപവാസം) അനുഷ്ഠിക്കാൻ ഇരുന്നിരുന്ന സ്ഥലത്തേക്ക് തന്നെ.
Verse 30
प्रतिनिक्षिप्य तं वीर॑ कृत्या समभिपूज्य च । अनुज्ञाता च राज्ञा सा तथैवान्तरधीयत
ആ വീരനെ അവിടെ സ്ഥാപിച്ച് കൃത്യാ യഥാവിധി ആദരിച്ച് പൂജിച്ചു. പിന്നെ രാജാവിന്റെ അനുവാദം നേടി, വന്നതുപോലെ തന്നേ അദൃശ്യയായി.
Verse 31
गतायामथ तस्यां तु राजा दुर्योधनस्तदा । स्वप्रभूतमिदं सर्वमचिन्तयत भारत
അവൾ പോയശേഷം, ഹേ ഭാരതവംശജാ, അന്ന് രാജാവ് ദുര്യോധനൻ ഇതെല്ലാം തന്റെ തന്നെ പ്രഭാവത്തിന്റെ പ്രകടനമെന്നായി ചിന്തിച്ചു.
Verse 32
कर्ण संशप्तकांश्षैव पार्थस्यामित्रघातिन:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—കർണനും സംശപ്തകരോടൊപ്പം, ശത്രുഹന്താവായ പാർഥൻ—അർജുനനെ എതിരിടാൻ (അവനെ തടയാൻ) മുന്നോട്ടുവന്നു.
Verse 33
एवमाशा दृढा तस्य धार्त॑राष्ट्रस्थ दुर्मतेः
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ധാർത്തരാഷ്ട്രരുടെ പക്ഷം പിടിച്ച ആ ദുർമതിയുടെ പ്രത്യാശ ഇങ്ങനെ തന്നെ ദൃഢമായി.
Verse 34
कर्णो5प्याविष्ट चित्तात्मा नरकस्यान्तरात्मना
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—കർണനും, നരകസദൃശമായ അന്തർപ്രേരണ തന്റെ ചിത്തത്തെയും അന്തസ്സിനെയും പിടിച്ചടക്കിയതിനാൽ, ഉള്ളിൽ നിന്നുതന്നെ ആവിഷ്ടനായവനായി മാറി.
Verse 35
संशप्तकाश्न ते वीरा राक्षसाविष्टचेतस:
അവർ ശപഥബന്ധിതരായ വീരന്മാർ; രാക്ഷസോന്മാദം പിടിച്ചവരെപ്പോലെ ആവിഷ്ടചിത്തരായി, മോഹക്രോധങ്ങളിൽ മദിച്ചുകൊണ്ട് അശ്രദ്ധ ധൈര്യത്തോടെ പാഞ്ഞുകയറി.
Verse 36
भीष्मद्रोणकृपाद्याश्न दानवाक्रान्तचेतस:
ഭീഷ്മൻ, ദ്രോണൻ, കൃപൻ മുതലായവർ—ദാനവീയ പ്രേരണകളാൽ ചിത്തം ആക്രാന്തരായി—ആ ഇരുണ്ട സ്വാധീനത്തിൽ (അനുസരിച്ച് പ്രവർത്തിച്ചു).
Verse 37
(कृत्यया55नाय्यकथितं यत् तस्यां निशि दानवै: ।) न चाचचक्षे कस्मैचिदेतद् राजा सुयोधन:,दानवोंने रातमें कृत्याद्वारा अपने यहाँ बुलाकर जो बातें कही थीं, उन्हें राजा दुर्योधनने किसीपर भी प्रकट नहीं किया
ആ രാത്രിയിൽ കൃത്യയുടെ വഴിയായി വിളിപ്പിച്ച് ദാനവർ അവനോട് പറഞ്ഞ കാര്യങ്ങൾ രാജാവ് സുയോധനൻ ആരോടും വെളിപ്പെടുത്തിയില്ല.
Verse 38
दुर्योधनं निशान्ते च कर्णो वैकर्तनो<ब्रवीत् । स्मयन्निवाञ्जलिं कृत्वा पार्थिव हेतुमद् वच:,वह रात बीतनेपर सूर्यपुत्र कर्णने आकर राजा दुर्योधनसे हाथ जोड़ मुसकराते हुए यह युक्तियुक्त वचन कहा--
രാത്രി അവസാനിക്കുമ്പോൾ വൈകർത്തനൻ കർണ്ണൻ ദുര്യോധനനോട് പറഞ്ഞു. മന്ദഹാസത്തോടെ കൈകൂപ്പി, രാജാവിനോട് യുക്തിയുക്തമായ വാക്കുകൾ ഉച്ചരിച്ചു.
Verse 39
न मृतो जयते शत्रूञज्जीवन् भद्राणि पश्यति । मृतस्य भद्राणि कुतः कौरवेय कुतो जय:
കൗരവേയാ! മരിച്ചവൻ ശത്രുക്കളെ ജയിക്കുകയില്ല. ജീവിച്ചിരിക്കുന്നവനേ ശുഭദിനങ്ങൾ കാണാൻ കഴിയൂ. മരിച്ചവന് എവിടെ ക്ഷേമം? എവിടെ വിജയം?
Verse 40
न कालोउद्य विषादस्य भयस्य मरणस्य वा | परिष्वज्याब्रवीच्चैनं भुजाभ्यां स महाभुज:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— “ഇന്ന് ദുഃഖിക്കാനും ഭയപ്പെടാനും മരണത്തെ ആഗ്രഹിക്കാനും സമയമല്ല.” എന്നു പറഞ്ഞ് മഹാബാഹു കർണ്ണൻ ഇരുകൈകളാൽ ദുര്യോധനനെ അടുപ്പിച്ച് ഹൃദയത്തോട് ചേർത്ത് आलിംഗനം ചെയ്ത് പറഞ്ഞു।
Verse 41
उत्तिष्ठ राजन् कि शेषे कस्माच्छोचसि शत्रुहन् शत्रून् प्रताप्य वीर्येण स कथं मृत्युमिच्छसि
“എഴുന്നേൽക്കുക, രാജാവേ! ഇങ്ങനെ കിടക്കുന്നതെന്തിന്? ശത്രുഹന്താവേ, എന്തിന് ദുഃഖിക്കുന്നു? നിന്റെ വീര്യപ്രതാപംകൊണ്ട് ശത്രുക്കളെ ദഹിപ്പിച്ചിട്ട് ഇപ്പോൾ നീ എങ്ങനെ മരണത്തെ ആഗ്രഹിക്കുന്നു?”
Verse 42
अथवा ते भयं जात॑ दृष्टवार्जुनपराक्रमम् । सत्यं ते प्रतिजानामि वधिष्यामि रणे<र्जुनम्
“അല്ലെങ്കിൽ അർജുനന്റെ പരാക്രമം കണ്ടു നിനക്കു ഭയം ജനിച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ, ഞാൻ സത്യപ്രതിജ്ഞ ചെയ്ത് പറയുന്നു—യുദ്ധത്തിൽ ഞാൻ അർജുനനെ നിർബന്ധമായും വധിക്കും.”
Verse 43
गते त्रयोदशे वर्षे सत्येनायुधमालभे । आनयिष्याम्यहं पार्थान् वशं तव जनाधिप,“महाराज! मैं धनुष छूकर सचाईके साथ यह शपथ ग्रहण करता हूँ कि तेरहवाँ वर्ष व्यतीत होते ही पाण्डवोंको तुम्हारे वशमें ला दूँगा"
“ഹേ ജനാധിപാ! പതിമൂന്നാം വർഷം കഴിഞ്ഞ ഉടൻ ഞാൻ ആയുധം സ്പർശിച്ച് സത്യത്തിന്റെ പേരിൽ സത്യം ചെയ്യുന്നു—പാർത്ഥന്മാരെ (പാണ്ഡവരെ) നിന്റെ അധീനതയിൽ കൊണ്ടുവരും.”
Verse 44
एवमुक्तस्तु कर्णेन दैत्यानां वचनात् तथा । प्रणिपातेन चाप्येषामुदतिष्ठत् सुयोधन:
കർണ്ണൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞതോടെ, ദുഃശാസനൻ മുതലായ സഹോദരന്മാരുടെ വിനയപൂർവമായ നമസ്കാരവും അപേക്ഷയും കണ്ടും, ദൈത്യന്മാർ പറഞ്ഞ വാക്കുകൾ ഓർത്തും, സുയോധനൻ (ദുര്യോധനൻ) തന്റെ ആസനത്തിൽ നിന്ന് എഴുന്നേറ്റു നിന്നു।
Verse 45
दैत्यानां तद् वच: श्रुत्वा हृदि कृत्वा स्थिरां मतिम् ततो मनुजशार्दूलो योजयामास वाहिनीम्
ദൈത്യരുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട് അവയെ ഹൃദയത്തിൽ ദൃഢനിശ്ചയമായി ഉറപ്പിച്ചുകൊണ്ട് മനുഷ്യശാർദൂലനായ ദുര്യോധനൻ തന്റെ വാഹിനിയെ ക്രമീകരിക്കാൻ തുടങ്ങി. മുൻപ് പറഞ്ഞത് ഓർത്തു പാണ്ഡവരോടു യുദ്ധം ചെയ്യാനുള്ള അചഞ്ചല തീരുമാനം എടുത്തു; ഹസ്തിനാപുരത്തേക്കുള്ള കൂച്ചിനായി രഥങ്ങൾ, ഗജങ്ങൾ, അശ്വങ്ങൾ, പദാതികൾ എന്നിവയടങ്ങിയ ചതുരംഗിണി സേനയെ സജ്ജമാക്കുവാൻ ആജ്ഞാപിച്ചു. രാജൻ, ആ മഹാസേന ഗംഗാപ്രവാഹംപോലെ—അപ്രതിരോധ്യവും, സംकल्पത്തിൽ വീർപ്പുമുട്ടുന്നതുമായ—മുന്നേറി തുടങ്ങി.
Verse 46
रथनागाश्वकलिलां पदातिजनसंकुलाम् | गज्जौघप्रतिमा राजन् सा प्रयाता महाचमू:
രാജൻ, രഥ-ഗജ-അശ്വങ്ങളാൽ ദട്ടവും പദാതികളുടെ ജനസമൂഹംകൊണ്ട് നിറഞ്ഞതുമായ ആ മഹാചമൂ മുന്നേറി—ഗജങ്ങളുടെ മഹാസമൂഹംപോലെ.
Verse 47
श्वेतच्छत्रै: पताकाभि ्षामरैश्न सुपाण्डुरै: । रथैनगि: पदातैश्न शुशुभेडतीव संकुला
ശ്വേതച്ഛത്രങ്ങൾ, പതാകകൾ, അത്യന്തം ശുഭ്രമായ ചാമരങ്ങൾ എന്നിവകൊണ്ട് അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടും, രഥ-ഗജ-പദാതികളുടെ തിരക്കാൽ അതിയായി നിറഞ്ഞും നിന്ന ആ സേന അതിവിശേഷമായി ദീപ്തിയായി ശോഭിച്ചു.
Verse 48
जयाशीर्भिड्विजेन्द्रे: स स्तूयमानो5घिराजवत्
ദ്വിജേന്ദ്രന്മാരുടെ ജയാശീർവാദങ്ങളോടുകൂടിയ സ്തുതികൾ കേട്ടുകൊണ്ട്, അഹിരാജനെപ്പോലെ ദീപ്തനായ ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രൻ രാജാ ദുര്യോധനൻ മുന്നിൽ മുന്നിൽ നടന്നു.
Verse 49
गृह्नन्नज्जलिमालाश्र धार्तराष्ट्री जनाधिप: । सुयोधनो ययावग्रे श्रिया परमया ज्वलन्
ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രൻ ജനാധിപനായ സുയോധനൻ ജനങ്ങളുടെ നമസ്കാരാഞ്ജലികൾ സ്വീകരിച്ചുകൊണ്ട്, പരമശ്രീയിൽ ജ്വലിച്ച്, അഗ്രഭാഗത്ത് മുന്നേറി.
Verse 50
कर्णेन सार्ध राजेन्द्र सौबलेन च देविना । दुःशासनादयश्चास्य भ्रातर: सर्व एव ते
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—രാജേന്ദ്രാ, കര്ണനോടും സൗബലനായ (ശകുനി) യോടും കൂടി, ദുഃശാസനനിൽ തുടങ്ങി അവന്റെ എല്ലാ സഹോദരന്മാരും—എല്ലാവരും അവനെ അനുഗമിച്ചു.
Verse 51
भूरिश्रवा: सोमदत्तो महाराजश्न बाह्विक: । रथै्नानाविधाकारैहयैर्गजवरैस्तथा
ഭൂരിശ്രവസ്, സോമദത്തൻ, വൃദ്ധ മഹാരാജാവ് ബാഹ്ലീകൻ—ഇവർ എല്ലാവരും നാനാവിധ രഥങ്ങളിൽ, ഉത്തമ അശ്വങ്ങളിൽ, ശ്രേഷ്ഠ ഗജരാജന്മാരിൽ കയറിയിരുന്നു.
Verse 52
प्रयान्तं नृपसिंहं तमनुजग्मु: कुरूद्वहा: । कालेनाल्पेन राजेन्द्र स्वपुरं विविशुस्तदा
ആ നൃപസിംഹൻ പുറപ്പെട്ടപ്പോൾ, കുരുക്കുലത്തിലെ ശ്രേഷ്ഠർ അവനെ അനുഗമിച്ചു. രാജേന്ദ്രാ, അല്പകാലത്തിനകം അവർ എല്ലാവരും സ്വന്തം നഗരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു.
Verse 153
श्लाघमाना: कुरुश्रेष्ठ करिष्यन्ति जनक्षयम् । एक-दूसरेके विरुद्ध भाषण करते हुए वे सब योद्धा कहेंगे--“आज तू मेरे हाथोंसे जीवित नहीं बच सकता।' कुरुश्रेष्ठी! इस प्रकार सभी अस्त्र-शस्त्रोंकी वर्षा करते हुए पराक्रमपर डटे रहेंगे और परस्पर होड़ लगाकर जनसंहार करेंगे
ഹേ കുരുശ്രേഷ്ഠാ, അവർ സ്വയം ശ്ലാഘിച്ചു കൊണ്ടു ജനക്ഷയം വരുത്തും.
Verse 166
वधं चैषां करिष्यन्ति दैवयुक्ता महाबला: । वे दैवप्रेरित महाबली महात्मा पाँचों पाण्डव भी इन भीष्म आदिका सामना करते हुए इनका वध करेंगे
ദൈവയോഗത്താൽ പ്രേരിതരായ ആ മഹാബലന്മാർ ഇവരെ വധിക്കും.
Verse 251
इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत घोषयात्रापर्वमें दुर्योधनप्रायोपवेशनविषयक दो सौ इक्यावनवाँ अध्याय पूरा हुआ
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ വനപർവ്വാന്തർഗതമായ ഘോഷയാത്രാപർവ്വത്തിൽ ദുര്യോധനന്റെ പ്രായോപവേശനിർണ്ണയവിഷയകമായ ഇരുനൂറ്റി അമ്പത്തൊന്നാം അധ്യായം സമാപ്തമായി।
Verse 252
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि घोषयात्रापर्वणि दुर्योधनपुरप्रवेशे द्विपज्चाशदधिकद्धिशततमो<5ध्याय:
ഇതി ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ വനപർവ്വത്തിൽ ഘോഷയാത്രാപർവ്വത്തിൽ ദുര്യോധനന്റെ നഗരപ്രവേശവർണ്ണനവിഷയകമായ ഇരുനൂറ്റി അമ്പത്തിരണ്ടാം അധ്യായം സമാപ്തമായി।
Verse 313
(सम्मृश्य तानि वाक्यानि दानवोक्तानि दुर्मति: ।) विजेष्यामि रणे पाण्डूनिति चास्याभवन्मति: । भारत! कृत्याके चले जानेपर राजा दुर्योधनने इन सारी बातोंको स्वप्न समझा। दैत्योंके कहे हुए वचनोंपर विचार करके दुर्बुद्धि दुर्योधनके मनमें यह संकल्प उदित हुआ कि -मैं युद्धमें पाण्डवोंको जीत लूँगा'
ദാനവർ ഉച്ചരിച്ച ആ വാക്കുകൾ മനസ്സിൽ ആലോചിച്ചപ്പോൾ ദുർമതിയായ ദുര്യോധനന്റെ ഉള്ളിൽ ഈ നിശ്ചയം ഉദിച്ചു—“യുദ്ധത്തിൽ ഞാൻ പാണ്ഡവരെ ജയിക്കും.”
Verse 326
अमन्यत वधे युक्तान् समर्थाश्व सुयोधन: । दुर्योधनने यह मान लिया कि संशप्तकगण तथा कर्ण ये शत्रुधाती अर्जुनके वधमें लगे हुए हैं और इसके लिये वे समर्थ हैं
സുയോധനൻ (ദുര്യോധനൻ) സംശപ്തകരും കർണ്ണനും അർജുനവധത്തിനായി നിയുക്തരായി, അതിന് പൂർണ്ണമായി സമർത്ഥരാണെന്ന് കരുതി।
Verse 336
विनिर्जये पाण्डवानाम भवद् भरतर्षभ । जनमेजय! इस प्रकार उस खोटी बुद्धिवाले धृतराष्ट्रपुत्रके मनमें पाण्डवोंपर विजय पानेकी दृढ़ आशा हो गयी
ഭരതശ്രേഷ്ഠനായ ജനമേജയാ! ഇങ്ങനെ പാണ്ഡവർ പരാജിതരായെന്ന് കരുതപ്പെട്ടപ്പോൾ, കുമതിയായ ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രന്റെ മനസ്സിൽ പാണ്ഡവരെ ജയിക്കുമെന്ന ദൃഢമായ പ്രത്യാശ ഉദിച്ചു।
Verse 343
अर्जुनस्य वधे क्रूरां करोति सम तदा मतिम् । इधर कर्ण भी नरकासुरकी अन्तरात्मासे आविष्टचित्त होनेके कारण अर्जुनका वध करनेके लिये क्रूरतापूर्ण संकल्प करने लगा
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ അവൻ അർജുനവധത്തിനായി കഠിനവും നിർദയവും ആയ തീരുമാനം എടുത്തു. നരകാസുരബന്ധമായ സ്വാധീനത്താൽ അന്തരത്തിൽ ആവിഷ്ടചിത്തനായി കർണൻ അർജുനനെ കൊല്ലുവാൻ ക്രൂരസങ്കൽപ്പത്തിലേക്ക് തിരിഞ്ഞു.
Verse 356
रजस्तमो भ्यामाक्रान्ता: फाल्गुनस्य वधैषिण: । इसी प्रकार राक्षसोंसे आविष्टचित्त होकर वे संशप्तक वीर भी रजोगुण और तमोगुणसे आक्रान्त हो अर्जुनको मार डालनेकी इच्छा रखने लगे
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—രജസ്സും തമസ്സും കൊണ്ട് ആക്രാന്തരായി അവർ ഫാൽഗുണന്റെ (അർജുനന്റെ) വധം ആഗ്രഹിച്ചു. രാക്ഷസാവേശം കൊണ്ട് ആവിഷ്ടചിത്തരായ ആ സംശപ്തക വീരന്മാരും അർജുനനെ കൊല്ലുവാൻ ഉറച്ചു നിന്നു.
Verse 366
न तथा पाण्डुपुत्राणां स्नेहवन्तो विशाम्पते । राजन! भीष्म, द्रोण और कृपाचार्य आदिके मनपर भी दानवोंने अधिकार कर लिया था। अतः पाण्डवोंके प्रति उनका भी वैसा स्नेह नहीं रह गया
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ജനാധിപതേ, പാണ്ഡുപുത്രന്മാരോടുള്ള അവരുടെ സ്നേഹം മുൻപുപോലെ ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. രാജാവേ, ഭീഷ്മൻ, ദ്രോണൻ, കൃപൻ മുതലായ മുതിർന്നവരുടെ മനസ്സുകളും ദാനവപ്രഭാവത്തിന് കീഴിലായി; അതിനാൽ പാണ്ഡവരോടുള്ള പഴയ മമത നിലനിന്നില്ല.
Verse 473
व्यपेता भ्रघने काले द्यौरिवाव्यक्तशारदी । शत छत्र, पताका, शुभ चँवर, रथ, हाथी और पैदल योद्धाओंसे भरी हुई वह कौरव- सेना शरत्कालमें कुछ-कुछ व्यक्त शारदीय सुषमासे सुशोभित आकाशकी भाँति शोभा पा रही थी
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഘനമായ ഇരുട്ടിന്റെ കാലം നീങ്ങിയപ്പോൾ, നൂറുകണക്കിന് കുടകൾ, പതാകകൾ, മംഗളചാമരങ്ങൾ, രഥങ്ങൾ, ഗജങ്ങൾ, പദാതികൾ എന്നിവകൊണ്ട് നിറഞ്ഞ ആ കൗരവസേന ശരദ്കാലത്ത് ക്രമേണ തെളിഞ്ഞുവരുന്ന ശാരദീയ ആകാശംപോലെ ശോഭിച്ചു.
Frequently Asked Questions
The chapter frames a dharma-saṅkaṭa between urgent protective retaliation (to recover Draupadī and restore violated order) and the need for disciplined conduct—especially regulating speech and action so that response remains lawful and purposeful rather than purely reactive.
Leadership is measured by containment: even when provoked by severe wrongdoing, a ruler must convert grief and anger into coordinated action, maintaining ethical speech and clarity of judgment while fulfilling protective duty.
No explicit phalaśruti is presented here; the meta-level function is narrative-ethical—using omens, messenger testimony, and Yudhiṣṭhira’s corrective speech as an interpretive guide to how dharma is enacted under crisis.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.