Adhyaya 112
Adhyāya 112: Ṛṣyaśṛṅga’s Description of an Exemplary Brahmacārī (Ascetic Presence and Vow-Practice)
Upa-parva: Āraṇya-saṃvāda / Ṛṣyaśṛṅga-kathā (Episode of the Brahmacārī’s Description)
Ṛṣyaśṛṅga speaks in a descriptive register, presenting a brahmacārī who arrives with the markers of disciplined ascetic life: jaṭā hair arranged with care, a radiant and composed bearing, and an appearance likened to luminous natural and celestial imagery. The account itemizes bodily and material details—garments, belt, garlands, fragrance, and the auditory imagery of movement—using them as semiotic indicators of tapas rather than ornament for its own sake. The speaker reports an intense affective response: delight, admiration, and a bodily agitation that signals the persuasive force of perceived virtue. Acts of interaction follow: embrace, exchange of speech, and the giving of fruits and exceptionally pleasing water. A comparative evaluation is offered—common fruits are said to be inferior in taste and substance to those provided by the ascetic—highlighting the theme that disciplined life yields refined outcomes. The chapter closes with the speaker’s resolve to go near the ascetic, inquire into his vow-practice (vratacaryā), and emulate the rigorous tapas (ugrakarma) he performs, framing the episode as an initiation into ethical apprenticeship within the forest milieu.
Chapter Arc: ऋष्यशृङ्ग अपने पिता को अपनी भीतर उठती चिन्ता का कारण बताते हैं—वन में आए एक जटिल ब्रह्मचारी का अद्भुत रूप-वैभव और आचरण उनके मन को बाँध रहा है। → वह ब्रह्मचारी सूर्य-सा दीप्त, सुगन्धित जटाओं वाला, स्वर्ण-रज्जुओं से गुँथा, कण्ठाभूषणों से चमकता, मधुर वाणी वाला प्रतीत होता है; उसकी प्रत्येक भंगिमा और अलंकार ऋष्यशृङ्ग के चित्त को विचलित कर देते हैं। → ऋष्यशृङ्ग का मन निर्णायक रूप से खिंच जाता है—वे कहते हैं कि उस आर्यधर्म-पालक तपस्वी के पास जाकर उसका नाम, उसकी ब्रह्मचर्या और उसका तप जानेंगे, और उसी के साथ वैसा ही तप करना चाहते हैं। → वे पिता से स्पष्ट स्वीकार करते हैं कि उस व्यक्ति को देखे बिना चित्त संतप्त रहता है; इस प्रकार भीतर की आकांक्षा को वाणी देकर वे अपने अगले कदम की दिशा तय कर लेते हैं। → ऋष्यशृङ्ग उस ‘ब्रह्मचारी’ के निकट जाने को उद्यत हैं—पर वह वास्तव में कौन है, और यह आकर्षण उन्हें किस जाल में ले जाएगा?
Shlokas
Verse 1
हि मय ० (0) है 7 दादशाधिकशततमो< ध्याय: 5 6 पिताको अपनी चिन्ताका कारण बताते हुए धारी वेश्याके स्वरूप और आचरणका वर्णन ऋष्यशुड्र उवाच इहागतो जटिलो ब्रह्मचारी न वै हस्वो नातिदीर्घो मनस्वी । सुवर्णवर्ण: कमलायताक्ष: स्वत: सुराणामिव शोभमान:
ഋഷ്യശൃംഗൻ പറഞ്ഞു—പിതാവേ! ഇവിടെ ജടാധാരിയായ ഒരു ബ്രഹ്മചാരി വന്നിരിക്കുന്നു. അവൻ ചെറുതുമല്ല, അതിയായി ഉയരമുള്ളതുമല്ല; മനസ്വിയും ഉദാരഹൃദയനും ആണ്. അവന്റെ വർണം സ്വർണ്ണംപോലെ തിളങ്ങുന്നു; കണ്ണുകൾ താമരദളങ്ങളെപ്പോലെ വിശാലം; അവൻ സ്വയം ദേവന്മാരെപ്പോലെ ദീപ്തിമാനായി തോന്നുന്നു.
Verse 2
समृद्धरूप: सवितेव दीप्त: सुश्लक्षणकृष्णाक्षिरतीव गौर: । नील: प्रसन्नाश्न॒ जटा: सुगन्धा हिरण्यरज्जुग्रथिता: सुदीर्घा:
അവന്റെ രൂപം അത്യന്തം സമൃദ്ധവും മനോഹരവും ആയിരുന്നു; സൂര്യനെപ്പോലെ ദീപ്തിമാനായി തിളങ്ങി. അവന്റെ കണ്ണുകൾ തെളിഞ്ഞതും മൃദുവും കറുത്ത ഇമകളാൽ ശോഭിച്ചതുമായിരുന്നു; അവൻ അത്യന്തം ഗൗരവർണ്ണനായി തോന്നി. അവന്റെ ജടകൾ വളരെ നീളം, ശുചിത്വം, നീലഛായ എന്നിവയോടെ മധുരസുഗന്ധം പരത്തി; അവയെല്ലാം ഒരു സ്വർണ്ണരജ്ജുവാൽ ഗൂഥപ്പെട്ടിരുന്നു.
Verse 3
आश्चर्यरूपा पुनरस्यथ कण्ठे विभ्राजते विद्युदिवान्तरिक्षे | दौ चास्य पिण्डावधरेण कण्ठा- दजातरोमौ सुमनोहरौ च
അവന്റെ കഴുത്തിൽ അത്ഭുതകരമായ ഒരു കണ്ഠാഭരണം ഉണ്ടായിരുന്നു; അത് ആകാശത്തിലെ മിന്നലുപോലെ തിളങ്ങി. പിന്നെ കഴുത്തിന് താഴെ രണ്ട് മാംസല ഉന്നതികൾ ഉണ്ടായിരുന്നു—അവയിൽ രോമമില്ല—അവ അത്യന്തം മനോഹരമായി തോന്നി.
Verse 4
विलग्नमध्यक्ष स नाभिदेशे कटिश्व तस्यातिकृतप्रमाणा । तथास्य चीरान्तरत: प्रभाति हिरण्मयी मेखला मे यथेयम्
ഹേ പൂജ്യനേ! അവന്റെ നാഭിക്കടുത്തുള്ള മദ്ധ്യഭാഗം വളരെ സന്നമായിരുന്നു; എന്നാൽ നിതംബഭാഗം അളവുകടന്ന് വിശാലമായി തോന്നി. എന്റെ കൗപീനത്തിന് കീഴെ ഈ മുന്ജമേഖല കെട്ടിയിരിക്കുന്നതുപോലെ, അവന്റെ കട്ടിദേശത്തും ഒരു സ്വർണ്ണമയമായ മേഘല ഉണ്ടായിരുന്നു; അത് അവന്റെ വസ്ത്രത്തിനകത്ത് നിന്നുതന്നെ തിളങ്ങി കാണപ്പെട്ടു.
Verse 5
अन्यच्च तस्याद्धुतदर्शनीयं विकूजितं पादयो: सम्प्रभाति । पाण्योश्व तद्धत् स्वनवन्निबद्धौ कलापकावक्षमाला यथेयम्
അവളെക്കുറിച്ചുള്ള മറ്റെല്ലാം അത്ഭുതകരവും ദർശനീയവും ആയിരുന്നു. അവളുടെ പാദങ്ങളിൽ നൂപുരങ്ങളുടെ കിലുക്കം മധുരമായി മുഴങ്ങുകയായിരുന്നു—ഓരോ ചുവടിലും അവളുടെ സാന്നിധ്യം അറിയിക്കുന്നതുപോലെ. അതുപോലെ തന്നെ അവളുടെ മണിക്കട്ടുകളിൽ രണ്ട് കലാപകങ്ങൾ (വളകൾ) കെട്ടിയിരുന്നു; എന്റെ കൈയിലെ രുദ്രാക്ഷമാലപോലെ അവയിൽ നിന്നുമും മൃദുവായ മധുരധ്വനി തുടർച്ചയായി ഉയർന്നു.
Verse 6
विचेष्टमानस्य च तस्य तानि कूजन्ति हंसा: सरसीव मत्ता: । चीराणि तस्याद्भधुतदर्शनानि नेमानि तद्धन्मम रूपवन्ति
ആ ബ്രഹ്മചാരി അല്പം പോലും നീങ്ങുകയോ കുലുങ്ങുകയോ ചെയ്താൽ അവന്റെ ആഭരണങ്ങൾ മനോഹരമായി കിലുക്കുമായിരുന്നു—സരോവരത്തിൽ മത്തായ ഹംസങ്ങൾ കലരവം ചെയ്യുന്നപോലെ. അവന്റെ ചീരവസ്ത്രങ്ങളും അത്ഭുതകരമായി ദർശനീയമായിരുന്നു; എന്നാൽ എന്റെ ഈ വൽക്കലവസ്ത്രങ്ങളും കൗപീനവും അത്ര രൂപവത്തല്ല.
Verse 7
वक्त्र॑ च तस्याद्भुतदर्शनीयं प्रव्याह्ृतं ह्वादयतीव चेत: । पुंस्कोकिलस्थेव च तस्य वाणी तां शृण्वतो मे व्यथितो<न्तरात्मा
അവന്റെ മുഖവും അത്ഭുതദർശനീയമായിരുന്നു—അസാധാരണ ശോഭയോടെ പ്രകാശിച്ചു. അവന്റെ ഓരോ വാക്കും ഹൃദയം ആനന്ദിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നി. അവന്റെ വाणी ആൺകുയിലിന്റെ സ്വരത്തെപ്പോലെ; അത് കേട്ടുകൊണ്ടിരിക്കെ വീണ്ടും കേൾക്കണമെന്ന ആകാംക്ഷയിൽ എന്റെ അന്തരാത്മാവ് വ്യാകുലമായി.
Verse 8
यथा वन॑ माधवमासि मध्ये समीरितं श्वसनेनेव भाति । तथा स भात्युत्तमपुण्यगन्धी निषेव्यमाण: पवनेन तात
താതാ! മാധവമാസത്തിന്റെ മദ്ധ്യത്തിൽ സുഗന്ധസമീരൻ സ്പർശിച്ച വനോദ്യാനം എങ്ങനെ ശോഭിക്കുന്നുവോ, അതുപോലെ പവനദേവൻ സേവിച്ച ആ ബ്രഹ്മചാരി ഉത്തമവും പുണ്യവുമായ ഗന്ധത്തിൽ പരിമളിച്ച് ദീപ്തനായി തിളങ്ങി നിന്നു.
Verse 9
सुसंयताश्चापि जटा विषक्ता दैधीकृता नातिसमा ललाटे । कर्णो च चित्रैरिव चक्रवाकै: समावृतौ तस्य सुरूपवद्धि:
അവന്റെ ജടകൾ സുസംയതമായി, ഉറപ്പോടെ കെട്ടിയിരുന്നതായിരുന്നു; ലലാടത്തിൽ രണ്ടായി പിരിഞ്ഞിരുന്നെങ്കിലും രണ്ടും ഒരുപോലെ സമമല്ല. കുണ്ഡലങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ച അവന്റെ ചെവികൾ, വിചിത്രമായ ചക്രവാകപ്പക്ഷികൾ ചുറ്റിപ്പറ്റിയതുപോലെ തോന്നി—അത്ര മനോഹരമായിരുന്നു അവന്റെ രൂപം.
Verse 10
तथा फल वृत्तमथो विचित्र समाहरत् पाणिना दक्षिणेन । तद् भूमिमासाद्य पुनः पुनश्न ३-2 438 - 07ख पद च्चै:
അവന്റെ കൈയിൽ ഒരു ഗോളാകാര ഫലം (പന്ത്) ഉണ്ടായിരുന്നു; അവൻ വലങ്കൈകൊണ്ട് അതിനെ അടിക്കുമായിരുന്നു. അത് ഭൂമിയെ തട്ടി വീണ്ടും വീണ്ടും ഉയർന്ന് ചാടുമായിരുന്നു; അപ്പോൾ അതിന്റെ രൂപം അത്ഭുതകരമായി തോന്നി.
Verse 11
तच्चाभिह्वत्य परिवर्ततेडसौ वातेरितो वृक्ष इवावघूर्णन् | त॑ प्रेक्षत: पुत्रमिवामराणां प्रीति: परा तात रतिश्षु जाता
ആ ഫലം (പന്ത്) അടിച്ചപ്പോൾ അവൻ ചുറ്റും ചുറ്റും തിരിയാൻ തുടങ്ങി—കാറ്റിന്റെ വീശലിൽ ആടിമറിയുന്ന വൃക്ഷംപോലെ. പ്രിയ ബാലാ, ദേവപുത്രനെപ്പോലെയുള്ള ആ ബ്രഹ്മചാരിയെ നോക്കിക്കൊണ്ടിരിക്കെ എന്റെ ഹൃദയത്തിൽ അത്യന്തം സ്നേഹവും ആനന്ദവും പൊങ്ങിവന്നു; അവനോടു ആസക്തിയും ജനിച്ചു.
Verse 12
स मे समाश्शलिष्य पुन: शरीरं जटासु गृह्माभ्यवनाम्य वक्त्रम् । वक्त्रेण वक्त्र प्रणिधाय शब्दं चकार तन्मे5जनयत् प्रहर्षम्
അവൻ വീണ്ടും വീണ്ടും എന്റെ ശരീരം ആലിംഗനം ചെയ്തു; എന്റെ ജട പിടിച്ച് എന്റെ മുഖം താഴ്ത്തി, തന്റെ മുഖം അതിന്മേൽ വെച്ചു. ഇങ്ങനെ മുഖം മുഖത്തോട് ചേർത്ത് അവൻ ഉച്ചരിച്ച ഒരു ശബ്ദം എന്റെ ഹൃദയത്തിൽ അത്യന്തം ആനന്ദോന്മാദം ജനിപ്പിച്ചു.
Verse 13
न चापि पाद्यं बहु मन्यते5सौ फलानि चेमानि मया55हृतानि । एवंव्रतो5स्मीति च मामवोचत् फलानि चान्यानि समाददन्मे
ഞാൻ അർപ്പിച്ച പാദ്യം അവൻ വലിയ പ്രാധാന്യത്തോടെ കണ്ടില്ല. ഞാൻ കൊണ്ടുവന്ന ഈ ഫലങ്ങളും അവൻ സ്വീകരിച്ചില്ല; “ഇതാണ് എന്റെ വ്രതം” എന്ന് എന്നോടു പറഞ്ഞു. അതോടൊപ്പം അവൻ എനിക്കായി മറ്റു ഫലങ്ങൾ നൽകി.
Verse 14
मयोपयुक्तानि फलानि यानि नेमानि तुल्यानि रसेन तेषाम् । न चापि तेषां त्वगियं यथैषां साराणि नैषामिव सन्ति तेषाम्
അവൻ തന്ന ഫലങ്ങൾ ഞാൻ ഉപഭോഗിച്ചതുണ്ട്; അവയുടെ രുചിയോട് നമ്മുടെ ഈ ഫലങ്ങൾക്ക് തുല്യം ഇല്ല. അവയുടെ തൊലിയും ഈ കാട്ടുപഴങ്ങളുടെ കട്ടിയുള്ള തൊലിയെപ്പോലെ ആയിരുന്നില്ല. അവയുടെ ഉള്ള്മാംസവും ഇവപോലെ അല്ല; അവ ഫലങ്ങൾ മുഴുവനായും അപൂർവമായിരുന്നു.
Verse 15
तोयानि चैवातिरसानि महां प्रादात् स वै पातुमुदाररूप: । पीत्वैव यान्यभ्यधिकः: प्रहर्षो ममाभवद् भूश्वलितेव चासीत्
ആ ഉദാരരൂപനായ ബ്രഹ്മചാരി എനിക്ക് കുടിക്കാനായി അത്യന്തം മധുരരസമുള്ള ജലം ധാരാളമായി നൽകി. അത് കുടിച്ച ഉടൻ തന്നെ എന്റെ ഉള്ളിൽ അളവറ്റ ആനന്ദം പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടു; ഭൂമിയും എന്റെ ആനന്ദം തന്നെ മൂർത്തിയായതുപോലെ ഇളകിമറിയുന്നതായി തോന്നി।
Verse 16
इमानि चित्राणि च गन्धवन्ति माल्यानि तस्योदग्रथितानि पट्टेः । यानि प्रकीर्येह गत: स्वमेव स आश्रमं तपसा द्योतमान:
ഇവ വർണവൈവിധ്യമുള്ളതും സുഗന്ധമുള്ളതുമായ മാലകളാണ്; അവൻ തന്നെയാണ് പട്ട് നൂലുകളിൽ സൂക്ഷ്മമായി കോർത്തുണ്ടാക്കിയത്. അവയെ ഇവിടെ ചിതറിച്ചിട്ട്, തപസ്സിന്റെ തേജസ്സിൽ ദീപ്തനായ ആ ബ്രഹ്മചാരി തന്റെ ആശ്രമത്തിലേക്ക് പോയി।
Verse 17
गतेन तेनास्मि कृतो विचेता गात्रं च मे सम्परिदह्मतीव । इच्छामि तस्यान्तिकमाशोु गन्तुं त॑ चेह नित्यं परिवर्तमानम्
അവൻ പോയതോടെ ഞാൻ ബോധം നഷ്ടപ്പെട്ടവനായി; എന്റെ ശരീരവും കത്തുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നു. ഞാൻ വേഗം അവന്റെ അടുക്കലേക്ക് പോകാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; അല്ലെങ്കിൽ അവൻ തന്നെ ഇവിടെ നിത്യവും എന്റെ സമീപത്ത് ഇരിക്കട്ടെ।
Verse 18
गच्छामि तस्यान्तिकमेव तात का नाम सा ब्रह्म॒चर्या च तस्य । इच्छाम्यहं चरितुं तेन सार्ध यथा तप: स चरत्यार्यधर्मा
പിതാവേ! ഞാൻ ഉടൻ തന്നെ അവന്റെ സന്നിധിയിലേക്ക് പോകുന്നു—അവൻ അനുഷ്ഠിക്കുന്ന ബ്രഹ്മചര്യശീലം എങ്ങനെയെന്ന് കാണാം. ആര്യധർമ്മം പാലിക്കുന്ന ആ ബ്രഹ്മചാരി എങ്ങനെ തപസ്സ് ചെയ്യുന്നു, അവനോടൊപ്പം താമസിച്ച് ഞാനും അതുപോലെ തപസ്സ് ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു।
Verse 19
चर्तु तथेच्छा हृदये ममास्ति दुनोति चित्त यदि त॑ न पश्ये,वैसा ही तप करनेकी इच्छा मेरे हृदयमें भी है। यदि उसे नहीं देखूँगा तो मेरा यह चित्त संतप्त होता रहेगा
അങ്ങനെ തന്നെയൊരു തപസ്സ് ചെയ്യാനുള്ള ആഗ്രഹം എന്റെ ഹൃദയത്തിലും ഉണ്ട്; അവനെ ഞാൻ കാണാതിരുന്നാൽ എന്റെ ചിത്തം വ്യാകുലമായി ദുഃഖത്തിൽ കത്തിക്കൊണ്ടിരിക്കും।
Verse 112
इति श्रीमहा भारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायामृष्यशुज्रोपाख्याने द्वादशशाधिकशततमो<ध्याय:
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ വനപർവ്വത്തിലെ തീർത്ഥയാത്രാപർവ്വത്തിൽ, ലോമശന്റെ തീർത്ഥയാത്രാ-പ്രസംഗത്തിൽ, ഋഷ്യശുജ്രോപാഖ്യാനത്തിലെ നൂറ്റി പന്ത്രണ്ടാം അധ്യായം സമാപ്തമാകുന്നു.
Frequently Asked Questions
The chapter frames a practical ethical tension: whether admiration of ascetic excellence remains aesthetic and passive, or becomes disciplined commitment—prompting the speaker to choose active learning and emulation of vratacaryā.
Moral authority is portrayed as embodied and reproducible: tapas and restraint generate clarity, refinement, and trust, and the appropriate response is inquiry, proximity to exemplars, and deliberate practice.
No explicit phalaśruti is stated in these verses; the implied meta-point is pedagogical—understanding the signs and effects of disciplined conduct guides one toward apprenticeship and sustained ethical formation.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.